Alles wat u kunt hopen (woordspeling bedoeld) over messianisme komt ter sprake in de Crescas-cursus die op 14 januari start.
Deze cursus wordt gegeven door een filosoof, dus we zullen meer vragen dan antwoorden hebben. In de praktijk betekent dit dat de cursus een gesprek wordt zonder het doel om ergens een antwoord op te vinden noch om tot definitieve ideeën te komen. Het doel is samen na te denken over de mogelijke betekenissen van messianisme in het jodendom.
Sprookje of huidige werkelijkheid
We benaderen het messianisme als een sociaal-politiek concept. Het theologische element zal uiteraard aanwezig zijn, maar de focus ligt op hoe het begrip messianisme ons kan helpen na te denken over rechtvaardigheid, verlossing en maatschappelijke verandering.
Bent u religieus, dat is prima, en bent u dat niet, ook prima. De veronderstelling is dat messianisme gaat over de mogelijkheid van een betere wereld. Een wereld waarin de spanningen van onze huidige werkelijkheid zijn opgelost. Op die manier is messianisme niet slechts een abstract idee of sprookje, maar houdt zich concreet bezig met de wereld waarin we leven.
Deze Crescas-cursus is gebaseerd op teksten die u vooraf moet lezen. De teksten zijn een selectie die ik heb gemaakt uit het werk van Joodse filosofen die hebben nagedacht over de vragen die ik u wil voorleggen. Het zijn zeer verschillende ideeën. We zullen erover praten en nadenken over de kwesties die ze oproepen, maar het is ook volkomen oké als u het met geen van hen eens bent. De enige eis is dat u erover nadenkt.
Emmanuel Levinas: wie verdient verlossing?
De eerste sessie gaat over Emmanuel Levinas. Over zijn openbare Talmoedische interpretaties die Levinas gaf in lezingen voor de vereniging van Joodse Franse intellectuelen.
De lezingen analyseren delen van de Talmoed genaamd Sanhedrin. In de tekst verkent Levinas fundamentele vragen over het messiaanse tijdperk, zoals of het iets is dat onafhankelijk is van menselijk handelen of dat het aan ons is om de Messias te brengen.
En als het onze verantwoordelijkheid is, zou de Messias dan iedereen verlossen of alleen degenen die verlossing verdienen? We zullen de paradox bespreken: verlost de Messias alleen de mensen die al rechtvaardig zijn, of is dat dan verlossing of beloning voor rechtvaardigheid? Bestaat de mogelijkheid van verlossing voor degenen die het niet verdienen? Maar waarom zouden we er dan voor werken? Levinas onderzoekt ook de vraag of het messiaanse tijdperk een terugkeer naar Eden is en daarmee een uitwissing van het aardse bestaan, of dat het messiaanse tijdperk iets volkomen nieuws is.
Hermann Cohen: zelfverbetering
Voor de tweede sessie lezen we Hermann Cohens tekst over hoe het Joodse messianisme geen utopisch idee is. Zijn belangrijkste argument is dat het begrip messianisme verwijst naar het constante streven naar zelfverbetering, zelfs perfectionering (Cohen schrijft over self-perfection), in plaats van de realisatie van een perfecte staat van de wereld. Voor Cohen is wachten op de Messias geen passieve zaak.
We verlossen onszelf actief door het messiaanse tijdperk naar ons toe te brengen. Hij leest Maimonides en laat zien dat de ethiek in die teksten leert om aan de verbetering van de wereld te werken in plaats van een radicaal andere werkelijkheid te verwachten.
Op die manier is verlossing alleen mogelijk omdat we niet perfect zijn en daarom het vermogen tot zelfverbetering hebben. Volgens Cohen is dit mogelijk door Joodse bronnen en moderne benaderingen van de rede te combineren en daarmee die bronnen te moderniseren.
Gershom Scholem: het gaat om rechtvaardigheid nu
De laatste sessie wordt gewijd aan Gershom Scholems interpretatie van Jona en de betekenis die dat heeft voor het idee van profetie. Scholem, die klassiek wordt gezien als kabbalist, vertrouwt in deze tekst op de Tenach om te spreken over hoe profetie niet gaat over een belofte van toekomstige beloning of straf. Profetie, vertelt hij ons, is een manier om recht te doen aan het heden en is daarom altijd de vertelling van onze werkelijkheid, in plaats van een toekomstige wereld. Voor Scholem is de oproep tot transformatie in Jona geen goddelijke dreiging; het is de oproep die iedereen moet voelen. Het is een oproep tot rechtvaardigheid in het heden.
De combinatie van de drie teksten is niet willekeurig. Elk ervan is gebaseerd op een canonieke Joodse bron: Tenach, de Talmoed en Maimonides. De filosofen behandelen uiteraard niet het geheel van die teksten, maar ze geven ons inzicht in verschillende manieren om ze te benaderen.
Voor iedereen toegankelijk
Het doel van de cursus is om voort te bouwen op de inzichten van de filosofen en om die teksten te ontmystificeren. Op een indirecte manier wil ik filosofie gebruiken om te laten zien dat Joods denken niet iets is dat buiten ons bereik ligt. Joods denken zou voor iedereen toegankelijk moeten zijn.
Crescas-cursus On Messianism and Social Change
Data 3x op woensdag: 14, 21 en 28 januari ’26
Tijd 19:00 – 20:30
Locatie Amsterdam
Kosten € 45,00
cover: screenshot from the Crescas website
Geef als eerste een reactie