Vijf jaar De Vrijdagavond, een lustrum met een breuklijn 

“Die kleine buisjes met vloeistof moeten redding brengen en staan symbool voor het licht aan het einde van de tunnel.” 

Zo schreef Ralph Levie in zijn column Gefaccineerd. Het verwijst naar de tijd waarin we leefden, middenin de corona-periode. 

Het was het allereerste artikel in De Vrijdagavond. We bedachten dit project een paar maanden daarvoor in een zoommeeting van het informele netwerk Cohen&Co, opgezet door Michel Waterman en Leo Mock zl”.

In de zomer van 2020 had Ruben Vis in een onderonsje met Robbert Baruch al het idee opgeworpen om de vooroorlogse De Vrijdagavond te herintroduceren. Toen ik deze titel hoorde met de verwijzing naar haar rijke geschiedenis, was ik om. Hier wil ik wel mijn tijd en journalistieke ervaring instoppen.

Van simpel blog naar echt magazine

Gefaccineerd verscheen op 14 januari 2021 en werd nog diezelfde dag gevolgd door De Mokumse Geniza – waar boeken hun verhaal vertellen van Channa Kistemaker en Extra Ziel van Sarah Whitlau. Robbert Baruch schreef die week het eerste commentaar op de parasja: Bo – het maatschappelijk Belang van Onderwijs. 

De Vrijdagavond was nog een simpel blog zonder enige indeling of grafische pretentie. Dat kwam een paar maanden later toen bleek dat onze formule met enthousiasme werd ontvangen. Al in het voorjaar van 2021 werden we een echt Online Magazine met zeven tabbladen (rubrieken) waaronder weer deelrubrieken en een colofon. In dit colofon verschijnen de namen van de auteurs die meer dan zeven artikelen schreven. Dat colofon zou veel te lang worden als we alle auteurs, nu 270 – en wekelijks groeiend – zouden vermelden.

Grafisch ontwerpster Françoise Nick gaf het Magazine een toonbaar uiterlijk en ontwierp de fraaie kop De Vrijdagavond. In die kop zit ons logo verstopt: twee sjabbatkaarsen in plaats van de ij van vrijdag. Een creatieve ingeving van bestuurslid Ilan Roos.

Onafhankelijk blad

Het idee van een onafhankelijk blad waar iedereen ‘koosjer leesvoer’ aan kan bijdragen sloeg aan. Dat concept ‘koosjer leesvoer’ was letterlijk te vinden in de oorspronkelijke De Vrijdagavond, een volwaardig joods weekblad dat verscheen tussen 1926 en 1932. 

Wij gebruiken het woord koosjer met een knipoog. Vrijwel iedereen pakt op dat ‘koosjer’ staat voor ‘joods’, niets meer en niets minder. Ik noem de inhoud ‘joods relevant,’ een breed begrip waar veel auteurs zich in herkennen, binnen en buiten de joodse gemeenschap.

Zeer goed vindbaar

Onze kracht blijkt in het ‘online’ te zitten. Daarom zijn we een betaalbare en dus duurzame formule. We zijn vooral een journalistiek project dat  – dankzij onze regelmaat en vele bijdragen – zeer goed vindbaar is op het wereldwijde web. 

We zijn zelfs zo aanwezig dat het voorkomt dat, als ik een joodse zoekterm intik, een artikel naar bovenkomt waarvan ik denk: ‘Oh ja, zelf geredigeerd.’

Met deze kleine ode aan de pioniersjaren is dit artikel nummer 2075. Dat zijn 34,5 artikelen per maand, dus ruim een artikel per dag. Elke dag weer, nu precies vijf jaar lang. 

Er wordt goed gereageerd. Tot vandaag staan er 2289 reacties op de site, meestal aanvullingen op de artikelen of complimenten voor de auteur. We ontvangen bijna geen boze reacties, behalve als het ‘s nachts is geschreven en vol typefouten staat. Dat haalt de krant niet. 

Samenwerken 

Vanaf het begin willen we zoveel mogelijk samenwerken met andere joodse clubs. Een uitgestoken hand naar onze eerbiedwaardige papieren collega is nog niet aangepakt, maar met andere media en vrijwel alle landelijke joodse organisaties hebben we een vorm van samenwerking gevonden. Een samenwerking die altijd voortkomt uit de wederzijdse wens elkaar te stimuleren en versterken. 

Robbert Baruch zette in december 2020 dit project online en zorgt er nu al vijf jaar voor dat alles soepeltjes verloopt: zowel de site zelf als de wekelijkse Nieuwsbrief. KolHakoved Robbert, dat je nog vele jaren De Vrijdagavond mag runnen.

Naast Robbert zorgt een klein bestuursteam ervoor dat de krant een zo groot mogelijk publiek bereikt en de centen op de juiste plaats terechtkomen. 

Breuklijn 7 oktober 

We vieren ons bestaan met dit eerste lustrum, we zijn trots dat wij als vrijwilligersteam dit hebben bereikt. Deze afgelopen vijf jaar is wel een periode in de joodse geschiedenis met een scherpe breuklijn.

Er is een tijd voor en een tijd na 7 oktober 2023. 

Middenin ons korte bestaan ontstond een breuk waarvan de impact nog lang niet zichtbaar is.

Zal het een grote changemaker blijken te zijn of een kleine breuklijn, waarbij de scheuren zichtbaar blijven, de herinnering eeuwig zal zijn, maar de breuken grotendeels konden worden gelijmd. 

Momenten van wanhoop

We zitten middenin deze geschiedenis en zoals met elke gebeurtenis van deze omvang zijn er momenten van wanhoop, onmacht, angst en woede, maar weten we niet wat de langetermijngevolgen zijn. Daarnaast gaat het dagelijks leven gewoon door. En maken we elke week weer een krant, De Vrijdagavond.

We leefden op 7 oktober mee met de horror-attack op de joodse staat. Al een dag later, 8 oktober 2023, brachten we een extra Nieuwsbrief uit met de eerste reacties van onze auteurs in Israël en Israëli in Nederland. 

Daarna leefden we anderhalf jaar mee met de gegijzelden in de donkere tunnels onder Gaza. Met pijn in het hart luisterde ik naar wanhopige moeders en geliefden van weggesleurde festivalgangers, kibboetsiem-bewoners en soldaten. Hun lot liet zich raden en kreeg gezichten toen de eerste gegijzelden vrijkwamen. 

Dat een pogrom van deze onvoorstelbare omvang mogelijk is in onze tijd, in het land dat ons veiligheid zou bieden – we waren en zijn verbijsterd. 

Gaza-oorlog

Zondag 8 oktober was ook de eerste dag dat het bombardement op Gaza losbarstte. 

Sindsdien zien we dagelijks wat de allerkrachtigste Amerikaanse bommen aanrichten op het leefgebied van ruim twee miljoen mensen. Hoe er minstens 50.000 doden vielen en een meervoud aan gewonden, hoe kinderen zijn verminkt en wees geworden. Hoe huizen, scholen, ziekenhuizen, moskeeën en materieel erfgoed van een heel oud volk zijn vernietigd. Hoe mensen als in bijbelse tijden met honderduizenden tegelijkertijd werden verjaagd uit hun leefgebied. Het was een exodus, nu live te volgen op tv. En de ontheemden moeten dzich nu zien te redden in de modder en de kou van wat over is van Gaza.

Deze ultieme wraakoorlog: “We gaan door tot de totale overwinning”, aldus Israëls premier, bezorgt me iedere dag weer een knoop in de maagstreek. 

Midden in de samenleving

Hoe gaan we daarmee om op de redactie van een joods tijdschrift dat midden in de samenleving wil staan? Een samenleving waarvan de progressieve helft zich behoorlijk eensgezind keert tegen de enige staat die zich joods noemt. Hoe ga je daarmee om als je eigen sociale omgeving bij deze ‘rode lijners’ hoort? 

Als je in de kleedkamer van een tennisclub verantwoording moet afleggen voor de daden van een regering verweg. Als je vrienden hoort zeggen ‘de Holocaust herdenken hoeft nu even niet’ wijzend op Gaza. Ja, deze breuklijn voel ik al twee-en-een-half jaar in mijn persoonlijke leven. Het is moeilijk, het isoleert.

Ik lees veel, vooral in de buitenlandse pers en die stemmen in Israël die vrede willen, geen vernietigingsoorlog. Die nadenken over een ander soort Israël, een ander soort Midden-Oosten. Een gebied waar de grenzen de mensen volgen in plaats van de grenzen van de oude lijnentrekkers uit Europa.

Ik probeer me een nieuwe Levant voor te stellen, een gebied waarin allerlei etnische en religieuze communities hun plek vinden en samenwerken als het gaat om infrastructuur, water, energie en dat soort profane zaken. Waar zowel mijn Israelische als Syrische vrienden vrijplaatsen vinden waar kunst en cultuur kunnen bloeien. 

Soms helpen deze fantasieën over een betere wereld, soms niet meer. 

Dan kan ik het onderscheid moeilijk maken tussen het geweld daar en het nog altijd tamelijk rustige Nederland. Dan heb ik teveel media over me heen laten komen. Dan word ik door elkaar geschud door tegengestelde gevoelens en loyaliteiten. 

Ritme van het joodse leven

Twee zaken hielden me overeind in de moeilijke tijd na 7 oktober. Allereerst het ritme van het joodse leven. De sjabbat, feest- en rouwdagen, het lernen en de community die bij elkaar komt wat er ook gebeurt in de wereld. Ik zag het op 7 oktober 2023 toen de sjoelgangers hun talliet omdeden om de Torahrollen in een vrolijke optocht rond te dragen. Ik zie het telkens weer in sjoel, en ontmoet daar boeiende mensen uit binnen- en buitenland. Ikzelf ben een onregelmatige sjoelganger, maar in deze tijden zien ze me vaker. 

Rijke joodse geschiedenis

Nog vaker had ik jullie kopij nodig om weer tot mezelf te komen. Door al die mooie verhalen uit onze rijke joodse geschiedenis, door cultuurtips en boekrecensies te ontvangen, door opinies te lezen die scherp op de snede zijn, ja dan komt elke week de glimlach weer terug. 

Dan realiseer ik me dat we leunen op een millennia-oude traditie waarin cultuurhistorisch bijzonder rijke periodes worden afgewisseld met vervolging, pogroms en andere, niet zelden zelf aangerichte, narigheid. 

Dan realiseer ik me weer waarom we De Vrijdagavond zijn begonnen. Vijf jaar geleden pas, maar wel 260 weken, 2074 artikelen en een oorlog verder.  

De grootste steunpilaar zijn de vrijwel dagelijks contacten met auteurs en de vriendenkring rond De Vrijdagavond. Zij houden me op de been. Zozeer zelfs dat ik zin heb in een volgend lustrum. 

cover illustratie: Talma Joachimsthal, een collage van de vooroorlogse De Vrijdagavond en een laptop met de huidige digitale versie.