Dat archiefstukken gevonden bij een afvalcontainer kunnen uitgroeien tot een tentoonstelling, bewijst Lege stoelen in de klas.
Deze kleine tentoonstelling in het Stadsarchief werd geopend op 20 maart 2026 voor een volle zaal met belangstellenden.
Cees Koole, geschiedenisdocent aan het Spinoza Lyceum, vindt stukken uit de Tweede Wereldoorlog bij de bouwcontainer naast zijn school. Stukken over de dramatische geschiedenis van het gedwongen vertrek van Joodse leerlingen naar het Joods Lyceum. Samen met zijn leerlingen besluit Koole op onderzoek uit te gaan.
Aparte scholen
Per september 1941 moeten Joodse leerlingen naar aparte scholen met uitsluitend Joodse docenten. Leerlingen van scholen als het gymnasium, lyceum en hbs worden allen gedwongen naar het Joods Lyceum te gaan.
Op het Spinoza Lyceum, toen 2de Hbs 5 geheten, wordt niet veel aandacht besteed aan het gedwongen vertrek van Joodse leerlingen en leraren. Op het Vossius Gymnasium daarentegen wordt een leerlingenstaking georganiseerd wanneer Joodse leraren worden ontslagen. De rector van Het Amsterdams Lyceum weigert in eerste instantie de namen van Joodse leerlingen door te geven. En hij houdt voor hun vertrek een afscheidsceremonie.
Ooggetuige Maurits van Witsen
Maurits van Witsen (98) vertelt tijdens de opening van de tentoonstelling hoe de maatregelen stap voor stap ingrijpen in het leven van Joden: van het inleveren van de fiets en het zilver tot het moeten verlaten van de openbare school. Van het Joods Lyceum aan de Voormalige Stadstimmertuin herinnert hij zich een ogenschijnlijk normale schooltijd, met hard werken, sport en muziek. Er zijn meer meisjes dan jongens en samen springen ze touwtje op het schoolplein.
Tegelijk blijft veel onbesproken: over oorlog en razzia’s wordt niet gepraat. Dienke Hondius* vertelt later dat ze ook het onderwerp onderduik mijden, omdat niet iedereen die optie heeft.
Op weg naar school ziet Van Witsen de borden met ‘Verboden voor Joden’. Het schooljaar 1941-1942 noemt hij relatief rustig. Een jaar later verandert dat. Wanneer zijn zus een oproep krijgt, duikt het gezin onder en weet via Brussel te ontkomen. Zijn vader wordt tijdens een razzia opgepakt en vermoord in Auschwitz. Na de oorlog keert Van Witsen terug naar Amsterdam en doet eindexamen op het Amsterdams Lyceum.
*Hondius is auteur van Absent, Herinneringen aan het Joods Lyceum Amsterdam, 1941-1943. Herzien en aangevuld uitgegeven ter gelegenheid van deze tentoonstelling. De uitgave uit 2001 is hier als pdf te downloaden.
Stilte van lege stoelen
Flora Breemer, bestuurder van Stadsdeel Zuid, start met vertellen dat zij een kleindochter is van twee mensen die elkaar ontmoetten op het Joods Lyceum. Ze prijst het initiatief van deze tentoonstelling als een goed voorbeeld van Holocaust-educatie: Amsterdamse leerlingen van verschillende openbare scholen ontdekken hoe het leven was voor Joodse leerlingen in de oorlog en wat de geschiedenis vertelt van hun eigen scholen.
Diverse leerlingen spreken ook beknopte audiofragmenten in, citaten van voormalige leerlingen van het Joods Lyceum in de tentoonstelling. De stilte van de stoelen toont de schreeuwende afwezigheid. Breemer benadrukt dat er ook kinderen waren die niet naar school gingen, huizenblokken vol waar geen spoor meer van te vinden is. Ze benoemt het belang van het onderzoek en het laten weerklinken van de stemmen die abrupt verstomden.
Flora Breemer spreekt op een Joodse school met volle stoelen.
Het was de tweede keer die week dat Breemer sprak op een gelegenheid met Joodse thematiek. Die tweede keer was op een Joodse school met volle stoelen. Ze sprak voor ouders van de scholen Rosj Pina en Maimonides, naar aanleiding van de aanslag bij het Cheider twee dagen eerder. Daar pleitte zij voor het belang van educatie over Joods leven.
Zo rijgen de twee bijeenkomsten zich aaneen tot één verhaal, waarin Breemer het belang van deze complementaire vormen van educatie over de Holocaust èn Joods leven overtuigend naar voren brengt.
Lege stoelen in de klas, Stadsarchief Amsterdam, 20 maart t/m 14 juni 2026.
Gelijktijdig in het Anne Frankhuis de tentoonstelling ‘Wie is er weg?’ – Het Joods Lyceum 1941-1943.
cover: Gedenkteken aan de gevel van het voormalig Joods Lyceum, Amsterdam
Geef als eerste een reactie