Over ‘Toen het toch gebeurde’ van Gabriel Smeets
‘Toen het toch gebeurde’ ging het inderdaad gruwelijk mis. Want meer dan de helft van de toch al zo kleine joodse gemeenschap van het Zuid-Limburgse Valkenburg overleefde niet de jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog.
Van de 72 leden die de Kille in 1941 telde, zijn er veertig weggevoerd naar de vernietigingskampen. Hun namen staan op de herdenkingsplaat voor joodse oorlogsslachtoffers in Valkenburg. Maar wat er indertijd precies is gebeurd met hen, hoe dat drama zich daar heeft voltrokken, weet eigenlijk niemand.
Het heeft ruim tachtig jaar geduurd voor er duidelijkheid kwam over wat zich in de jaren 1939-1944 afspeelde bij die kleine joodse gemeenschap in het toen ook al fameuze toeristenstadje aan de Geul.
‘Toen het toch gebeurde,’ het boek over wat de joodse Valkenburgers is overkomen, begint met de geschiedenis van joods leven in verschillende gemeenschappen in Zuid- Limburg.
Strikt katholiek regime
Zo was de gemeente Valkenburg een tijdlang verdeeld tussen de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en Spanje. In het ‘Staatse’ deel van Valkenburg werd de joodse godsdienst getolereerd; in het Spaanse deel heerste een strikt katholiek regime.
Met de komst van de Franse troepen in 1794 kregen de joden burgerrechten. In die tijd werden de banden met Duitsland sterker omdat de Joodse gemeenschappen in Zuid-Limburg onder de Consistorie van Kreveld werden geplaatst. Na de afsplitsing van België in 1830 was Valkenburg bijna tien jaar lang Belgisch. Kortom, roerige tijden alom.
Acht overlevenden van de Holocaust komen in dit boek aan het woord. Zonder tussenkomst van de interviewer, geven deze Valkenburgers een levendig, maar uiteraard schokkende inkijk hoe het er in de eerste helft van de vorige eeuw aan toe ging in Valkenburg.
De overlevenden, die tijdens de interviews die Gabriel Smeets opnam in 1989 al niet meer van de jongsten waren, spreken over alledaagse zaken als werk, onderwijs, huisvesting familieverbanden en huwelijken.
Verschil bar mitswa en communie
Over hoe wordt omgegaan met het jood-zijn in het katholieke Valkenburg zoals over het verschil (of overeenkomst zo men wil), tussen bar mitswa of communie doen, over veel of weinig kennis bij de geïnterviewden van de joodse wetten en gebruiken.
In de interviews gaat ook over de relatie met grotere joodse gemeenten in de nabijheid, zoals die van Gulpen, Meerssen en Maastricht. Of over het zoeken van huwelijkspartners in de noordelijke delen van Nederland waar grotere joodse gemeenschappen zijn met een actiever joods leven.
Hoe wordt gedacht over gemengde huwelijken bij zowel bij de joodse als de katholieke families komt ook aan de orde. En uiteraard gaat het over het dreigende gevaar uit Duitsland, inclusief de toestroom van vluchtelingen.
En over mensen die niet te vertrouwen zijn.
Achter de Waterlinie
Het dilemma van wegtrekken naar elders (achter de Waterlinie zou het veilig zijn….) en wel of niet onderduiken. Joodse termen worden verduidelijkt en tegelijk is het heel gewoon om in een relaas bijna Limburgs katholiek te spreken zoals over ‘mam zaliger’. Kortom, dit inkijkje in de Valkenburgse joodse gemeenschap van toen is veelzijdig en uitgebreid. Maar ook schokkend.
De getuigenissen zijn vrijwel integraal zijn overgenomen van de opnames die de auteur maakte in 1989. De Tweede Wereldoorlog was toen 45 jaar voorbij. Of en in welke mate de portee van de herinneringen na zo’n lange tijd was vertekend of ‘verwaterd’ bij de zegslieden, valt niet te achterhalen.
Waar nodig en mogelijk voorziet Smeets de verhalen van uitgebreide voetnoten met toegankelijk feitenmateriaal. Ook tekende Smeets nauwgezet op wat er na 1989 is gebeurd met de geïnterviewden.
Met deze toevoegingen krijgt mondelinge overlevering een stevig fundament. Voor kennis over die kleine joodse gemeenschap in Valkenburg is deze oral history van eminent belang.
‘Alweer een verhaal over de Holocaust’
Aanvankelijk wilde Gabriel Smeets de cassettebandjes met de interviews onderbrengen bij het NIOD. Vooral omdat indertijd – we schrijven over de jaren 1990 – uitgevers niet geïnteresseerd waren in ‘alweer een verhaal over de Holocaust’.
Gelukkig heeft Smeets zich tijdig bedacht, want, “wat moet dit materiaal daar in dat archief, wie kijkt er daar naar om?”
Nu staat alles van die bandjes integraal en voorzien van feitelijke kennis op papier en had de Heerlense uitgever Leon van Dorp de moed dit boek te publiceren.
Toen het toch gebeurde, getuigenissen van Joodse Valkenburgers 1940-1945 voorziet niet alleen in een leemte over belangrijke Valkenburgse geschiedenis, maar geeft de acht Valkenburgse Holocaust-overlevenden een stem.
Oftewel hoe mondelinge overlevering na tachtig jaar officieel geschiedschrijving wordt. Dat is denk ik de grote winst van dit boek. De aanbevelingen van historicus Herman van Rens in het voorwoord zijn dan ook volkomen terecht.
Gabriel Smeets, Toen het toch gebeurde, getuigenissen van Joodse Valkenburgers 1940-1945
Uitgeverij Leon van Dorp, Heerlen, 2026
ISBN 978-90-83421-27-8
cover: inscriptie grafstenen in Polen, met dank aan uitgeverij Leon van Dorp
Geef als eerste een reactie