Wereldwijd worden lezers geraakt door wat Etty Hillesum in de oorlogsjaren heeft geschreven over zichzelf, over de mensen om haar heen en over haar grote ontdekking: God.
Wereldwijd, want met grote voortvarendheid zorgde uitgever Jan Geurt Gaarlandt ervoor dat ‘Het verstoorde leven’ in een twintigtal talen verkrijgbaar is. Ook de integrale editie is in een door mij geautoriseerde vertaling uitgekomen in het Engels, Frans, Italiaans, Spaans en Duits.
Dankzij al die vertalingen wordt haar werk nu wereldwijd gelezen en vinden haar woorden weerklank bij lezers, jong en oud, vrouw of man.
Tijdens de drie internationale Etty Hillesum conferenties die ik in Gent en later Middelburg organiseerde, verbaasde ik mij er elke keer weer over dat sprekers van zover waren gereisd om een congres over haar bij te wonen: uit Australië, Columbia, Canada, de Verenigde Staten en Europa.
Hoe had ik dit ooit kunnen vermoeden, toen ik in 1979 op pad ging om een uitgever voor de dagboeken te vinden…
Artistiek antwoord
Etty Hillesums werk doet een appèl op ons en ons voorstellingsvermogen. Daarom zoeken ook kunstenaars en toneelmakers naar een artistiek antwoord op wat zij hebben ervaren bij het lezen van de dagboeken.
Ieder op zijn of haar manier streeft naar een verbinding tussen de gedachten in de dagboeken en ons leven nu.
In de onlangs uitgebrachte zesdelige televisieserie ‘Etty’ van de Israëlische cineast Hagai Levi is zelfs de context van de Tweede Wereldoorlog achterwege gelaten om de actualiteit van wat zij heeft geschreven meer recht te doen. Ik heb deze cineast ontmoet en was getroffen door de grote ernst waarmee hij te werk ging.
Levi’s motivatie voor dit project waarmee hij vijftien jaar is bezig geweest, is typerend voor het effect dat het lezen van de dagboeken van Etty Hillesum op mensen kan hebben:
Het dagboek heeft mijn leven veranderd. Het laat me zien hoe ik boven de omstandigheden uit kan stijgen en hoe ik haar autonomie in mezelf kan terugvinden wanneer ik moeilijke tijden doormaak, zowel op persoonlijk als op politiek vlak.
Ik kon in 1979 het succes van de dagboeken niet voorzien. Wat ik toen evenmin kon bevroeden was dat de actualiteit van Etty Hillesums woorden en gedachten van meer dan tachtig jaar geleden alleen maar zou toenemen.
Wapenwedloop
Sinds een aantal jaren is in Europa oorlog niet langer meer een boze herinnering uit het verleden maar een nieuwe realiteit geworden: vijanddenken en wapenwedloop zijn weergekeerd. Ook antisemitisme is terug van weggeweest ondanks de jarenlange litanie van ‘Nooit meer Auschwitz’.
Overweldigd door al deze onverwachte ontwikkelingen kunnen lezers in Etty Hillesums dagboeken en brieven het houvast vinden dat we lijken te zijn verloren. Het houvast dat zij met haar lezers wilde delen.
Om deze serie over Tante Etty af te sluiten heb ik daarom voor deze passage uit de dagboeken gekozen. Zij geeft daarin aan hoezeer zij zich betrokken voelde bij de generatie na haar, de generatie waartoe ik zelf behoor.
Voor het nageslacht
In weerwil van de levensbedreigende omstandigheden waarin zij toen verkeerde schreef zij:
Ik zou lang willen leven, om het later alles tòch nog eens te kunnen uitleggen en als me dat niet vergund is, welnu, dan zal een ander het doen en dan zal een ander mijn leven verder leven, daar waar het mijne is afgebroken en daarom moet ik het zo goed en zo volledig en zo overtuigend mogelijk leven tot de laatste ademtocht, zodat diegene, die na mij komt niet helemaal opnieuw hoeft te beginnen en het niet meer zo moeilijk heeft. Is dat ook niet iets doen voor het nageslacht?
Zichrona livracha – haar nagedachtenis tot zegen.
Het herdenken van haar zo wreed afgebroken leven heeft inderdaad als een zegen uitgewerkt voor lezers overal op de wereld. Haar laatste wens is daarmee vervuld.
Dit is de laatste aflevering van deze serie van Klaas Smelik over zijn leven met Etty Hillesum, de tante die hij nooit heeft gekend.
De andere delen in deze serie:
Afscheid van tante Etty deel 1: ‘Jij begrijpt mij niet’, zei tante Etty tegen mijn vader
Afscheid van tante Etty deel 2: ik vond dagboekcahiers van tante Etty in vaders schrijftafel
Afscheid van tante Etty deel 3: eindelijk uitgever gevonden
Afscheid van tante Etty deel 4: reacties op Het Verstoorde Leven
Afscheid van tante Etty deel 5: de integrale editie
cover: Etty Hillesum, bron: Alfa & Omega
Geef als eerste een reactie