In de aanloop van Pesach slaagde ik er dit jaar in om een heel bijzondere Hagada aan mijn collectie toe te voegen.
Mijn bestaande collectie bestaat uit een grote variëteit van Hagadot waaronder:
- De bekende Lehmann Haggada in Gotisch schrift, (uitgegeven in 1920 in Frankfurt a/M).
- De Hagada van Sjalom uit Safed, bijgenaamd de ‘Zeigermacher’ (horlogemaker). In de stijl van de naïeve kunst schilderde hij Bijbelse en Joodse taferelen en werd daarmee wereldberoemd.
- De derde Hagada, From Bondage to Freedom is van de hand van de chassidische psychiater en filosoof Abraham J. Twerski.
Dit jaar stuitte ik op een Hagada van een totaal andere categorie: de Hitler Hagada. Deze is weliswaar geschreven in de stijl van de standaard Hagada maar het is toch geen gewone Hagada. De anonieme auteur is een Marokkaanse Jood (Rabat, 1943) die zich Simon Coiffeur en ook wel Nissim ben Simon noemt. Hij veranderde het verhaal van de verlossing van de Joden uit Egypte in de redding van de Noord-Afrikaanse Joden uit handen van de nazis als gevolg van de overwinning van de Engelsen en de Amerikanen.
Judeo-Arabisch
De oorspronkelijke tekst is in het Judeo-Arabisch geschreven, dat wil zeggen dat het een Arabische tekst is die met Hebreeuwse letters is geschreven. (Afgezien van zijn halachische meesterwerk Misjnee Tora, heeft Maimonides het merendeel van zijn werken in deze taal geschreven). De tekst van deze originele Hagada is vertaald in het Hebreeuws en het Engels en werd in 2021 uitgegeven bij uitgeverij Minegged in Tel Aviv, inclusief de beide vertalingen, een facsimile en twee achtergrondartikelen.
Slaven waren wij bij Hitler, maar Churchill, Roosevelt en Stalin redden ons uit zijn hand.
Dit is een van de citaten van deze bijzondere Hagada die Simon Coiffeur schreef nadat Noord-Afrika in november 1942 door de geallieerde legers bevrijd werd (Operation Torch) van het juk van de nazis. In deze unieke tekst beschreef hij de historische gebeurtenissen in Noord-Afrika tijdens de Tweede Wereldoorlog en goot ze in de vorm van de Pesach Hagada met de focus op het lijden van de Marokkaanse Joden in die kritieke jaren. Zo is de aanhef van deze unieke tekst:
In grote haast kwamen de Amerikanen, een toespeling op de standaardtekst van de aanhef van de Hagadatekst van de Joden van Noord-Afrika:
In grote haast vertrokken wij uit Egypte.
Hoewel het lijden van de Marokkaanse Joden onder het nazi-regime niet te vergelijken is met de onbeschrijflijke verschrikkingen die de Europese Joden doormaakten, leden ook zij onder anti-Joodse wetten. Het werd hen soms verboden om in hun eigen wijken te wonen en ze waren vaak slachtoffer van vijandige aanvallen van de kant van het antisemitische Vichy-regime.
Wetenschappelijke publicatie van de tekst van Nissim ben Simon
In 2008 publiceerde dr. Avishay Bar Asher een wetenschappelijk artikel over de Hagada van Simon Coiffeur. De datum van Coiffeurs publicatie ontbreekt, maar Bar Asher neemt aan dat het in 1943 is verschenen. De tekst is waarschijnlijk door Marokkaanse Joden mee naar Israël gebracht. Bar Asher, die de tekst in het Hebreeuws vertaalde, schreef dat de schrijver van het document onbekend bleef. Hij denkt dat ‘Simon Coiffeur’ de naam van de uitgever is of van de vader van de auteur.
Volgens hem beheerste de auteur zowel het Joods-Arabisch als het Frans en putte hij zijn informatie over het verloop van de oorlog uit de Franse pers. Hij sprak in de Hagadatekst voortdurend zijn bewondering uit voor de Allied Forces en hun leiders, vooral voor Generaal de Gaulle en het Franse verzet tegen de nazis en het Vichy regime in Frankrijk.
Haggadah di Hitler (parodie op de Hagada), Ben Shimon, Nissim (Simon coiffeur).
Populaire uitgave
De aanleiding voor een hernieuwde, populaire uitgave van dit unieke document kwam van de kant van dr. Jonnie Schnytzer, een jonge onderzoeker die tegenwoordig verbonden is aan de afdeling van Joodse Wetenschappen van de Bar Ilan universiteit. Zijn research leidde hem naar het wetenschappelijke artikel van Bar Asher. In een interview in een Israelische krant vertelde Schyntzer dat hij Bar Asher gezegd had:
Jij hebt de tekst weliswaar uitstekend vertaald, maar de vertaling is gepubliceerd in een artikel dat zelfs jouw moeder niet gelezen heeft.
Schnytzer stelde voor om stappen te ondernemen om deze unieke tekst aan het grote publiek te presenteren. Met zijn vader vertaalde hij de Hebreeuwse tekst in het Engels en vond de uitgever Minegged bereid om het manuscript uit te geven. Deze stond erop dat naast de Engelse en Hebreeuwse vertalingen ook de oorspronkelijke Judeo-Arabische tekst zou worden afgedrukt.
Citaten uit de ‘Hitler Hagada’ (de tekst van de standaard Hagada verschijnt in het cursief.)
Awadiem hajinoe
De slechte Hitler maakte ons tot slaven, maar de geallieerden hebben ons gered, met sterke hand en uitgestrekte arm.
Als de Britten noch de Yanks gekomen waren, dan zouden wij, noch onze kinderen en kleinkinderen gered zijn. Wij waren versteend door Hitlers macht.
De vier zoons
De Tora spreekt van vier zoons:
Engeland, de wijze zoon
Hitler, de slechte zoon
Amerika, de goede zoon
Mussolini, die onze woorden niet waard is
Zij legden ons zware arbeid op
Zij lieten ons de gele sterren dragen.
Waarom eten wij deze matse?
Waarom bestrijden wij Italië? Omdat Mussolini zich vastbeet aan Hitler en hem zei: ‘verraad mij niet.’ En de Almachtige bracht Montgomery over hen en toen was er geen tijd meer om het deeg tot Macaroni te laten rijzen.
Hoeveel te meer past ons dankbaarheid
De Joden herkregen het recht om hun werk te hervatten
En onze vaders werden gered.
En de anti-Joodse wetten werden ingetrokken
En zij vroegen om ons allen naar Palestina te brengen.
Daarom zijn wij verplicht te danken
Daarom zijn wij verplicht om Rusland te danken, Engeland te prijzen, Amerika te loven.
Wij moeten de Gaullisten en de Gaulle, die alle uitdagingen wist te overwinnen, prijzen.
De geallieerden wisten ons van de slavernij te bevrijden en verschaften ons vrijheid.
Zij brachten ons van alarm naar dansen en van duisternis naar helder licht.
Laten wij daarom zeggen: Halleluja
cover: uit Marokkaanse Hagada in Judeo-Arabic
Prachtig om te lezen over deze bijzondere Haggadot.
Hoeveel zouden er wel niet gemaakt zijn door de tijd.
Ik heb er zelf een honderd verschillende en onlangs door onze zoon een bijzondere uitgave in het Japans aan toegevoegd.