Op zondag 25 januari 2026 overleed het oudste lid van Sjoel West, zangeres Jehudith Gartenberg z.l.
Ruim vijf jaar geleden verhuisde Jehudith vanuit haar woning in Osdorp naar een verzorgingshuis in de Rivierenbuurt in Amsterdam-Zuid. Daar woonde ze naar volle tevredenheid. Jehudith Gartenberg was jarenlang een vaste deelneemster aan de sjoeldiensten en andere activiteiten van Sjoel West. Vanuit sjoel West is zij nog met regelmaat trouw in het bejaardentehuis bezocht. Al die tijd werd ze twee keer per week bezocht door haar voormalige buren en mantelzorgers. Ze kwamen twee keer per week vanuit Osdorp op de fiets naar de Rivierenbuurt en bleven tot het laatst toe haar mantelzorgers. Zij brachten Jehudith, totdat zij naar het verzorgingstehuis verhuisde, naar de activiteiten in Sjoel West.
Zelfbewust
Jehudith was professioneel zangeres en wie haar mee hoorde zingen in Sjoel West, was onmiddellijk onder de indruk van de prachtige, ook op hoge leeftijd, nog zuivere stem. Een jaar of twee geleden kroop ze nog achter de piano en speelde in schitterende akkoorden het Hatikwa. Ze had een absoluut gehoor, wat behalve een kwaliteit voor haar ook een last was, herhaalde ze regelmatig.
Wie met haar sprak, ervoer dat ze een heel lieve en tegelijkertijd heel zelfbewuste vrouw was. Ze wist precies wat ze wilde en kwam duidelijk voor haar mening uit.
Jehudith Gartenberg: “Het concert des levens heeft geen program”. Beeld uit Andere Tijden.
Typerend is dat zij zich in het begin van de jaren zeventig inzette voor vrouwen die wilden scheiden. De wetgeving was destijds nog zodanig gecompliceerd dat een scheiding niet eenvoudig voor een vrouw was te bereiken.
Terugblikkend op die problematiek zei Jehudith in een aflevering van het tv-programma Andere Tijden: “Je trouwt met een ideaal. Het is een sprookje, je ziet jezelf in een witte jurk en mooi opgetut, maar het leven is nu eenmaal anders.” Ze voegde eraan toe: “Ik heb een spreuk op mijn muur staan: het concert des levens heeft geen program.”
Bedburg bij Keulen
Toen ik een half jaar geleden bij Jehudith op bezoek was, vertelde ze uitgebreid over haar jeugd.
Jehudith Gartenberg werd geboren in een ziekenhuis in Keulen. Jehudiths ouders woonden in Bedburg waar haar vader een kledingzaak had. Haar mantelzorgers zijn nog twee keer met Jehudith naar Bedburg geweest, dat zij typeren als ‘een lief stadje ten westen van Keulen’.
Keulen was voor haar de grote stad en het vervulde haar, toen ik met haar sprak, met trots dat ze daar, in de grote stad Keulen, was geboren.
Omdat ze op straat en op school in Bedburg werd gepest (de nazi’s waren inmiddels aan de macht), besloten haar ouders haar op een kostschool te doen in Keulen. In het najaar van 1938 vluchtte het gezin naar Polen. In de toen nog Poolse stad Lwow woonde een zuster van een van haar ouders. Na de inval van de Duitsers op 1 september 1939 vluchtte het gezin vanuit Lwow naar Roemenië. Het toenmalig oostelijke gedeelte van Polen, waaronder het gebied waarin de stad Lwow (Lemberg, thans de stad Lviv in Oekraïne) ligt, grensde aan Roemenië.
Aankomst in Palestina
Via een bootreis vanuit Roemenië op de Zwarte Zee en vandaar verder, kwamen zij in 1940 in Brits mandaatgebied Palestina. Jehudith had een broer die net als zij naar een kostschool was gestuurd. Echter niet in Keulen maar in Brighton. Doordat hij in Engeland was toen Jehudiths ouders met hun dochter naar Polen vluchtten, zou hij uiteindelijk acht jaar lang gescheiden van zijn ouders in het Verenigd Koninkrijk doorbrengen.
Zijn vrouw, Jehudiths schoonzuster dus, woonde als kind met haar ouders in Czernowitz, een plaats tussen Lwow en de Roemeense grens. Vandaaruit legde zij dezelfde vlucht af als Jehudith. In 2021 schreef haar Kehilla-blad in Londen daarover. Het geeft waarschijnlijk dezelfde ontberingen weer als Jehudith met haar ouders heeft ondergaan die vanuit Lwow via Czernowitz ook naar Roemenië vluchtten.
“Het gezin ondernam een gevaarlijke ontsnapping door de bossen, ’s nachts begeleid door boeren, omdat ze Boekarest (in het niet-Sovjet-gecontroleerde zuiden van Roemenië) moesten bereiken om naar Palestina te kunnen reizen. De reis was niet zonder gevaar, met name aan de zwaarbewaakte grens en met onvriendelijke, diefstal plegende Roemeense bewakers. Nadat de toen tienjarige was ondervraagd, bereikten ze uiteindelijk Boekarest en planden ze de volgende etappe van hun reis. De ontsnappingsroutes werden door de Sovjets afgesloten, dus het was een geluk dat ze hun bestemming in Palestina bereikten. Het was geen gemakkelijke reis: eerst de Zwarte Zee oversteken vanuit Constanța, een paar nachten in Istanbul, gevolgd door een treinreis naar Syrië en vervolgens naar Palestina.”
Voor Jehudith moet ook hebben gegolden dat zij met haar ouders geluk had dat ze het toenmalig Palestina konden bereiken. Niet alleen vanwege de zware omstandigheden onderweg, ook het feit dat van de circa 130.000-150.000 Joden die destijds in Lwow verbleven meer dan 99 procent is vermoord door de nazi’s, daarbij geholpen door leden van de lokale bevolking.
Haganah
Over haar verblijf in Erets Jisraël heeft Jehudith na afloop van de sjoeldienst nog een keer verteld. Hoe zij als tienermeisje behulpzaam was bij het aandragen van granaten voor de Haganah in de strijd die zou leiden tot de onafhankelijkheid van de staat Israël in 1948.
Geboren in Duitsland, gevlucht naar Polen en Roemenië en daarna wonend in Brits mandaatgebied dat vanaf mei 1948 Israël zou zijn, heeft Jehudith uiteindelijk het langste deel van haar leven in Nederland gewoond. Al vanaf begin jaren vijftig.
Blijvende herinnering
De herinnering aan Jehudith Gartenberg zal blijvend zijn, want in 2019 bracht zij samen met opperrabbijn Raphael Evers, kind van Sjoel West, de mezoeza en het naambord aan, aan de voordeur van de sjoel.
Iedere keer als we van de straat over de drempel van onze sjoel stappen, passeren we de mezoeza die door Jehudith aan de deurpost is aangebracht en nodigt het blauwwitte naambord uit om binnen te komen.
Niet bang zijn
“Je moet niet bang zijn en je moet je vooral niet verstoppen. Dat weet ik uit eigen ervaring maar al te goed,” zei Jehudith bij de onthulling.
In mijn boek Niet gemakkelijk iets te bereiken in Amsterdam West over de geschiedenis van het Joodse leven in Amsterdam West komt Jehudiths visie aan bod over het naar buiten toe tonen dat in dit gebouw een sjoel is gevestigd.
Aan het besluit om een bord boven de deur te hangen, gingen onder de sjoelbezoekers flinke discussies vooraf. Trek je het gevaar niet juist aan of moet je trots sjoel kunnen zijn in deze wijk?
Van zo’n discussie, het besluit was al gevallen maar het bord nog niet onthuld, was ik getuige bij de kiddoesj na een van de sjabbatdiensten.
Een Israëlische sjoelbezoeker leek het uit oogpunt van veiligheid een onverstandig besluit; hij had zelf in het Israëlische leger gediend. “Nou en”, zei Judith Gartenberg (toen 89): “ik heb de Onafhankelijkheidsoorlog meegemaakt. Ik ben actief geweest in de Haganah en ik zeg dat we dat bord wel moeten ophangen”.
Commitment
Ooit was Jehudith door Bloeme Evers uitgenodigd om naar sjoel te komen in West. Met haar belofte aan Bloeme Evers, die in 2016 overleed, in het hoofd om regelmatig naar sjoel te blijven gaan, deed ze bij die gelegenheid nog een oproep aan de andere aanwezige dames om vooral wat vaker naar sjoel te komen.
“Je gaat toch een commitment aan. Als je erbij hoort, dan moet je ook komen!” Jehudith vond ook dat de mannen moesten komen om het minjan te vormen. Zo was Jehudith: consequent, sterk in haar overtuiging en niet te beroerd om die ook te uiten.
Opgevangen
Jehudith is, voor zover je dat van een 95-jarige kunt zeggen, zonder indicatie dat haar einde op deze wereld zou naderen, dus van de ene op de andere dag, plotseling gestopt met leven. Ze werd op weg terug van de badkamer naar de woonkamer onwel en is zeer vermoedelijk overleden aan een plotseling hartinfarct. Terwijl ze viel, werd ze opgevangen door twee in de buurt zijnde personeelsleden van het verzorgingstehuis.
video: aanslaan mezoeza en naambord Sjoel West, 2019 met onder meer Erwin Brugmans en Jehudith Gartenberg.
Herdacht op Toe Bisjwat
In Sjoel West hebben we Jehudith herdacht in onze Toe Bisjwat-bijeenkomst die precies een week daarna was.
Moge haar aandenken tot zegen zijn en moge haar ziel gebundeld worden in de bundel van het eeuwige leven.
cover: screenshot uit bovenstaande video met Jehudith Gartenberg in het midden (met rollator).
mooi stukje, Ruben. Gut sjabbes
Heb dank!
Mooi om de opname te zien van de onthulling van het naambord van de de sjoel, met Jehudith en ook nog met Erwin Brugmans … moge hun ziel allebei verzameld worden in de bundel van het eeuwige leven.