Was de moord op de socialistische leider Chaim Arlosoroff een keerpunt in de zionistische geschiedenis?

Een paar weken na de moord op Yitzhak Rabin (4 november 1995) sprak Hans Fels in Tel Aviv zijn weduwe Leah.

Zij raadde hem aan een film te maken over de moord op Chaim Arlosoroff (16 juni 1933) vanwege de grote gelijkenis tussen de moord op haar echtgenoot en die op Arlosoroff. In beide gevallen ging een haatcampagne aan de moord vooraf. 

Woensdag 15 april wordt deze documentaire De Zaak Arlosoroff  van Hans Fels getoond en spreekt Israel-kenner Martine van den Berg over de moord op Chaim Arlosoroff. De Israël-kritische groep Joden Zeggen Nee organiseert deze avond. Info hieronder.

Hans Fels herinnerde zich een van zijn eerste reizen naar Tel Aviv. Op de Ben Yehudastraat 122 hadden zijn oom Herman en Rosa, de zuster van zijn moeder, een delicatessenwinkel. 

Vanuit die plek maakte de jonge Hans met oom Herman wandelingen door de stad. Zo leerde hij Arlosoroff kennen, een belangrijke voorman van de Arbeidersbeweging, en de andere hoofdrolspelers in het drama rond zijn moord. 

Oom Herman

‘Oom Herman nam mij een keer mee naar een Pools restaurant in Tel Aviv, waar ik voor het eerst en het laatst gefilte fish heb gegeten. Op de wandeling ernaartoe, over de Ben Yehudastraat, kruisten we eerst de Ben-Gurion Boulevard. Dan een eindje verderop de Arlosoroffstraat en ten slotte staken we de Jabotinskistraat over. 

Herman gaf mij aan de hand van de dwarsstraten een verkorte versie van geschiedenis van de Jisjoev, de Joodse vestiging in het Britse mandaat voor Palestina. Zo leerde ik dat Ben-Gurion de eerste premier van Israël was, dat Chaim Arlosoroff eigenlijk was voorbestemd was geweest om dat te worden en dat het gedachtegoed van Ze’ev Jabotinski tot de moord op Haim Arlosoroff had geleid.’ (‘Weg van Hiba’ van Hans Fels, 2024).

Net als voor Ben-Gurion leidde het voor oom Herman geen twijfel dat aanhangers van Jabotinski de moord op hun geweten hadden. Ben Gurion wilde daarom met de revisionistische zionisten van Jabotinski niets te maken hebben en verzette zich jarenlang tegen het overbrengen van het stoffelijk overschot van Jabotinski naar Israël die in augustus 1940 in New York was gestorven. 

In 1964 gaf premier Levi Eshkol, de opvolger van Ben-Gurion, in een poging de rivaliserende partijen met elkaar te verzoenen alsnog toestemming en werd Jabotinski samen met zijn vrouw op de Herzlberg in Jeruzalem herbegraven. 

Belangrijkste zionistische stromingen

De moord op Arlosoroff op het strand van Tel Aviv markeert het schisma tussen de twee belangrijkste zionistische stromingen. Net als Rabin werd Arlosoroff fel aangevallen vanwege zijn bereidheid tot een compromis met de Palestijnen. Deze koers stond immers haaks op die van de revisionisten die van een militaristisch Groot-Israël droomden met een keiharde opstelling tav.de Palestijnse bevolking. De Jabotinski-aanhangers deden de beschuldiging van de moord door de socialistische zionisten af als pure laster. De door Arlosoroffs vrouw aangewezen moordenaars, de revisionistische zionisten Abraham Stavsky en Zvi Rosenblatt, werden eerst veroordeeld, maar in hoger beroep vanwege gebrek aan ondersteunend bewijs vrijgelaten. Volgens hen was de moord door Arabieren gepleegd. 

In de film ‘De Zaak Arlosoroff’ (1996) die Hans Fels samen met Eitan Wetzler voor het VPRO-programma Diogenes maakte, komt de Israëlische historicus Shabtai Teveth aan het woord. Hij schreef in 1982 een boek over de moord op Arlosoroff dat de zaak heropende met als belangrijkste conclusie dat de revisionistische zionisten Stavsky en Rosenblatt de moord waarschijnlijk gepleegd hebben. Als reactie hierop stelde premier Menachem Begin (Likoed, een partij gebaseerd op de ideologie van Jabotinski) een onderzoekscommissie in. Deze commissie gaf geen uitsluitsel over de moordenaar en pleitte Stavsky en Rosenblatt vrij van schuld.

Inez Polak: ‘geen link met actualiteit’

De reacties op de film van Hans Fels en Eitan Wetzler liepen destijds nogal uiteen. Boven het artikel van Trouw-journalist Inez Polak staat ‘Diogenes legt geen link met actualiteit.’ Ook stelt Polak: ‘Met behulp van (te veel) interviews met betrokkenen en historici wordt de moord gereconstrueerd en worden de ideologische tegenstellingen van toen opgerakeld. De makers laten zich daarbij te zeer leiden door de historische gebeurtenissen en discussie.’ Ilan Pappé, destijds al bekend als een van de Israëlische nieuwe historici, was aanmerkelijk positiever en voorspelde dat de film in de toekomst van grote betekenis zou blijken te zijn. 

Programma 15 april met Hans Fels, Martine van den Berg en moderator Sandra Rottenberg

Hans Fels is cameraman, regisseur en schrijver. Hij behoort tot de zogeheten VPRO-school en staat bekend om zijn documentaires en buitenlandprogramma’s, met name rond het Israëlisch-Palestijns conflict. De Zaak Arlosoroff en het portret van de Israëlisch- Palestijnse acteur Mohammad Bakri werden in het buitenland bekroond.
Na zijn VPRO-jaren maakte Fles een aantal grote documentaires zoals de hoogstpersoonlijke film Berichten voor Zara over de lotgevallen van zijn Pools-joodse familie en die van zijn moeder Channah Sarah Kupferschmidt (Keulen, 1914 – Amstelveen, 2001). Zij overleefde als enige van haar gezin de deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Annetje Fels-Kupferschmidt, zoals ze bekend stond, was een van de oprichters van het Nederlands Auschwitz Comité. Zowel moeder als zoon Hans hadden hun leven lang de drang om het verleden te bevatten.

Martine van den Berg studeerde religiewetenschappen en archeologie in Jeruzalem en is gespecialiseerd in het jodendom van de Tweede Tempelperiode. Daarnaast houdt ze zich bezig met de wijze waarop in het moderne Israël wordt teruggegrepen op deze historische narratieven.
Van den Berg woonde jarenlang in Israël en publiceerde twee boeken: Ontrafeld bespreekt de impact van rampen en oorlogen op het verloop van de geschiedenis en de roman De genesis van het verraad over (het gebrek aan) vrijheid van meningsuiting in Israël post-7 oktober. Daarnaast schrijft ze over Israël in De Groene Amsterdammer, zoals het essay ‘Vergeten Profeten’ over vroege joodse kritiek op het zionistische project. 

Sandra Rottenberg werkt als programmamaker, journalist en moderator. Zij maakt radiodocumentaires en heeft haar eigen maandelijkse talkshow in het intieme Torpedo Theater in Amsterdam. Met haar nicht Hella Rottenberg schreef zij De sigarenfabriek van Isay Rottenberg, de verborgen geschiedenis van een joodse Amsterdammer in nazi-Duitsland (AtlasContact 2017), dat inmiddels ook verscheen in Engelse en Duitse vertaling.

cover: Statue on the murder site of Chaim Arlozorov. It represents the environment in which it is located, the sand dunes of the Tel Aviv coast. The top are buildings symbolizing the city of Tel Aviv.