Ralph Italie was de negentig gepasseerd toen hij zich voor een tweede keer verdiepte in zijn vroege familiegeschiedenis.
Hij wilde zo graag dat het dagboek van zijn vader Gabriel in het Engels werd uitgegeven dat hij samen met zijn zoon Paul Michael begon aan een intensief vertalingsproject.*
De covid-pandemie zorgde voor vertraging, maar in 2022 konden Ralph en zijn zoon het project afronden. Er is nog geen Amerikaanse of Engelse uitgeverij gevonden die het aandurft het dagboek op de markt te brengen. Ralph zal het niet meer meemaken.
Raphael (Ralph) Italie (Den Haag, 28 juni 1929) stierf na een kort ziekbed in alle rust op zondag 22 maart jl. in New York. Hij werd 96 jaar.
*De Nederlandse editie verscheen als Het oorlogsdagboek van Dr G. Italie, door mij geannoteerd en ingeleid. Het werd in 2009 door Contact uitgegeven.
Orthodox-joodse leraar klassieke talen
Ralph Italie werd op 18 juni 1929 in Den Haag geboren als jongste zoon in het intellectuele gezin van de orthodox-joodse leraar klassieke talen Gabriel Italie en zijn echtgenote Sara Rose Hausdorff, lerares Frans. Beide ouders waren gepromoveerd.
Ralph was een nakomertje en had een oudere zus, Ida (1921-1990) en een broer Paul (1922-1942). Het leven van dit orthodox-Haagse gezin komt uitgebreid aan de orde in de dagboeken die vader Gabriel van 1936 tot 1951 bijhield.
In het Oorlogsdagboek van Gabriel Italie komt de periode 1940-1945 aan bod komt en figureert ‘Ralfje’ (alsook zijn broer en zus) veelvuldig.
Maerlant Lyceum
Als de oorlog in 1940 uitbreekt is ‘Ralfje’ bijna elf jaar oud. Hij is slimme jongen, leergierig, houdt van schaken, maar hij mag zich ook graag uitleven bij de Haagse padvinderij. Na de lagere school gaat hij naar het Tweede Stedelijk Gymnasium Maerlant, in 1940 omgedoopt tot het Maerlant Lyceum nadat een HBS B-afdeling was toegevoegd. Ralph met zijn grote belangstelling voor de bètavakken voelde zich er thuis.
Vader Gabriel, leraar in hart en nieren op datzelfde Maerlant, liet zijn drie kinderen al op jonge leeftijd, aanvankelijk op speelse, later op serieuze wijze, kennismaken met Hebreeuwse teksten en de Tora. Het gezin leidde een streng en gestructureerd leven waarbij de goedkeuring van vader Gabriel voor een groot gedeelte gekoppeld was aan de inzet voor de joodse studie.
Uiteraard behoorde de veelvuldige – ook voorschoolse – sjoelbezoeken tot de verplichtingen, alsook het meedoen aan de joodse rituelen als vasten op rouw- en treurdagen. En hoewel jonge kinderen in de regel uitgezonderd zijn van verplicht vasten, deed ‘Ralfje’ vaak pogingen om mee te doen, al dan niet uit vrije keuze of om een wit voetje te halen bij zijn vader. Op het moment dat Ralfje ‘slap’ dreigde te worden wel zijn hand over zijn hart streek en zijn zoon toestond iets te gaan eten.
Zwitsers horloge voor zijn bar mitswa
Ralfje volgde ook lessen op de Talmoed Tora-school en was tevens lid van de jeugdafdeling van de vereniging Agoeda. Op 30 mei 1942 werd Ralph bar mitswa en zijn trotse vader meldt in zijn dagboek dat er wel 65 à 70 personen op de receptie waren en dat hij uit Zwitserland een horloge kreeg, destijds een bijzonder en groot cadeau.
In de zomer van 1941, Ralph was 13 jaar, besloot de Duitse bezetter in Nederland dat Joodse kinderen niet langer lessen mochten volgen op de school van hun keuze en dat er aparte Joodse scholen voor hen moesten worden opgericht. Ralph kon derhalve niet terugkeren naar zijn vertrouwde omgeving op het Maerlant Lyceum en vanaf 1 september 1942 ging hij naar het Joods Lyceum in de Haagse Fisherstraat waar zijn vader Gabriel overigens ook als leraar en conrector was aangesteld. Het was de tijd dat de dreiging uit de buitenwereld steeds sterker doordrong in de klassen op de Joodse scholen: na de zomer kwam slechts de helft van het verwachte aantal leerlingen opdagen.
Het oorlogsdagboek van Dr G. Italie Den Haag, Barneveld, Westerbork, Theresienstadt, Den Haag 1940-1945. Bezorgd door Wally M. de Lang, Contact, 2009
Deportaties begonnen op 15 juli 1942
De deportaties begonnen op 15 juli 1942 en spaarden ook leraren en leerlingen niet. Zonder iets te zeggen ‘verdwenen’ ze uit de klas, kwamen ineens niet meer op school.
De ene anti-joodse maatregel volgde de andere op en ook in het gezin Italie heerste grote onrust en angst om naar een ‘werkkamp’ in het oosten gestuurd te worden. Onderhuids speelden de zorgen over zoon en broer Paul een grote rol. De 19-jarige Paul had namelijk besloten om samen met zijn vriendin Julia Woudstra en haar zus Hanna te ‘verdwijnen’, in dit geval een poging te wagen naar Zwitserland te ontkomen.
Uit angst voor ontdekking van de dagboekschriftjes maakte vader Gabriel nergens melding van het vertrek van zijn oudste zoon.
Lijst-Van Dam
Het lukte moeder Rose via belangrijke Haagse contacten een plaats op de Lijst-Van Dam te verkrijgen voor het gezin Italie waardoor ze tijdelijk werden vrijgesteld van deportatie. Dat betekende dat ze samen met zevenhonderd andere ‘prominente’ Joden eind februari 1943 naar Barneveld konden vertrekken in plaats van naar Westerbork.
In Barneveld waren de omstandigheden beter dan in het doorgangskamp. Een paar maanden later, op 29 september 1943 werden ze overigens alsnog naar Westerbork overgebracht. Bijna een jaar lang verbleven vader Gabriel, moeder Rose, Ralph en zijn zus Ida daar in barak 85. Op 4 september 1944 werd het gezin Italie samen met 2083 anderen in veewagons naar Theresienstadt gedeporteerd.
In dat kamp maakte Ralph, 15 jaar oud, lange werkdagen en moest hij veel sjouwwerk verrichten. Af en toe kon hij in de keuken aan de slag waardoor hij wat eten kon ritselen voor zijn familieleden. Zijn ouders raakten voor hun gevoel de greep op hun zoon langzaamaan kwijt, mede omdat het gezin niet meer samen in dezelfde ruimte verbleef en sliep.
“M’n ongeluk is niet te overzien”
Vader Gabriel is vaak ten einde raad als hij over zijn kinderen schrijft: “M’n ongeluk is niet te overzien: Eén kind verlamd, één vermoord en één geestelijk verloren”. Oudste dochter Ida had polio opgelopen in Westerbork, zoon Paul was tijdens zijn vlucht naar Zwitserland met zijn vriendin in België opgepakt en Ralph was door de omstandigheden en drukke werkzaamheden in Theresienstadt van het geloof afgedwaald.
Op 8 mei 1945 werd het concentratiekamp en getto Theresienstadt door het Sovjetleger bevrijd. Pas op 12 juni kreeg de familie Italie de mogelijkheid om naar Nederland terug te reizen.
Naar Amerika
In september 1945 deed Ralph toelatingsexamen voor klas 5-B op zijn oude school, het Maerlant. Hij werd toegelaten en behaalde zijn eindexamen op die school. In 1948 besloot hij naar Amerika te emigreren. Hij wilde weg uit Europa, alle ellende achter zich laten. Hij vestigde zich in New York en studeerde wiskunde aan Columbia University waar hij zijn toekomstige echtgenote Barbara Sue Markel (1928) ontmoette die student was op Columbia’s ‘sister school’ Barnard. Zij zou bibliothecaresse worden.
Na zijn Master-diploma ging hij aan het werk in de bankwereld. In 1952 trad hij in het huwelijk Barbara en van 1954 tot 1956 nam hij dienst bij het Amerikaanse leger. Ondertussen werd zijn dochter Grace Marcelle geboren (1955). Haar tweede naam is een eerbetoon aan haar broer Paul die als tweede naam Marcel had.
Het tweede kind was een zoon die de naam kreeg van Ralphs in Auschwitz vermoorde broer Paul. Een eerbetoon. Zijn naam luidde officieel Paul Michael. De tweede zoon werd geboren in 1960 en kreeg de naam Hillel, een joodse naam die verwijst naar ‘Hillel de Oudere’, een vooraanstaande wijze en rabbijn in de Talmoed.
Gabriel Italie met zijn echtgenote Rose Hausdorff, voor hen hun kinderen Paul, Ida en Ralph. De foto is gemaakt in juni 1932 in Den Haag.
Koosjere huishouding en schaken
Ralph is zich altijd ‘joods’ blijven voelen. Tot midden jaren zeventig behoorde het gezin Italie tot de Young Israel Congregation in New Rochelle, New York. Ralph heeft zelfs enige tijd als cantor in de synagoge gefungeerd. Tot het midden van de zestiger jaren voerde het gezin een koosjere huishouding en volgde zij de rituelen en voorschriften van de joodse leer. Tot aan het eind van zijn leven heeft Ralph zijn in Auschwitz omgekomen broer Paul in ere gehouden door elk jaar zijn verjaardag te herdenken en aandacht te besteden aan zijn Jahrzeit (sterfdag).
Ralph was 68 jaar getrouwd met Barbara Markel-Italie. Ze waren de trotse grootouders van Daniele, Deborah en Xin. Zij kregen als tweede naam ‘Ida’ een vernoeming naar de zus van Ralph. Naast zijn enorme fascinatie voor het schaken – tot het eind toe zat hij gebogen over het schaakbord en bleef hij spelen – heeft Ralph zich tot op hoge leeftijd bemoeid met het dagboek van zijn vader. In 2006 nam ondergetekende het initiatief tot een geannoteerde uitgave van de dagboeken.
Zeer nauwkeurig
Ralph was een zeer nauwkeurig man en hij heeft het manuscript destijds letterlijk tot op de punten en komma’s gecontroleerd. Als wiskundige had hij daarvoor een geoefend oog, maar het vroeg van hem bereidheid en moed om zich nogmaals te verdiepen in de tragische geschiedenis waar hij in zijn jonge jaren zelf deel van had uitgemaakt.
Laten we hopen dat het dagboek van zijn vader Gabriel dat Ralph samen met zijn zoon Paul Michael vertaalde, alsnog wordt uitgegeven.
We kunnen niet genoeg kennis tot ons nemen over deze dramatische periode in de geschiedenis. Wat de familie Italie daarover te vertellen heeft is onmisbaar voor leken en historici, voor hoofd en hart, voor nu en in de toekomst.
cover: screenshot uit Opdat zij niet vergeten worden Korte documentaire over het Joods monument, Den Haag, ontworpen door Anat Ratzabi.
Geef als eerste een reactie