De geschiedenis van Joden in Noord-Afrika en West-Azië kent diepe culturele verbondenheid met de rijkgeschakeerde Arabische omgeving.
Eeuwenlang was er sprake van intensieve relaties, uitwisseling en wederzijdse verrijking. Dit was zichtbaar in gedeelde talen, culturele tradities en economische betrokkenheid.
Tegelijkertijd is die geschiedenis getekend door breuken, uitsluiting en geweld.
In de loop van de twintigste eeuw raakte dit gelaagde verleden bovendien ideologisch vertekend, geïdealiseerd of juist onderdrukt.
Dankzij het groeiende zelfbewustzijn van de Mizrachiem, Joden uit Arabisch-beïnvloede culturele regio’s in het huidige Israël, is die geschiedenis opnieuw manifester in het publieke domein verschenen.
Yalla, Arabisch-joodse ontmoetingen
Die spanning tussen verbondenheid en breuk vormt het vertrekpunt van de tentoonstelling van Yalla in het Joods Museum München.*
De tentoonstelling gaat over het ontstaan van scherpe identiteitsgrenzen tussen ‘Joods’ en ‘Arabisch’. Het laat zien hoe koloniale politiek, Europees antisemitisme, maar ook antisemitisme in delen van de Arabische wereld hebben bijgedragen aan deze grenzen en (schrijnbare) oppositie.
*in de Joods Museum in München (opgerichtin 2007 met ernaast een nieuwe synagoge) is een zaal ingericht als gedenkplaats voor de aanslag op de Israelische delegatie van de Olympische Spelen in 1972.
Veelvormige leefwereld uiteengedreven
De structurele breuk begon toen Europese koloniale machtsverhoudingen, nationale bewegingen aan Arabische zijde en de oprichting van de staat Israël een eeuwenoude, veelvormige leefwereld uiteendreven.
Wat lange tijd had gefunctioneerd, de aanwezigheid van Joden als geïntegreerde minderheid in de Arabische wereld, werd ontwricht door ongelijkheid, politieke polarisatie en uiteindelijk geweld.
De werken in de tentoonstelling zijn geen illustraties van een afgerond historisch verhaal, maar maken een verloren of verdrongen geheugen opnieuw toegankelijk.
De kunstenaars verbinden persoonlijke herinnering met collectieve geschiedenis en tonen hoe identiteit zich beweegt tussen taal, afkomst, religie en verlies. Het resultaat is geen eenduidig narratief, maar een veelstemmige ruimte waarin geschiedenis blijft doorwerken in het heden.
Deelnemende kunstenaars
Eliyahu Fatal Eli Petel (geboren 1974) wiens familie uit Irak komt. Hij geeft uitdrukking aan het in de afgelopen decennia gegroeide zelfbewustzijn van de Mizrachim en aan zijn eigen meervoudige identiteit. Eliyahu Fatal Eli Petel werkt met joods-arabische dubbele namen en speelt met uiterlijke clichés in zijn kunst.
Dana Flora-Levy heeft Egyptisch-Duitse wortels en groeide op in de Verenigde Staten. In de video-diptiek Fatherland Archives laat zij haar vader aan het woord en geeft zij inkijk in het Geniza-archief, waarin eeuwen Joods-Egyptische geschiedenis bewaard zijn gebleven.
Tamir Zadok (geboren 1979) heeft Eugène Delacroix’ schilderij Joodse bruiloft in Marokko (1839) digitaal omgevormd tot een tableau vivant.
Dor Zlekhaly-Levys (geboren 1990) introduceert in zijn audiovisuele installatie Maqamat vooral Arabische muziek uit het Irak van het begin van de twintigste eeuw, de muziek van joodse musici uit die tijd.
Dor Zlehka-Levys maakte voor de tentoonstelling het geluidswerk Omek – Unk in het trappenhuis. Liron Lavi Turkenich creëerde twee symbolische kunstwoorden uit Hebreeuwse en Arabische letters, die samengevoegd worden tot Berührungen und Nähe.
Joseph Sassoon Semah (1948), geboren in Bagdad, Irak nu wonend in Amsterdam, toont onder meer een talliet (Joodse gebedssjaal) en een Islamitisch gebed tapijt om elkaar heen in zijn installatie גלגול טלית GiLGUL TaLIT Carpet Reincanation Rolling (Baghdad / Jeruzalem / Amsterdam). Het object ligt niet gewoon op de grond: de uiteinden van de rol rusten op twee stoelen.
Het bevindt zich letterlijk tussen de stoelen. Die kwetsbare houding is tegelijk precies de kracht van het werk, geen stabiele constructie, maar toch: het houdt stand.
Waarom nu van belang
De hernieuwde aandacht voor Joods-Arabische geschiedenis is meer dan een museaal thema. Ze raakt aan vragen over herinnering, representatie en politieke verbeelding, zeker binnen de Mizrachi-ervaring in Israël, waar Arabische culturele wortels lang zijn gemarginaliseerd.
Het benoemen van die geschiedenis is daarom ook een correctie op een te beperkte manier van denken over het Jodendom, waarin Europees-Asjkenazische ervaringen vaak als norm golden.
De tentoonstelling laat zien dat joods en arabisch niet vanzelfsprekend tegengestelden zijn, maar eeuwenlang met elkaar verweven werelden vormden.
Precies in die verwevenheid ligt haar actuele betekenis: ze maakt ruimte voor een complexer geheugen, waarin nabijheid niet wordt uitgewist door conflict, en conflict niet wordt verhuld door nostalgie.
Yalla, Arabisch-Jüdische Berührungen (Arabisch-Joodse ontmoetingen)
Jüdisches Museum München, 2 april 2026 – 28 februari 2027
Catalogus Yalla. Hier in te zien.
cover: גלגול טלית GiLGUL TaLIT Carpet Reincanation Rolling ( Baghdad / Jerusalem / Ansterdam) 1983 foto ©EvaJuenger JMM
Geef als eerste een reactie