Gegenereerd door All in One SEO Pro v4.9.10, dit is een llms.txt bestand, gebruikt door LLMs om de site te indexeren.

# De Vrijdagavond

Online Joods Magazine

## Sitemaps

- [XML Sitemap](https://devrijdagavond.com/sitemap.xml): Contains all public & indexable URLs for this website.

## Berichten

- [Asfaltstad](https://devrijdagavond.com/2023/06/22/nieuws/asfaltstad/) - Eigenlijk had hij een hekel aan natuur. 'Natuur is mooi, maar ik moet er wat bij te drinken hebben', zei de dichter Kloos, maar daar had hij als prepuberaal appelsapdrinker nog geen boodschap aan. Omdat hij niet meewou met de gezamenlijke vakantie in de Ardèche, werd hij elke zomer bij zijn oma in Amsterdam geparkeerd.
- [Mijn eerste Sjabbat in Las Vegas](https://devrijdagavond.com/2023/06/22/joodse-geschiedenis/verhalen/mijn-eerste-sjabbat-in-las-vegas/) - Het schitterende weer waarvan we nu genieten doet mij denken aan mijn eerste bezoek aan Las Vegas waar ik deelnam aan een antiekbeurs. Ik deelde een kamer met collega en vriend Arthur uit London, met wie ik ook de stand deelde. Vrijdag was de eerste beursdag, maar op Sjabbat werkte ik niet. We logeerden in
- [De chocoladewinkel van Ricardo aan de Weesperstraat ](https://devrijdagavond.com/2023/06/21/joodse-geschiedenis/verhalen/de-chocoladewinkel-van-ricardo-aan-de-weesperstraat/) - Meyer Sluyser schreef in zijn Er groeit gras in de Weesperstraat: ’Een paar mensen uit de oude buurt, die het Grote Verdriet mochten overleven, zouden stikken van hartzeer als ze niet meer konden spreken over de dagen van vroeger.’ In mijn beleving is het precies omgekeerd. Mijn moeder groeide op in de Weesperstraat en had
- [Jeugdiger en krachtiger handen op Muiderberg - een lang gekoesterde wens van Samuel Israel Mulder](https://devrijdagavond.com/2023/06/20/joodse-geschiedenis/jeugdiger-en-krachtiger-handen-op-muiderberg-een-lang-gekoesterde-wens-van-samuel-israel-mulder/) - Eind april van dit jaar was ik aanwezig bij een bijzondere, misschien wel historische, bijeenkomst op de Joodse Begraafplaats Muiderberg. Het bestuur van Het Stenen Archief had hun comité van aanbeveling uitgenodigd voor een rondleiding over het oudste gedeelte van het gutort*. De aanleiding daarvoor lag in de plannen die zich vormden voor een verantwoord
- [Nucleair akkoord tussen Washington en Iran nabij ](https://devrijdagavond.com/2023/06/15/midden-oosten/nucleair-akkoord-tussen-washington-en-iran-nabij/) - Premier Benjamin Netanyahu is nog steeds persona non grata in Washington. De Amerikaanse president Joe Biden heeft van Netanyahu sinds zijn herverkiezing een outcast gemaakt. Het is zonder precedent dat een Israëlische premier na zijn benoeming niet welkom is in de Amerikaanse hoofdstad. Het is een straf, ja dat is het, voor het ondermijnen van de
- [Levendig debat over Rekenschap, het koloniale verleden, excuses en herstel](https://devrijdagavond.com/2023/06/13/opinie/levendig-debat-over-rekenschap-het-koloniale-verleden-excuses-en-herstel/) - “Wij zijn hier omdat jullie daar waren”, veel krachtiger kan de koloniale paradox niet worden samengevat. ‘Jullie’ staat voor de Nederlanders en hun voorgangers uit de Zeven Provinciën die de wereldzeeën afstruinden naar handelsplekken. Allengs staat ‘handel’ voor verovering, gedwongen verbouw van handelswaar, versleping van buitgemaakte mensen naar de andere kant van de wereld, uitbuiting
- [Firma Menco & Co, de Groningse jaren van de Menco’s of Minco’s ](https://devrijdagavond.com/2023/06/14/nieuws/firma-menco-co-de-groningse-jaren-van-de-mencos-of-mincos/) - ‘Komt u maar hier staan, Mevrouw Menco.’ Met een klein handgebaar wenkt architect en aannemer Smit, Wilmina Menco-Kats met haar twee kinderen. Ze schuifelen voorzichtig over de plankieren, Mina met de kleine Manuel op de arm en haar vijfjarige dochtertje Carolien aan de hand. Het is een schitterende voorjaarsochtend, deze twaalfde april van het jaar
- [Verken het land met open of gesloten hart en ogen... Wajatoeroe of welo jatoeroe?](https://devrijdagavond.com/2023/06/15/religie-en-filosofie/parasja/verken-het-land-met-open-of-gesloten-hart-en-ogen-wajatoeroe-of-welo-jatoeroe/) - Hoewel de woorden 'wajatoeroe' aan het begin van de tekst staan en 'welo tatoeroe' aan het eind, hoewel ze één keer in een verhaal staan en één keer in een opdracht, en hoewel ze op het eerste gezicht verschillende betekenissen hebben, kunnen we juist door deze twee woorden de diepere boodschap van de Sidra 'Sjelach
- [Herman Natkiel: Wie vecht tegen de tirannie is de vrijheid waard](https://devrijdagavond.com/2023/06/14/joodse-geschiedenis/herman-natkiel-wie-vecht-tegen-de-tirannie-is-de-vrijheid-waard/) - Het Joods verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog kent verschillende gezichten. Eén ervan is dat van Herman Natkiel (1916-2002). Hij was vanaf het begin van de bezetting actief in het verzet. Natkiel hield vele jaren na de Bevrijding, tot aan zijn overlijden in 2002, de herinnering levend. Al voor de oorlog oefent Herman zich in weerbaarheid.
- [Jacob Israël de Haan, honderd jaar later nog altijd een gevaarlijke naam](https://devrijdagavond.com/2026/07/09/joodse-geschiedenis/jacob-israel-de-haan-honderd-jaar-later-nog-altijd-een-gevaarlijke-naam/) - Twee jaar geleden, met de oorlog in Gaza in volle gang, bekladde iemand het straatnaambordje van het steegje dat sinds 1992 in de Amsterdamse Pijp naar Jacob Israël de Haan is vernoemd. Geen sinecure, want het bordje hangt hoog aan een wankele paal. Toch plakte iemand vier stickers over het woord ‘Israël’. Is dat woord
- [Herinnering als Verzet, Joods leven tussen verleden en toekomst](https://devrijdagavond.com/2026/07/09/joodse-geschiedenis/herdenken/herinnering-als-verzet-joods-leven-tussen-verleden-en-toekomst/) - Het was een grote eer om op 3 juni 2026 de achtste Mr. L.E. Visserlezing te mogen uitspreken in het gebouw van de Hoge Raad der Nederlanden. Deze lezing hield ik op uitnodiging van de Stichting Joods Erfgoed Den Haag, vernoemd naar de oud-president van de Hoge Raad mr. L.E. Visser.* Ik had niet verwacht
- [Gedreven Joods (1) Een drieluik over Bloeme Evers-Emden](https://devrijdagavond.com/2026/06/24/joodse-geschiedenis/herdenken/gedreven-joods-1-een-drieluik-over-bloeme-evers-emden/) - "Zonder sjoel is assimilatie onvermijdelijk", zei Bloeme Evers-Emden in 2007 bij het vijftigjarige bestaan van Sjoel West. Ze zei dat in de kleinste sjoel van Nederland, in Amsterdam-West. "Joods Nederland slaat een bladzijde om", schreef ik in het In Memoriam na haar overlijden op maandagochtend 18 juli 2016 – 12 Tammoez 5776 op 90-jarige leeftijd. Haar leven
- [Gedreven Joods (3) Een drieluik over Bloeme Evers-Emden](https://devrijdagavond.com/2026/07/09/joodse-geschiedenis/herdenken/gedreven-joods-3-een-drieluik-over-bloeme-evers-emden/) - ‘De gebogen, bleke, bange jood bestaat niet meer.’ Haar respect voor andersdenkenden en tolerantie naar degenen met een andere opvatting, moest Bloeme Evers-Emden gaandeweg haar leven inperken. Want als het om antisemitisme en de onterechte of exclusieve kritiek op Israël ging, trok Bloeme een grens. Feilloos wist zij te herkennen als kritiek op Israël de
- [‘Joods-christelijke traditie’ een onbruikbare term?](https://devrijdagavond.com/2026/07/09/opinie/joods-christelijke-traditie-een-onbruikbare-term/) - Het begrip ‘Joods-christelijke traditie’ is in de nasleep van de Tweede Wereldoorlog met oprecht goede bedoelingen omkranst. Het staat voor veelsoortige ontmoetingen tussen Joden en christenen, vooral in zogeheten ‘leerhuizen’, in een poging elkaar na eeuwen Jodenvervolging en discriminatie beter te leren kennen. Daarbij ging (en gaat) het vooral om de kennismaking met de door
- [Het geheime conservatorium van de Jodenbreestraat – deel II](https://devrijdagavond.com/2026/07/09/kunst-en-cultuur/muziek/het-geheime-conservatorium-van-de-jodenbreestraat-deel-ii/) - “Ze zegt dat je volgende week vooral het geluid hard moet zetten.” Op dit spannende moment lieten we je vorige week achter. We beloofden een video waarin Bar Vingerling op het terras van Tony’s Coffee enkele karakteristieke Portugese melodieën a capella voordraagt.* Maar Bar kwam met een beter idee. Hij wil die opname samen
- [Soms moeten we bereid zijn voor de ander opzij te gaan ](https://devrijdagavond.com/2026/07/06/religie-en-filosofie/parasja/soms-moeten-we-bereid-zijn-voor-de-ander-opzij-te-gaan/) - De parasjiot van deze week spelen zich af vlak voor het moment dat het Joodse volk Erets Jisraeel binnentrekt. Maar er dreigt onrust: een deel van het Joodse volk, de stammen Re’oewen, Gad en een deel van de stam Menashe, wil geen deel aan de intocht nemen. In plaats daarvan vragen ze Moshe of ze
- [Het geheime conservatorium van de Jodenbreestraat](https://devrijdagavond.com/2026/07/02/joodse-geschiedenis/verhalen/het-geheime-conservatorium-van-de-jodenbreestraat/) - Wie op een willekeurige dinsdagmorgen langs Tony’s Koffiehuis aan de Jodenbreestraat loopt, ziet op het eerste gezicht niets bijzonders. Een paar vaste gasten drinken koffie, toeristen bestuderen een plattegrond en een serveerster laveert tussen de tafeltjes door. Pas wanneer je even blijft kijken, ontdek je dat zich hier, op een steenworp van de Esnoga, al
- [Scheppen en voltooien in één](https://devrijdagavond.com/2026/07/08/nieuws/scheppen-en-voltooien-in-een/) - Genesis/ Bereshiet 1:31Klassieke vertaling: En God zag alles dat is gemaakt en zie het is zeer goed. En het was avond en het was morgen, een zesde dag: Hertaling:En Elohiem zag alles dat is gedaan en zie!: goed is – kracht; en liet het zijn - voorafgaand aan, en liet het zijn - waarin het
- [Toli: ‘Skoich Lior, bedankt dat je onze soldaat bent’](https://devrijdagavond.com/2026/07/06/feuilleton/toli-skoich-lior-bedankt-dat-je-onze-soldaat-bent/) - 17 maart 2013 Het grindpad gaat over in een zandweggetje. Berel wist met een zakdoek z’n voorhoofd af. Hij moet even op adem komen. Ik vraag me af hoe oud deze Berel eigenlijk is. Zeventig jaar, tachtig? Voordat hij de zakdoek wegstopt, haalt hij een verfrommeld keppeltje tevoorschijn. ‘Kom Naftoli, nog een klein stukje.’ Na
- [Plantaardig voedsel voor al dat leeft](https://devrijdagavond.com/2026/07/01/wetenschap/plantaardig-voedsel-voor-al-dat-leeft/) - Genesis/ Bereshiet 1:30 Klassieke vertaling: En voor ieder dier van de aarde en voor al het gevogelte van de hemel en voor al dat beweegt/kruipt op de aarde, waarin een levende ziel is, ieder kruidgewas is om te eten; en zo was het: Hertaling En voor iedere carnivoor en voor iedere vogel, de waterelementen daarginds,
- [Bloeme Evers, Gedreven Joods (2) Een drieluik over Bloeme Evers-Emden](https://devrijdagavond.com/2026/07/01/opinie/bloeme-evers-gedreven-joods-2-een-drieluik-over-bloeme-evers-emden/) - Bloeme Evers heeft Amsterdam zien veranderen, zoals ook haar eigen leven drastisch zou veranderen. De tragische dood van zoon Sem werd naast haar eigen oorlogservaringen een tweede rode draad in haar leven. Zoon Raph zegt daarover in Bloeme's raadsel (documentaire van Erga Netz, uitgezonden op 14 december 2017, anderhalf jaar na haar overlijden): het overlijden van
- [Vredesactivist Ilan Shenhav: Israëli’s moeten hun angst voor Arabieren overwinnen](https://devrijdagavond.com/2026/07/07/nieuws/vredesactivist-ilan-shenhav-israelis-moeten-hun-angst-voor-arabieren-overwinnen/) - Zullen de Israëlische kiezers zich bij de komende algemene verkiezingen bevrijden van de Likud-premier Benjamin Netanyahu? De 62-jarige, in Israël geboren vredesactivist Ilan Shenhav verdenkt Netanyahu er zelfs van dat hij iets zal verzinnen om de verkiezingen uit te stellen of zelfs helemaal niet door te laten gaan. „Het uitroepen van de noodtoestand of nog
- [Tikoen Olam van de LJG-jeugd: duizend bomen planten, trainingen voor het G-team of pannenkoeken rondbrengen in Beth Shalom](https://devrijdagavond.com/2026/07/07/nieuws/tikoen-olam-van-de-ljg-jeugd-duizend-bomen-planten-trainingen-voor-het-g-team-of-pannenkoeken-rondbrengen-in-beth-shalom/) - Bij een Sjiwe hield een van de aanwezigen een korte drasja over hoe de kabbala aankeek tegen ‘de zin van het leven’. De conclusie was dat het doen van Tikoen Olam het doel is van ons leven als mensen. Met andere woorden: ervoor zorgen dat de wereld net iets beter is dan de wereld die
- [Parasjat Pinchas: Wees een Mensj](https://devrijdagavond.com/2026/06/30/religie-en-filosofie/parasja/parasjat-pinchas-wees-een-mensj/) - De kracht van de massa Afgelopen week kleurde Nederland weer oranje. Hoe verder een elftal komt in een toernooi, hoe groter de voetbalgekte. Mensen die normaal nauwelijks een wedstrijd kijken, hangen ineens de vlag uit, trekken een oranje shirt aan en leven volledig mee. De kracht van een massa is groot: enthousiasme werkt aanstekelijk. Diezelfde
- [Naftoli, heb je nog even vijf minuten? ](https://devrijdagavond.com/2026/06/30/feuilleton/naftoli-heb-je-nog-even-vijf-minuten/) - 17 maart 2013 Deze week stuur ik een verjaardagskaart naar Chayele mee met de wekelijkse brief naar huis. Mijn zusje wordt negen jaar. Tattie zal het wel niet zo'n goed idee vinden dat ik haar probeer blij te maken door aan haar verjaardag te denken. “Verjaardagen vieren is niet iets wat bij ons hoort. In
- [Als twee verschillende mensen je voorstellen aan dezelfde vrouw moet zij zijn voorbestemd, dacht mijn vader](https://devrijdagavond.com/2026/07/02/nieuws/als-twee-verschillende-mensen-je-voorstellen-aan-dezelfde-vrouw-moet-zij-zijn-voorbestemd-dacht-mijn-vader/) - Papa kreeg een baan als zilversmid bij het bedrijf Van Kempen & Begeer. Zij maakten onder andere monstransen* voor de katholieke kerk van het Bisdom Utrecht. Maar daar had mijn vader echt helemaal geen zin in. Hij vroeg zijn baas om een gesprek. Hij vertelde dat hij Joods was, met de mededeling of hij aan
- [Over schaamte en een geschiedenis die zich herhaalt](https://devrijdagavond.com/2026/06/30/kunst-en-cultuur/non-fictie-en-biografieen/over-schaamte-en-een-geschiedenis-die-zich-herhaalt/) - Onlangs bezocht een journalist van Haaretz onder begeleiding van de IDF de veroverde veiligheidszone in Zuid-Libanon. De persrondleiding was bedoeld om de media te laten zien dat er overal Hezbollah-doelwitten waren vernietigd: hier een tunnel, daar een ondergrondse drone-fabriek en vele raketwerpers. Tot diep in Libanon werden verlaten Sji’itische dorpen door bulldozers met de grond
- [Vrede tussen Israël en Libanon: historische doorbraak of fata morgana?](https://devrijdagavond.com/2026/07/01/israel-div/vrede-tussen-israel-en-libanon-historische-doorbraak-of-fata-morgana/) - Is vrede tussen Israël en Libanon werkelijk dichterbij gekomen, of gaat het om diplomatieke schijn die op de werkelijkheid vooruitloopt? Onder toezicht van de Amerikaanse president Donald Trump ondertekenden Israëlische en Libanese vertegenwoordigers in Washington een raamwerk voor beëindiging van de formele oorlogstoestand tussen beide landen. Voor premier Benjamin Netanyahu kwam het akkoord op een
- [Mincha kan overal in Jeruzalem, zelfs in de elektriciteitswinkel](https://devrijdagavond.com/2026/06/30/joodse-geschiedenis/verhalen/mincha-kan-overal-in-jeruzalem-zelfs-in-de-elektriciteitswinkel/) - Vaak loop ik 's middags over straat en word ik aangesproken met de vraag of ik al mincha heb gedawend. Mincha is het middaggebed met een minjan: een quorum van tien mannen. Het bijzondere van mincha is dat je het eigenlijk overal kunt bidden. Het ochtend- en avondgebed worden meestal in je eigen sjoel gezegd,
- [Chacham Tsvi, de wereldberoemde Amsterdamse opperrabbijn](https://devrijdagavond.com/2026/06/30/joodse-geschiedenis/chacham-tsvi-de-wereldberoemde-amsterdamse-opperrabbijn/) - Van 1710 tot 1714 was de Chacham Tsvi (de 'Geleerde Tsvi') opperrabbijn van Amsterdam. Hij was een van de belangrijkste rabbijnse autoriteiten van Europa. Tsvi Hirsch Asjkenazi kreeg deze eervolle bijnaam van de Geleerde Tsvi naar zijn gelijknamige en invloedrijke Responsa (rabbijnse commentaren). Aanvankelijk was rabbijn Asjkenazi zeer geliefd in Amsterdam, niet alleen in de
- [Rode Koe als symbool van een overgangsfase ](https://devrijdagavond.com/2026/06/23/religie-en-filosofie/parasja/rode-koe-als-symbool-van-een-overgangsfase/) - Deze week lezen we twee parasjot: Choekat en Balak. Choekat begint met de woorden: “God sprak tot Mosje en Aharon als volgt: Dit is de rituele wet die God heeft opgedragen…” (Bemidbar 19:1-2) De traditionele commentaren gaan in op de precieze betekenis van Choekat hatora (de rituele wet). Een chok wordt geduid als een wet
- [Etty Hillesum in spijkerbroek op omafiets, maar de oorlog dreigt met zwartgeüniformeerde gestalten ](https://devrijdagavond.com/2026/06/25/joodse-geschiedenis/etty-hillesum-in-spijkerbroek-op-omafiets-maar-de-oorlog-dreigt-met-zwartgeuniformeerde-gestalten/) - Aanstaande zaterdagavond laat, uitgaande sjabbat, is alweer het vierde deel te zien van de serie ‘Etty’ op NPO2. In de vorige afleveringen maakten we kennis met hoofdpersoon Etty Hillesum, schrijver Klaas Smelik (mijn vader) en psychochiroloog Julius Spier. Daarnaast zagen we de fictieve vriendin Lizzie (een combinatie van Etty’s hartsvriendinnen Liesl Levie en Leonie Snatager)
- [Naftoli: “Heeft iedereen zijn falafel op? Laten we op dit muurtje gaan zitten om te bensjen”](https://devrijdagavond.com/2026/06/23/feuilleton/naftoli-heeft-iedereen-zijn-falafel-op-laten-we-op-dit-muurtje-gaan-zitten-om-te-bensjen/) - 28 januari 2013 Het is nog best druk in de Oude Stad. Rond dit tijdstip zijn in Stamford Hill de winkels in Dunsmure Road al lang gesloten en de ijzeren rolluiken voor de supermarkt op High Street ook al uren naar beneden. Hier in Jeroesjalajim gaat het leven gewoon door. We lopen onder de Jaffa
- [Vader komt aan in Nederland](https://devrijdagavond.com/2026/06/24/joodse-geschiedenis/verhalen/vader-komt-aan-in-nederland/) - Het was nooit bij mijn vader opgekomen om naar Nederland te gaan, maar dat was dichtbij Antwerpen, een bekend Joods centrum. Dat leek hem wel wat. In het Oostenrijkse DP-kamp bij Linz schreef hij zijn naam en personalia op een formulier van de Nederlandse overheid. Enkele weken later kreeg Jehoshua Heshel Oziyas Goldstoff de uitnodiging
- [Zoals een golf deel uitmaakt van de zee: Lilly bezoekt familie](https://devrijdagavond.com/2026/06/23/kunst-en-cultuur/zoals-een-golf-deel-uitmaakt-van-de-zee-lilly-bezoekt-familie/) - Lilly liep een tijdje zwijgend naast mij na het verlaten van het Amsterdamse Bostheater. Dat gebeurt zelden. Normaal gesproken heeft zij na een voorstelling onmiddellijk een oordeel klaar. Over het decor. Over de muziek. Over de acteurs. Over de kwaliteit van de catering. Vooral over de kwaliteit van de catering. Nu bleef het opvallend stil.
- [Met enkele schrammen. Mijn Haagse jeugd in de jaren vijftig](https://devrijdagavond.com/2026/06/24/joodse-geschiedenis/verhalen/met-enkele-schrammen-mijn-haagse-jeugd-in-de-jaren-vijftig/) - Onderweg naar school haalde ik mijn beste vriendje op. Laten we hem Bauke Boomsma noemen. Het was een typische lagere-schoolvriendschap: de ene week waren we de dikste maten, de volgende week aartsvijanden. Bauke was alles wat ik niet was. Hij was een blonde Fries geboren in Franeker, was atletisch, dol op voetballen, groot, mager en
- [Zijn ‘de Joden’ nog steeds de zondebok of zijn ze de ‘bad guys’ geworden? ](https://devrijdagavond.com/2026/06/23/opinie/zijn-de-joden-nog-steeds-de-zondebok-of-zijn-ze-de-bad-guys-geworden/) - Al heel jong keken wij naar cowboy- en Indianenfilms. Toen al wist ik dat we gemanipuleerd werden door te moeten denken dat er altijd ‘bad guys’ waren. In dit geval de Indianen. Dit bleef een terugkerend thema in de Amerikaanse politiek: altijd waren er bad guys. In de jaren vijftig had je de commies (communisten)
- [Vrucht draagt zaad en zaad draagt toekomst](https://devrijdagavond.com/2026/06/17/wetenschap/vrucht-draagt-zaad-en-zaad-draagt-toekomst/) - Genesis / Beresjiet 1:29Klassieke vertaling: En God zei: ‘zie ik heb jullie gegeven (soms vertaald: ik geef jullie) al het kruid, dat zaad draagt, dat op de oppervlakte van de hele aarde is, en al het geboomte waaraan de boomvrucht is, die zaad draagt: het is voor jullie tot voedsel. HertalingEn Elohiem zei: ‘zie, ik
- [Blitzkrieg Netanyahu en Trump mislukt](https://devrijdagavond.com/2026/06/16/opinie/blitzkrieg-netanyahu-en-trump-mislukt/) - Een interessant fenomeen doet zich voor: Israël is opvallend eensgezind. Van rechts tot links is men het erover eens dat de huidige deal met Iran slecht uitpakt voor het land. Volgens velen is er maar één schuldige: premier Netanyahu. Hij heeft gegokt en verloren. Met grote risico's heeft hij president Trump ervan overtuigd dat een
- [Verteerd worden door vuur vertaalt zich nu naar sociale en digitale uitsluiting](https://devrijdagavond.com/2026/06/15/religie-en-filosofie/parasja/verteerd-worden-door-vuur-vertaalt-zich-nu-naar-sociale-en-digitale-uitsluiting/) - Als je het verhaal van Korach leest, is het niet slechts een weergave van een goddelijke straf, maar een klassieke casestudy over de dynamiek van groepsstructuren, macht-legitimatie en de spanning tussen egalitarisme en hiërarchie. Wanneer we dit duizenden jaren oude conflict vertalen naar de hedendaagse samenleving, zien we dat de antropologische mechanismen achter Korachs opstand
- [Beroepsrevolutionair Sal Santen werd auteur van klassiekers als Jullie is jodenvolk; Sneevliet, rebel en Adiós Compañeros](https://devrijdagavond.com/2026/06/17/joodse-geschiedenis/beroepsrevolutionair-sal-santen-werd-auteur-van-klassiekers-als-jullie-is-jodenvolk-sneevliet-rebel-en-adios-companeros/) - Trotskist en schrijver Sal Santen (Amsterdam, 1915 - 1998) groeide op in de nieuwbouwwijk Tuindorp Oostzaan, Amsterdam-Noord, in een joods arbeidersgezin. Dat gezin streek in 1929 neer op Henriëtte Ronnerplein 20/2 in een nieuw complex arbeiderswoningen van de radicaal-socialistische corporatie De Dageraad. Santens oudste zus stierf op in datzelfde jaar aan tbc. Hijzelf trouwde in
- [Het VS-Iran pact: Trump trekt zijn handen af van het oorlogsgeweld en laat Israël zitten met een uitzichtloze erfenis](https://devrijdagavond.com/2026/06/17/nieuws/het-vs-iran-pact-trump-trekt-zijn-handen-af-van-het-oorlogsgeweld-en-laat-israel-zitten-met-een-uitzichtloze-erfenis/) - De Amerikaanse president Donald Trump heeft zich ontworsteld aan de politieke greep van premier Benjamin Netanyahu. Met hem ging de Amerikaan de oorlog in tegen Iran. Zonder de Israelische leider erbij te betrekken maakte hij nu een einde aan de oorlog. Bezalel Smotrich, de harde minister van Financiën, begreep onmiddellijk dat het ‘akkoord slecht is
- [Serieus vredesoverleg tussen Jeruzalem en Beiroet ligt in het verschiet](https://devrijdagavond.com/2026/06/11/nieuws/serieus-vredesoverleg-tussen-jeruzalem-en-beiroet-ligt-in-het-verschiet/) - Er waren tijden dat een bestand betekende dat vechtende partijen tijdelijk de wapens neerlegden op weg naar een vredesverdrag. Die tijden zijn voorbij waardoor een staakt-het-vuren in het Midden-Oosten zijn betekenis zienderogen verliest. De Verenigde Staten en Iran hebben een virtueel bestand gesloten dat dagelijks door beide partijen wordt geschonden. Er zijn geen handtekeningen gezet,
- [Wie is de man die het leven begeert?](https://devrijdagavond.com/2026/06/16/joodse-geschiedenis/wie-is-de-man-die-het-leven-begeert/) - De Chafets Chaim (letterlijk: 'de man die het leven begeert') was een beroemde Oost-Europese rabbijn uit de periode vóór de Sjoa. Zijn werkelijke naam was Israel Meir Hacohen Kagan (1838-1933). Nadat hij in 1873 een boek publiceerde met als thema het verbod op kwaadsprekerij werd hij in heel Oost-Europa beschouwd als een van de belangrijkste rabbijnen van
- [STOP! Lilly ontdekt familiecrisis tussen de broer van Rebecca d'Espinosa en Samuel de Casseres ...](https://devrijdagavond.com/2026/06/17/kunst-en-cultuur/kijk-en-luistertips/stop-lilly-ontdekt-familiecrisis-tussen-de-broer-van-rebecca-despinosa-en-samuel-de-casseres/) - “Levie, waarom hoor ik dit nú pas?” “Wat bedoel je, Lilly?” “Dat er een musical over de zwager van onze familie speelt en niemand mij heeft uitgenodigd!”Ik kijk haar aan. “Welke zwager?” Lilly zucht diep, zoals alleen een ruwharige teckel met sefardische ambities dat kan. “Baruch Spinoza natuurlijk. De broer van Rebecca d'Espinosa. En Rebecca
- [Naftoli, één ding. Ga niet naar de Koisel! Nooit.](https://devrijdagavond.com/2026/06/15/feuilleton/naftoli-een-ding-ga-niet-naar-de-koisel-nooit/) - 28 januari 2013 De dagen in de jesjiewe lijken in Jeroesjalajim sneller voorbij te gaan dan thuis in Stamford Hill. Misschien komt dat wel omdat ik niet meer als een echt jonge bochoer, een kind, wordt beschouwd. De oudere jongens passen wel een beetje op ons, maar toch zijn we allemaal een beetje eigen baas.
- [Vader Goldstoff van Krakau naar Mokum](https://devrijdagavond.com/2026/06/16/joodse-geschiedenis/verhalen/vader-goldstoff-van-krakau-naar-mokum/) - Eind december 1944 werden de meeste Häftlinge (gevangenen) op transport gesteld naar verschillende kampen omdat de Russen in aantocht waren om Auschwitz te bevrijden. In deel 1 vlucht de familie Goldstoff in 1940 van Krakau naar het kleinere Wisnicz. Daar worden de Joden tewerkgesteld om Duitse legervoertuigen te repareren. Daarna worden ze op transport gesteld
- [Zegen gericht op groei, op ontplooiing](https://devrijdagavond.com/2026/06/02/wetenschap/zegen-gericht-op-groei-op-ontplooiing/) - Genesis / Beresjiet 1:28 Klassieke vertaling: En God zegende hen en God zei tot hen: ‘Wees vruchtbaar en vermenigvuldig(t u), en vul de aarde en onderwerp haar en heers over de vis van de zee en over het gevogelte in de hemel en over al het levende/gedierte dat op de aarde beweegt/kruipt. Hertaling En Elohiem
- [Feiten dienen om te informeren, niet om te overtuigen](https://devrijdagavond.com/2026/06/01/religie-en-filosofie/parasja/feiten-dienen-om-te-informeren-niet-om-te-overtuigen/) - Heeft u wel eens medelijden gehad met de verspieders uit parasjat Sjelach Lecha? Op het eerste gezicht lijkt hun straf buitenproportioneel: zij deden immers precies wat hun was opgedragen. En toch werden zij door de Eeuwige veroordeeld. De vraag die zich dan opdringt, is niet óf zij fout zaten, maar waarmee precies. In de parasja
- [Behaalotecha: Het Geheim van het Vuur](https://devrijdagavond.com/2026/05/28/religie-en-filosofie/parasja/behaalotecha-het-geheim-van-het-vuur/) - Het was nog geen acht uur ‘s ochtends en ik stond met m'n handen voor m’n mond geslagen van de schrik. Kosher Kingdom, de grootste Koosjere supermarkt van Europa en een centraal punt van de Londense Joodse gemeenschap, stond in vuur en vlam. Geen klein fikkie, geen amateurswerk, maar een heuse, echte, verwoestende brand. Vermoedelijk
- [Bart Wallet: Normalisering van radicalen en het ontbreken van een grondwet maakt het ideologische proces over de ziel van het land zo intens](https://devrijdagavond.com/2026/06/10/nieuws/bart-wallet-normalisering-van-radicalen-en-het-ontbreken-van-een-grondwet-maakt-het-ideologische-proces-over-de-ziel-van-het-land-zo-intens/) - "Itamar Ben-Gvir zit aan Netanyahoe's kant van het spectrum. Zij delen een aantal grondideeën over de staat Israël en de toekomst daarvan." Aldus hoogleraar Joodse Studies Bart Wallet in de recente aflevering, nummer 72 alweer, van de boeiende podcastserie Wallet&van Weezel. "Een deel van het Israëlische electoraat gaat hiervoor. Veel meer dan voor de andere
- [Feministisch engagement van de socialistische schilderes Marie de Roode-Heijermans](https://devrijdagavond.com/2026/06/01/kunst-en-cultuur/feministisch-engagement-van-de-socialistische-schilderes-marie-de-roode-heijermans/) - Marie de Roode-Heijermans (Rotterdam, 1859–1937, Amsterdam) was de oudere zus van toneelschrijver Herman Heijermans. De kunstenares Marie was lid van de Cercle des Femmes Peintres, een Brusselse vereniging van beeldend kunstenaressen die actief was tussen 1888 en 1893. In 1903 richtte ze met een aantal gelijkgestemden, zoals haar broer Herman, P.L. Tak en Floor Wibaut,
- ['Amsterdam je hebt een zoute smaak', verhalen van SDAP-er, journalist en Radio Oranje-commentator Meijer Sluijser](https://devrijdagavond.com/2026/06/09/joodse-geschiedenis/amsterdam-je-hebt-een-zoute-smaak-verhalen-van-sdap-er-journalist-en-radio-oranje-commentator-meijer-sluijser/) - Journalist en radio-commentator Meijer Sluijser (Amsterdam, 1901-1973) werd geboren in de Markensteeg, een verdwenen stuk Jodenhoek. Hij was de zoon van een diamantslijper die hem van jongs af aan meesleepte naar SDAP-bijeenkomsten. In 1919 kreeg Meijer Sluijser een functie bij de Internationale van Werklieden in Overheidsdienst. Deze functie vereiste een brede talenkennis. Daarom leerde hij vloeiend
- [Etty op de Nederlandse televisie. Serie van Hagai Levi bekend van ‘In Therapie’](https://devrijdagavond.com/2026/06/05/kunst-en-cultuur/etty-op-de-nederlandse-televisie-serie-van-hagai-levi-bekend-van-in-therapie/) - Wat een waagstuk! De Israëlische cineast Hagai Levi is bij ons bekend van de televisieserie ‘In therapie’ met Jacob Derwig in de hoofdrol. Levie wilde niet de zoveelste Sjoa-film maken, geen duplicaat van ‘Schindler’s List.’ Maar hij wilde wel de dagboeken van Etty Hillesum verfilmen, geschreven in de oorlogsjaren door een jonge joodse vrouw in
- [Het antwoord op Theo Brand: volgend jaar in Jeruzalem](https://devrijdagavond.com/2025/04/08/opinie/het-antwoord-op-theo-brand-volgend-jaar-in-jeruzalem/) - In een reactie op een stuk van Jaïr Stranders schrijft Theo Brand: “Joods-zionistische Nederlanders zouden naar mijn smaak meer moeten denken in mogelijkheden. Toon in vredesnaam respect voor wie zich sterk maakt voor gerechtigheid, vaak tegen de klippen op.”* Waarom hij besluit Stranders te attaqueren is behoorlijk verbazingwekkend. Allereerst omdat het stuk van Stranders nogal
- [Papa’s reis van Polen naar Amsterdam 1940-1947](https://devrijdagavond.com/2026/06/05/joodse-geschiedenis/verhalen/papas-reis-van-polen-naar-amsterdam-1940-1947/) - Mijn grootvader Ephraim Goldstoff woonde in Krakau. In 1940 besloot hij met zijn gezin niet naar het getto te gaan, maar uit te wijken naar zijn vakantiehuis in Wisnicz. Naast hen in Wisnicz woonden Duitse soldaten die de twee zussen van mijn vader erg aardig vonden. Ze waren goed voor de familie. Mijn vader werkte
- [Toli: Misschien pakt Chayele de Gemore wel van de boekenplank](https://devrijdagavond.com/2026/06/02/feuilleton/toli-misschien-pakt-chayele-de-gemore-wel-van-de-boekenplank/) - 24 december 2012 ‘Chayele, kom beneden, je eten wordt koud!’ Er komt geen antwoord. ’Chayele, Chayele, hoor je niet dat ik je roep?’ Nog steeds geen antwoord. Mammie Breindel loopt zelf maar de trap op om haar dochter te halen. Chayele is niet in haar slaapkamer die ze met Sorele deelt. Breindel loopt verder naar
- [Leo Levie: Kille Leiden mag zich verheugen in doorlopende belangstelling](https://devrijdagavond.com/2026/06/03/nieuws/leo-levie-kille-leiden-mag-zich-verheugen-in-doorlopende-belangstelling/) - Als jongeman verhuisde ik van Rotterdam naar Leiden en werd lid van de Kille Leiden. Al snel vroeg de toenmalige voorzitter Heinz Speijer me om secretaris te worden. Ik reageerde direct met: “Ik moet nog wennen aan mijn huwelijk.” Waarop de voorzitter reageerde: “Nou, dan word je maar tweede secretaris…!” Daar had ik geen antwoord
- [Van opdracht naar gestalte](https://devrijdagavond.com/2026/05/26/wetenschap/van-opdracht-naar-gestalte/) - Genesis/ Bereshiet 1:27Klassieke vertaling: En God schiep de mens naar zijn beeld, naar het beeld van God schiep hij hem; mannelijk en vrouwelijk schiep Hij hen: HertalingEn Elohiem schiep de mens in zijn voorstelling, in de voorstelling van Elohiem had hij hem geschapen: mannelijk en vrouwelijk had hij hen geschapen: Scheppen – nu zonder ‘wij’
- [Clairy Polak, documentaire van Coen Verbraak onderzoekt laatste keuze](https://devrijdagavond.com/2026/05/30/kunst-en-cultuur/kijk-en-luistertips/clairy-polak-documentaire-van-coen-verbraak-onderzoekt-laatste-keuze/) - Clairy Polak was een gerespecteerde journalist in Nederland, bekend om haar compromisloze interviewstijl. De documentaire "Clairy Polak: autonoom tot aan het einde" verkent haar journalistieke carrière en persoonlijke leven, waaronder haar invloedrijke familiegeschiedenis, haar liefde voor Nico Commijs, en haar besluit om alleen en op eigen voorwaarden te sterven na het krijgen van kanker.
- [Shimshon (Samson) offerde zich op door de tempel waar hij in gevangen zat te laten instorten over zichzelf en duizenden Filistijnen](https://devrijdagavond.com/2026/05/25/religie-en-filosofie/parasja/shimshon-samson-offerde-zich-op-door-de-tempel-waar-hij-in-gevangen-zat-te-laten-instorten-over-zichzelf-en-duizenden-filistijnen/) - De parasja van deze week is met 176 pesoekiem de langste (op samengevoegde parasjot na) parasja van de Tora. Daarom worden er in deze parasja behoorlijk wat verschillende zaken besproken. Voortbordurend op Bamidbar wordt in deze parasja allereerst verder uitgeweid over de taken van de verschillende families van de stam Levi, specifiek de families van
- [“Op een mensch,” zei ik op de vraag “op wie zou je stemmen?”](https://devrijdagavond.com/2026/05/28/joodse-geschiedenis/verhalen/op-een-mensch-zei-ik-op-de-vraag-op-wie-zou-je-stemmen/) - Politiek volgen en bedrijven is altijd mijn hobby geweest. Als kind vond ik zelfs het programma Den Haag Vandaag fascinerend. Alleen: de persoonlijke belangen waren toen nooit zo groot. Toen ik deelraadslid was, moet ik heel eerlijk zeggen dat ik het spel vaak leuker vond dan het resultaat. Als wij vóór het herbestraten van een
- [Joden zeggen nee – niet genuanceerd, niet begrijpelijker](https://devrijdagavond.com/2026/05/19/joodse-geschiedenis/joden-zeggen-nee-niet-genuanceerd-niet-begrijpelijker/) - Aangekondigd onder de titel ‘Begrijpt u Israël?’ woonde ik twee avonden bij van een lezingenserie georganiseerd door Joden zeggen nee. De doelstelling om Israël begrijpelijker te maken is zeker in deze tijd zinvol, doch beide avonden hebben helaas niet tot beter inzicht geleid. Ook tussen historici blijken inzichten ernstig te verschillen. Ik ontdekte onjuistheden, gekleurde
- [Abram de Swaan: Eva Illouz kan zich niet ontworstelen aan de dodelijke stilte in Israël ](https://devrijdagavond.com/2026/05/26/opinie/abram-de-swaan-eva-illouz-kan-zich-niet-ontworstelen-aan-de-dodelijke-stilte-in-israel/) - Eva Illouz is een wereldberoemd sociologe die zich vooral bezig heeft gehouden met emoties zoals in het veelbesproken Why love hurts uit 2012. Ze werkt in Frankrijk en in haar thuisland Israël waar ze zich een beginselvaste tegenstandster van de regering Netanyahu heeft betoond. Vorige week gaf zij de Evelien Ganslezing voor een volle zaal. Dat
- [Naftoli, jouw avontuur met die dochter van reb Yankel is nu echt afgelopen ](https://devrijdagavond.com/2026/05/25/feuilleton/naftoli-jouw-avontuur-met-die-dochter-van-reb-yankel-is-nu-echt-afgelopen/) - 10 december 2012 Het is nu stil op straat. In dit winterse weer blijft iedereen natuurlijk thuis. En het is ook nog eens Chanoeka. Huis aan huis brandt de menoire voor het raam. ‘Was jij vanavond thuis bij het aansteken, Toli’? ‘Ja, na ma’ariev in sjoel hebben we thuis aangestoken. Het is alweer de derde
- [Paphos, waar mythe nog functioneert als levende grammatica](https://devrijdagavond.com/2026/05/28/joodse-geschiedenis/verhalen/paphos-waar-mythe-nog-functioneert-als-levende-grammatica/) - Dag Amsterdam. Hallo Paphos. Geen twee weken meer zon per jaar, maar zeker zo’n driehonderd dagen per jaar. Oftewel, een normaal klimaat voor mijn fysiologie. Geen platgespoten producten meer in de supermarkt, maar smaakvolle groente en fruit en verse vis uit de zee. Geen nutteloze ratrace met misplaatste loyaliteit meer, maar passie, vitaliteit en slow living.
- [Specialist in Sefardische hondenmuziek](https://devrijdagavond.com/2026/05/27/kunst-en-cultuur/muziek/specialist-in-sefardische-hondenmuziek/) - Bestaan er Joodse honden? Niet honden van Joodse eigenaren. Maar honden die daadwerkelijk zijn opgegroeid met eeuwenoude Portugees-Joodse synagogale muziek en melancholische herinneringen? Ik begin inmiddels serieus te vermoeden van wel. Sterker nog: ik vermoed dat mijn ruwharige teckel én vaste co-writer Lilly la Paz mogelijk de enige levende specialist is in historisch Amsterdamse Sefardische
- [Iran dicteert de voorwaarden voor een vredesbestand aan de wispelturige Trump](https://devrijdagavond.com/2026/05/27/midden-oosten/iran-dicteert-de-voorwaarden-voor-een-vredesbestand-aan-de-wispelturige-trump/) - Kan Israël Libanon uit de greep van Hezbollah bevrijden met vrede als nobel doel? Heeft de Israëlische militaire invasie diep in Libanon gevolgen voor de pogingen van de Amerikaanse president Donald Trump om de oorlog tegen Iran te beëindigen? Iran zit na de gestrande Amerikaans-Israëlische oorlog hoog te paard. Het is onvoorstelbaar maar waar: Iran
- [Na’ama Lazini toont moed in de huidige anti-Arabisch-Palestijnse stemming in Israël](https://devrijdagavond.com/2026/05/20/midden-oosten/naama-lazini-toont-moed-in-de-huidige-anti-arabisch-palestijnse-stemming-in-israel/) - Na’ama Lazini is een Israelische politica, een naam die in Nederland niet resoneert. Ik wil graag in De Vrijdagavond licht op haar schijnen. Ze is veertig jaar, komt uit een Marokkaans joods geslacht en is voor de Democraten lid van de 25ste Knesset. Dat zijn de objectieve gegevens van deze vrouw die vanaf het spreekgestoelte
- [Sjaboenot 2026: de grote Portugese cheesecake-oorlog van Amsterdam](https://devrijdagavond.com/2026/05/21/joodse-geschiedenis/sjaboenot-2026-de-grote-portugese-cheesecake-oorlog-van-amsterdam/) - “Portugezen eten helemaal geen cheesecake!” “Die hoeden zijn Asjkenazisch!" “In de Esnoga wordt niet gegeten!” “Mijn grootmoeder zei juist van wel!” Binnen drie uur veranderde een onschuldig Facebook-stukje in een digitaal familieberaad van de Sefardische diaspora, inclusief telefoontjes, correcties, familieherinneringen en minstens drie mensen die klonken alsof zij persoonlijk in 1675 aanwezig waren geweest. En
- [Sjawoe’ot, een feestdag zonder datum](https://devrijdagavond.com/2026/05/18/religie-en-filosofie/parasja/sjawoeot-een-feestdag-zonder-datum/) - In tegenstelling tot alle andere Joodse feestdagen in de Tenach heeft Sjawoe’ot merkwaardig genoeg geen vaste datum. Pesach, Rosj Hasjana, Jom Kippoer, Soekot en Sjemini Atseret hebben allemaal specifieke data. Maar Sjawoe’ot wordt berekend in relatie tot de weken die volgen op Pesach: “Zeven weken zult gij tellen… daarna zult gij het feest van Sjawoe’ot
- [Jaffa, vind je dit leven, of eigenlijk dit dubbelleven lastig?](https://devrijdagavond.com/2026/05/19/feuilleton/jaffa-vind-je-dit-leven-of-eigenlijk-dit-dubbelleven-lastig/) - 24 oktober 2012 ‘Jaffa, heb je het niet koud?’ ‘Ik heb vandaag mijn winterjas al tevoorschijn gehaald’. Bij de bibliotheek steken we de drukke High Street over en lopen Dunsmure Road in. Jaffa draait zich om. ‘Is dit de bibliotheek waar jij jouw eerste boeken haalde?’ ‘Ja. Dat is de plek waar mijn vader ze
- [Le’chaber, verbinding met elkaar, en het paradijs van Shlomo Sarfati](https://devrijdagavond.com/2026/05/19/joodse-geschiedenis/verhalen/lechaber-verbinding-met-elkaar-en-het-paradijs-van-shlomo-sarfati/) - Klal Israël, de verantwoordelijkheid die we voor elkaar dragen, is een hartverwarmende richtlijn als we erin slagen het in praktijk te brengen. Met een trots gevoel kijk ik terug naar de Sukkah Walk in Albany, New York, die mijn vader organiseerde. Hij vroeg aan diegenen die een Soeka (loofhut) hadden gebouwd hun gastvrijheid aan te
- [Mirjam van Dam eert haar Joodse heldinnen in Five Stars](https://devrijdagavond.com/2026/05/20/kunst-en-cultuur/mirjam-van-dam-eert-haar-joodse-heldinnen-in-five-stars/) - Na Jewish Jazz en Luister Eens is het tijd voor een nieuw project: een eerbetoon aan Barbra Streisand, Bette Midler, Carole King, Janis Ian en Amy Winehouse. Eén keer raden wat de overeenkomst is tussen deze wereldberoemde zangeressen… Inderdaad, allen zijn joods. Valt het op? Voor de meeste mensen niet. Doet het er toe? Voor
- [Micha Voor Iedereen: die Holocaust is van de hele samenleving](https://devrijdagavond.com/2026/05/19/nieuws/micha-voor-iedereen-die-holocaust-is-van-de-hele-samenleving/) - Zwaar onder de indruk en licht als een veertje verliet ik Carré na enorm genoten te hebben van de voorstelling ‘Micha Wertheim voor iedereen.’ Ik was niet de enige die betoverd was. Uit de staande ovatie aan het eind van de voorstelling klonk dankbaarheid en het grote enthousiasme van het hele publiek. Micha Wertheim vertelt
- [Mens – een gedachte die richting krijgt](https://devrijdagavond.com/2026/05/19/wetenschap/mens-een-gedachte-die-richting-krijgt/) - Genesis / Beresjiet 1:26Klassieke vertaling: God zei: ‘laat ons de mens maken naar ons beeld, naar onze gelijkenis en zij zullen heersen over de vis van de zee, het gevogelte van de hemel en het vee, de gehele aarde, en al het kruipende dat over het aardoppervlak kruipt’: HertalingElohiem zei: wij zullen mens maken in
- [Joodse geschiedenis van Amsterdam-Oost blijft in ere](https://devrijdagavond.com/2026/05/19/joodse-geschiedenis/joodse-geschiedenis-van-amsterdam-oost-blijft-in-ere/) - De gevleugelde uitdrukking ‘de geschiedenis ligt op straat’ bleek ook afgelopen weken in Amsterdam- Oost volop van toepassing. Op 4 mei 2026 vond een Huizen van Verzet bijeenkomst plaats in de Protestantse Muiderkerk aan de Linnaeusstraat. Bijna tweehonderd geïnteresseerden luisterden naar inleidingen over ‘Synagoge Oost en het Joodse leven in de Dapperbuurt’. Onderzoeker Rogier Schravendeel vertelde
- [De droge en de natte Polak, over Ranja-C.P. en A.J.P.-Amandeltjes Pudding](https://devrijdagavond.com/2023/07/19/joodse-geschiedenis/de-droge-en-de-natte-polak-over-ranja-c-p-en-a-j-p-amandeltjes-pudding/) - In Groningen sprak men voor de oorlog over ‘de droge en de natte Polak’. Het zei niets over gevoel voor humor of drankzucht bij de heren Polak, het was een aanduiding voor hun bedrijven in de stad. De broers Moritz Polak (1872-1921) en Eduard (1875-1932) produceerden A.J.P. puddingpoeder (de droge Polak). Zij waren de zonen van
- [Investeer in de Joodse jeugd, dat is voor mij herdenken](https://devrijdagavond.com/2026/05/11/religie-en-filosofie/parasja/investeer-in-de-joodse-jeugd-dat-is-voor-mij-herdenken/) - Op 4 mei nam ik mijn kinderen mee naar de middag-herdenking op het Rabbijn Maarsenplein. Het was geen bewuste keuze om zulke jonge kinderen naar de herdenking mee te nemen, maar simpelweg vanwege praktische redenen. Terwijl de kinderen op het plein aan het spelen waren, volgde ik de herdenking op afstand. Dat bracht mij aan
- [Eurovisie, Franse Joden en oude Sefardische routes ](https://devrijdagavond.com/2026/05/14/nieuws/eurovisie-franse-joden-en-oude-sefardische-routes/) - Ineens staat een Israëlische zanger op het Eurovisiepodium die vloeiend Frans zingt. En onmiddellijk begint ergens diep in mijn hoofd een kleine Sefardische archivaris nerveus met oude scheepslijsten, genealogieën en havenschema’s te gooien richting Bayonne, Bordeaux, Amsterdam en Curaçao. De Israëlische deelnemer dit jaar heet Noam Bettan. Hij vertegenwoordigt Israël met het nummer Michelle —
- [Tussen nabijheid en breuk: Joods-Arabische identiteit opnieuw zichtbaar](https://devrijdagavond.com/2026/05/14/kunst-en-cultuur/tussen-nabijheid-en-breuk-joods-arabische-identiteit-opnieuw-zichtbaar/) - De geschiedenis van Joden in Noord-Afrika en West-Azië kent diepe culturele verbondenheid met de rijkgeschakeerde Arabische omgeving. Eeuwenlang was er sprake van intensieve relaties, uitwisseling en wederzijdse verrijking. Dit was zichtbaar in gedeelde talen, culturele tradities en economische betrokkenheid. Tegelijkertijd is die geschiedenis getekend door breuken, uitsluiting en geweld. In de loop van de twintigste
- [Wordt de ethische code van het leger onderworpen aan de halacha?](https://devrijdagavond.com/2026/05/13/midden-oosten/wordt-de-ethische-code-van-het-leger-onderworpen-aan-de-halacha/) - Mijn seculiere zoon is strafrechter in Israël. Dat is op zichzelf geen opzienbarend feit. Behalve dat er een strenge selectie aan zijn benoeming vooraf is gegaan. Niemand heeft hem daarbij gevraagd of hij zich aan de halachische sjabbatwetten houdt of voor of tegen een Palestijnse staat is. Hij is een onafhankelijke rechter die, zoals hij
- [Oh boy, she could play that horn, aldus Louis Armstrong over trompettiste Clara de Vries](https://devrijdagavond.com/2026/05/13/kunst-en-cultuur/muziek/oh-boy-she-could-play-that-horn-aldus-louis-armstrong-over-trompettiste-clara-de-vries/) - Zolang als ik mij kan herinneren is jazz mijn favoriete muziek. Ik ben er dan ook heel trots op dat ik een handshake away opgroeide van de iconische tenorsaxofonist Coleman Hawkins. Dat heb ik te danken aan mijn vader zl”. Als jonge Amsterdammer ging hij in de jaren dertig naar een Amsterdams café waar de
- [Ben Braber: “Zelfs in de allermoeilijkste omstandigheden waren er personen die terugvochten”](https://devrijdagavond.com/2026/05/13/joodse-geschiedenis/ben-braber-zelfs-in-de-allermoeilijkste-omstandigheden-waren-er-personen-die-terugvochten/) - Ruim veertig jaar schrijft historicus Ben Braber over Joods verzet in een poging om de misplaatste opvatting te weerleggen dat Joden zich als ‘makke schapen’ zouden hebben gedragen. In een lezing in de synagoge van Delft op 26 maart ziet Ben Braber - Delftenaar van geboorte - de eerste kernen van verzet ontstaan onder Duits-Joodse
- [Wat wordt bedoeld met 'messianistisch zionisme'?](https://devrijdagavond.com/2026/05/13/nieuws/wat-wordt-bedoeld-met-messianistisch-zionisme/) - In duidingen van de recente Israëlische politiek, met name als het gaat over de extreme rechtervleugel rond Itamar Ben-Gvir en Bezalel Smotrich, komt steeds vaker het woord ‘messianistisch’ op. Zowel in de Israëlische pers als daarbuiten wordt hun radicale politieke agenda, waarin de uitbreiding van de nederzettingen, verdrijving van Palestijnen en annexatie van de Westbank
- [Als het woord ‘joods’ in de media wordt weggemoffeld](https://devrijdagavond.com/2026/05/12/opinie/als-het-woord-joods-in-de-media-wordt-weggemoffeld/) - Is er een trend waarin media bewust danwel onbewust ervoor kiezen het woord joods en joodse context weg te laten in artikelen waar dat wel degelijk relevant is? De herdenkingsdagen 4 en 5 mei zijn weer voorbij. Documentaires, lezingen, voorstellingen en artikelen maken elk jaar de herinnering weer bewust en geven ook verdieping, met toch
- [Grond die leven draagt](https://devrijdagavond.com/2026/05/12/wetenschap/grond-die-leven-draagt/) - Genesis / Bereshiet 1:25Klassieke vertaling: En God maakte het wild van de aarde naar zijn soort, en het vee naar zijn soort, en al het kruipend gedierte op de aarde naar zijn soort, en God zag dat het goed was: HertalingElohiem deed zijn: carnivoor naar haar soort en de herbivoor naar haar soort en ieder
- [Als silhouetten achter een sluier](https://devrijdagavond.com/2026/05/05/wetenschap/als-silhouetten-achter-een-sluier/) - Genesis/ Bereshiet 1:24 Klassieke vertaling: En God zei: ‘Laat de aarde voortbrengen bezield gedierte, ieder naar zijn soort, vee, kruipend en wild gedierte van de aarde, elk naar zijn soort. En het was zo. Hertaling Elohiem zei: de aarde zal tevoorschijn brengen schepsel naar haar soort: herbivoor en het kruipende en carnivoor naar haar soort.
- [Palestijnse Nakba 1948: bewuste etnische zuivering of onvoorzien bijproduct van Israëls geboorte?](https://devrijdagavond.com/2026/04/29/nieuws/palestijnse-nakba-1948-bewuste-etnische-zuivering-of-onvoorzien-bijproduct-van-israels-geboorte/) - Nakba, een Arabische term voor ‘ramp’ betekent tegenwoordig specifiek de Palestijnse catastrofe die plaatsvond tijdens Israëls onafhankelijkheidsoorlog van 1948. Het woord Nakba staat sindsdien voor de nederlaag, ontwrichting en massale uittocht van ruim zevenhonderdduizend Palestijnse Arabieren uit wat toen de Staat Israël werd. Ongeveer de helft van de Arabische bevolking van het Britse mandaatgebied van
- [Kleurrijke wereldmarkt Machanee Jehoeda](https://devrijdagavond.com/2026/05/11/joodse-geschiedenis/verhalen/kleurrijke-wereldmarkt-machanee-jehoeda/) - De Machane Yehuda markt is een spiegel van Jeruzalem. Druk. Luid. Tegenstrijdig. En onweerstaanbaar levendig. Wie over de markt loopt, ontmoet er alle werelden die te vinden zijn in de stad. Ultraorthodoxe mannen uit Mea Shearim naast schaars geklede jongeren in zomerkleding. Arabieren, studenten van de Hebreeuwse Universiteit, religieuze Joden en uitgesproken seculieren. Jonge gezinnen
- [Leo Trager (1927-1943), de jongste met een Sperre](https://devrijdagavond.com/2026/05/05/joodse-geschiedenis/leo-trager-1927-1943-de-jongste-met-een-sperre/) - Veertien jaar, daarmee is Leo Trager waarschijnlijk de jongste die een Sperre kreeg. Hij kreeg die Sperre zonder dat een ander, ouder gezinslid over een dergelijke vrijstelling beschikte die ‘bis auf weiteres’ bescherming bood voor transport. Uiteindelijk platzte ook Leo’s Sperre. Zijn schoolkameraad Alexander Dinkel overleefde de oorlog. Had Leo de Sjoa overleefd (ook met
- [Waar ben ik als chassidische bochur in verzeild geraakt?](https://devrijdagavond.com/2026/05/03/feuilleton/waar-ben-ik-als-chassidische-bochur-in-verzeild-geraakt/) - 28 augustus 2012 ‘Toli, waarom moet je een nieuwe broek hebben? Deze die je nu aan hebt is nog best mooi!’ Wat weet zo een klein meisje van acht jaar nu van een broek voor jongens. ‘Kijk Chajele, Toli groeit de hele tijd. Zie je m’n pijpen?’ Ik trek mijn broek omhoog en mijn enkels
- [Verweesd wantrouwen rond nazi-roofkunst (2) ](https://devrijdagavond.com/2026/05/04/opinie/verweesd-wantrouwen-rond-nazi-roofkunst-2/) - Reactie op Advies verweesde Joodse roofkunst uit de NK-collectie van Commissie Asscher In het eerste deel gaat het over de ontstaansgeschiedenis van het Advies van de Commissie Asscher en de vraag of het grote aantal beperkingen en de gestelde randvoorwaarden een blijk van wantrouwen is. En de sleutelvraag: is de Joodse gemeenschap geholpen met dit
- [Verzachten ongelijkheden in de samenleving: als eigenbelang en Godsbesef samengaan ](https://devrijdagavond.com/2026/05/01/religie-en-filosofie/parasja/verzachten-ongelijkheden-in-de-samenleving-als-eigenbelang-en-godsbesef-samengaan/) - Het schrijven van een drasha voor een sjabbat zoals deze, waarin twee parasjot worden gecombineerd voor de Toralezing, is een bijzondere uitdaging: een droosje die de twee met elkaar verbindt. Laat mij het proberen. De eerste, Behar, wordt gekenmerkt door een utopische visie op de samenleving, geformuleerd in termen van economische rechtvaardigheid. Het verzachten van
- [Nog niet afgelast toont een proces dat vastloopt in onze gepolariseerde samenleving](https://devrijdagavond.com/2026/05/06/kunst-en-cultuur/nog-niet-afgelast-toont-een-proces-dat-vastloopt-in-onze-gepolariseerde-samenleving/) - Het toneel van Carré was leeg op deze 4e mei. Stoelen en lessenaars staan klaar voor musici die niet zullen komen. De voorstelling is afgelast - en gaat toch door zonder de uitvoerenden. In Nog niet afgelast staat Thea Kapteijn (Maria Kraakman) als uitvoerend producent nu alleen op het podium en reconstrueert wat er misging,
- [Niet kiezen, maar omarmen - een Surinaams-joodse middag in de LJG](https://devrijdagavond.com/2026/05/05/nieuws/niet-kiezen-maar-omarmen-een-surinaams-joodse-middag-in-de-ljg/) - Wist je dat Sefardische joden, op de vlucht voor de inquisitie, al in de zeventiende eeuw een eigen gemeenschap stichtten in de Surinaamse jungle? Een gemeenschap met een eigen synagoge, eigen rechten en zelfs een eigen rechtbank. En heb je je weleens afgevraagd hoe pom, pasteitjes en orgeade terechtkomen op een joodse feesttafel? Wist je
- [Bekladding Nationaal Monument schaadt niet alleen Joden, het tast de gedeelde ruimte van het rouwen zelf aan](https://devrijdagavond.com/2026/05/05/opinie/bekladding-nationaal-monument-schaadt-niet-alleen-joden-het-tast-de-gedeelde-ruimte-van-het-rouwen-zelf-aan/) - Jessica Roitmans commentaar op 4 mei 2026 Toen ik zesentwintig jaar geleden vanuit de Verenigde Staten hierheen verhuisde, was een van de dingen die me het meest trof de Dodenherdenking. Amerika kent Memorial Day, maar die dag heeft zijn oorspronkelijke functie — het gedenken van de gevallenen — helaas grotendeels verloren aan vrije dagen en
- [Bij de Geldersekade denk ik aan mijn overgrootvader die daar is opgepakt en Sobibor niet overleefde](https://devrijdagavond.com/2026/05/04/nieuws/bij-de-geldersekade-denk-ik-aan-mijn-overgrootvader-die-daar-is-opgepakt-en-sobibor-niet-overleefde/) - 4 mei overdenking 2026 Rebecca van den Hoeven Als ik over de Wibautstraat fiets, zie ik het huis waar mijn overgrootmoeder werd opgepakt en via de Hollandsche Schouwburg op transport is gezet naar Auschwitz. Ik zie het huis dat is ingenomen door vreemden, vlak nadat zij is opgepakt. Als ik door de Plantagebuurt loop, kom
- [Liefde als gift](https://devrijdagavond.com/2026/05/01/nieuws/liefde-als-gift/) - Er is een vraag die me bezighoudt die -letterlijk- zo oud is als de weg naar Rome. Of beter: zo oud als de filosofie zelf. Plato laat Socrates in de Politeia (via Polemarchus) onderzoeken of rechtvaardigheid zou betekenen dat je goed moet doen aan je vrienden en kwaad aan je vijanden. Stel dus: je hecht
- [Elohiem zegende hen: een stille, krachtige overdracht van energie en gevoel](https://devrijdagavond.com/2026/04/26/nieuws/elohiem-zegende-hen-een-stille-krachtige-overdracht-van-energie-en-gevoel/) - Genesis/ Bereshiet 1:22Klassieke vertaling: En God zegende hen, zeggende: ‘Weest vruchtbaar en vermenigvuldigt u en vul de wateren in de zeeën; en het gevogelte zal vermenigvuldigen op de aarde: HertalingEn Elohiem zegende hen als volgt: ‘Weest vruchtbaar en vermenigvuldigt en vult de watermassa in de zeeën; en het gevogelte zal talrijk zijn op het land:
- [Verweesd wantrouwen rond nazi-roofkunst (1) ](https://devrijdagavond.com/2026/04/30/nieuws/verweesd-wantrouwen-rond-nazi-roofkunst-1/) - Reactie op Advies verweesde Joodse roofkunst uit de NK-collectie van Commissie Asscher Enige jaren geleden belde een archeoloog mij. Hij had bij het vernietigingskamp Sobibor in Polen een emaillebordje opgegraven met daarop een etiketje met de nog net leesbare naam van mijn grootmoeder Sara Mock. De archeoloog wilde mij het bordje geven. Ik heb dat
- [‘Mensen werden dus een nummer,’ zegt Sophie.  Opnames voor NPO Zapp 4 mei](https://devrijdagavond.com/2026/04/30/kunst-en-cultuur/kijk-en-luistertips/mensen-werden-dus-een-nummer-zegt-sophie-opnames-voor-npo-zapp-4-mei/) - Samen met mijn kleindochters Sophie en Isa (tien en twaalf jaar) ben ik gevraagd of we mee willen werken aan NPO Zapp, direct na het Jeugdjournaal van 4 mei. De special zal gaan over vlucht, verzet en verraad. Wij zijn gevraagd voor het onderdeel vlucht. Mijn vader, hun overgrootvader, vluchtte van Oostenrijk naar Nederland na
- [Toli: Moyrehdik, Jiddisje soldaten! Sommigen zelfs met een keppel op hun hoofd](https://devrijdagavond.com/2026/04/26/feuilleton/toli-moyrehdik-jiddisje-soldaten-sommigen-zelfs-met-een-keppel-op-hun-hoofd/) - 16 juni 2012 ‘Morgenochtend nemen we met de hele klas nog één keer deze discussie door tussen Rabbi Sjimon en Rabbi Jehoeda over het verplaatsen van de kandelaar op sjabbes. Daarna krijgen jullie nog een uur de tijd om het hele verhaal voor jezelf te herhalen. En dan in de middag na het eten volgt
- [Transferperiode in Jeruzalemse sjoels](https://devrijdagavond.com/2026/04/30/kunst-en-cultuur/muziek/transferperiode-in-jeruzalemse-sjoels/) - Als voetballiefhebber zijn transferperiodes zonder twijfel spannende tijden. Welke speler gaat waarheen? Krijgt mijn club eindelijk die langverwachte nummer 6? Ook bij ons om de hoek speelt zich zo’n transferperiode af, maar dan in de wereld van de sjoels. Op een paar honderd meter van elkaar staan twee centrale sjoels. De Yeshurun Synagogue is van
- [Omer: een oogstritueel werd spirituele voorbereiding op de Tora](https://devrijdagavond.com/2026/04/26/religie-en-filosofie/parasja/omer-een-oogstritueel-werd-spirituele-voorbereiding-op-de-tora/) - In Emor, de parasja van deze week, vinden we de bron van een ritueel dat plaatsvindt tussen Pesach en Sjawoe’ot: het tellen van de Omer. Vanuit een historisch-kritisch perspectief kun je de Tora zien als een gelaagd document, waarin verschillende tradities samenkomen. De Omer-telling is daar een treffend voorbeeld van. Agrarisch begin In de tekst
- [Schilder Moos Cohen overwoog rabbijn te worden](https://devrijdagavond.com/2026/04/27/kunst-en-cultuur/schilder-moos-cohen-overwoog-rabbijn-te-worden/) - Slagerszoon Moos Cohen (Tiel, 1901 - 1942 Auschwitz) volgde de Rijksacademie in Amsterdam in plaats van de opleiding tot rabbijn. Cohens eerste adres in Mokum was van 1921-22 de Karel du Jardinstraat 48, aan de zuidzijde van De Pijp. Moos had rabbinaal onderricht ontvangen en had zelfs overwogen rabbijn te worden, maar ging in 1921
- [Soorten zeeën, soorten leven](https://devrijdagavond.com/2026/04/22/religie-en-filosofie/soorten-zeeen-soorten-leven/) - Genesis / Bereshiet 1:21 Klassieke vertaling: En God schiep de grote zee-gedrochten en al het bezield gedierte, dat kruipt, waarmee het water wemelde, ieder naar zijn soort; en al het gevleugelde gevogelte naar zijn soort. En God zag dat het goed was: Hertaling Elohiem schiep de grote zee-gedrochten en ieder zich bewegend schepsel dat de wateren
- [Joodse muziek klinkt weer in de Koningszaal waaronder de Artis Suite van Hans Lachman](https://devrijdagavond.com/2026/04/29/kunst-en-cultuur/muziek/joodse-muziek-klinkt-weer-in-de-koningszaal-waaronder-de-artis-suite-van-hans-lachman/) - Lang voordat Amsterdam het statige Concertgebouw kreeg, vormde de Koningszaal in Natura Artis Magistra een bruisend muzikaal middelpunt. Die geschiedenis is de afgelopen jaren nieuw leven ingeblazen: na een zorgvuldige restauratie is de zaal weer toegankelijk — en blijkt zij niet alleen visueel indrukwekkend, maar ook akoestisch uitzonderlijk. Het was buurtbewoner en topcellist Roeland Duijne
- [Sonja Barend en Ellen Blazer: twee joodse vrouwen die het televisielandschap veranderden](https://devrijdagavond.com/2026/04/16/nieuws/sonja-barend-en-ellen-blazer-twee-joodse-vrouwen-die-het-televisielandschap-veranderden/) - In memoriam Sonja Barend (Amsterdam, 29 februari 1940 – aldaar, 11 april 2026) Ze vormden, in de woorden van oud-redacteur Cees Grimbergen, “een onverbrekelijke twee-eenheid”. Barend & Blazer zaten tegenover elkaar aan een groot bureau in de serre van het VARA-kantoor, vlak bij de redactie, aldus Grimbergen*. Daar ontstond televisie die zijn tijd ver vooruit was. Esther Clara Blazer, roepnaam
- [Nartionalisme? Niets voor mij. Maar nu wel, met vlaggetjes en al](https://devrijdagavond.com/2026/04/22/nieuws/nartionalisme-niets-voor-mij-maar-nu-wel-met-vlaggetjes-en-al/) - Vanaf mijn puberteit had ik de behoefte om me nergens mee te identificeren. Ik was mezelf en wilde niet in een hokje geplaatst worden. Bij jeugdvereniging Bne Akiwa werd van je verwacht dat je in blauw-wit gekleed kwam, zeker als je in de leiding zat. Ik heb me daar nooit iets van aangetrokken. Dat is
- [Jiddisch, een bijna vergeten taal en toch bijzonder veerkrachtig](https://devrijdagavond.com/2026/04/23/joodse-geschiedenis/jiddisch-een-bijna-vergeten-taal-en-toch-bijzonder-veerkrachtig/) - Het Jiddisch is doorgaans omgeven met een zweem van nostalgie. De teloorgang van de taal wordt vaak beschouwd als symbool van de teloorgang van het bruisende joodse leven voor de Sjoa. En daar zit veel in. Voor de Tweede Wereldoorlog spraken naar schatting elf miljoen mensen Jiddisch, en in Oost-Europa bestonden er steden waar vrijwel
- [De Brief, ofwel: lukt het Tom Egbers om een foto te vinden van Jettie van Thijn? ](https://devrijdagavond.com/2026/04/22/joodse-geschiedenis/de-brief-ofwel-lukt-het-tom-egbers-om-een-foto-te-vinden-van-jettie-van-thijn/) - Een ingelijste brief aan Jettie van Thijn was de aanleiding voor een zoektocht door journalist Tom Egbers naar deze onbekende Rotterdams-joodse vrouw die op 25-jarige leeftijd werd vermoord in Auschwitz. Die brief uit 1935 hangt in het kantoor van theatermaker Ruud de Graaf, wiens moeder de brief aan haar hartsvriendin Jettie schreef. Ruuds moeder bleef
- [Muziek als laatste strohalm, over De Man met de Glimlach ](https://devrijdagavond.com/2026/04/22/nieuws/muziek-als-laatste-strohalm-over-de-man-met-de-glimlach/) - Mijn boek De Man met de Glimlach is gedrukt, maar het schrijfproces kachelt nog door in mijn hoofd. Met een optimistisch oog op een tweede druk voeg ik soms nog iets toe aan het manuscript. Dit is op zich een groot verschil met film. Wanneer in de filmmontage ‘het beeld op slot gaat’, verandert er inhoudelijk niets
- [Toli, terwijl jullie nog met krijtjes op een schoolbord schrijven, gaat de wereld met grote stappen verder](https://devrijdagavond.com/2026/04/21/feuilleton/toli-terwijl-jullie-nog-met-krijtjes-op-een-schoolbord-schrijven-gaat-de-wereld-met-grote-stappen-verder/) - 10 mei 2012 Vandaag is het de negende keer dat ik naar mijn cursus ga. Ik ben al zover dat ik de letters op het toetsenbord uit mijn hoofd ken. Daardoor kan ik bijna de hele tijd naar het boek kijken dat naast me ligt en tegelijkertijd naar het scherm voor mij kijken. Het typen
- [Een land van mogelijkheden (en verantwoordelijkheden)](https://devrijdagavond.com/2026/04/20/religie-en-filosofie/parasja/een-land-van-mogelijkheden-en-verantwoordelijkheden/) - De Parasjot Acharee Mot en Kedoshiem bevinden zich op een kantelpunt van het boek Wajikra. De eerste 17 hoofdstukken van Wajikra waren vooral gewijd aan regels over de offers en de daarmee verband houdende regels rondom rituele reinheid en onreinheid. Het eerste stuk van Acharee Mot beschrijft ook een offerdienst – de bijzondere dienst van
- [Gewoon door: Jongeren maken theater met ooggetuigen Tweede Wereldoorlog  ](https://devrijdagavond.com/2026/04/22/nieuws/gewoon-door-jongeren-maken-theater-met-ooggetuigen-tweede-wereldoorlog/) - Het klinkt zo eenvoudig: 'gewoon doorgaan’. Bijna vanzelfsprekend. Je gaat naar school, je speelt met vrienden, je maakt plannen voor morgen. Maar wat als die vanzelfsprekendheid verdwijnt? Wat als je meesters worden opgepakt, je vrienden verdwijnen en je dagelijkse leven zich afspeelt in gevangenschap? En nu, hoe ‘gewoon’ is doorgaan nu als je weet dat
- [Was de moord op de socialistische leider Chaim Arlosoroff een keerpunt in de zionistische geschiedenis?](https://devrijdagavond.com/2026/04/02/nieuws/was-de-moord-op-de-socialistische-leider-chaim-arlosoroff-een-keerpunt-in-de-zionistische-geschiedenis-2/) - Een paar weken na de moord op Yitzhak Rabin (4 november 1995) sprak Hans Fels in Tel Aviv zijn weduwe Leah. Zij raadde hem aan een film te maken over de moord op Chaim Arlosoroff (16 juni 1933) vanwege de grote gelijkenis tussen de moord op haar echtgenoot en die op Arlosoroff. In beide gevallen
- [Kwaadspreken kan leiden tot de huidziekte tsara'ath](https://devrijdagavond.com/2026/04/12/religie-en-filosofie/parasja/kwaadspreken-kan-leiden-tot-de-huidziekte-tsaraath/) - De dubbele parasja Tazria – Metsora gaat voor een groot deel over de ziekte Tsara’at. We weten niet precies welke ziekte dit is, er geen moderne aandoening die lijkt op deze ziekte. De rabbijnen in de talmoed zagen het als een G’ddelijke straf. Waarvoor, daar waren de geleerden het uiteraard niet over eens. Rabbi Jonathan
- [Opperrabbijn Arthur Cohn gaf de push tot het eerste Zionisten Congres in Bazel](https://devrijdagavond.com/2026/04/16/joodse-geschiedenis/opperrabbijn-arthur-cohn-gaf-de-push-tot-het-eerste-zionisten-congres-in-bazel/) - De eerste opperrabbijn van de kleine Joodse gemeenschap in Bazel (de meeste Bazelse Joden waren afkomstig uit de Elzas), Arthur Cohn, was instrumenteel voor het faciliteren van het historische eerste Zionisten Congres in 1897 in zijn stad. Toen ik enige maanden geleden een sjiwwe-bezoek bracht bij de Jeruzalemse tak van de Cohn-familie wegens het overlijden van
- [Hoe het compromis werd vermoord: Chaim Arlosoroff toen en nu](https://devrijdagavond.com/2026/04/16/opinie/hoe-het-compromis-werd-vermoord-chaim-arlosoroff-toen-en-nu/) - ‘Begrijpt u Israël?’ is de uitdagende titel van de lezingenserie van Joden Zeggen Nee. Ik moest daarbij onmiddellijk denken aan Maimonides’ Moreh Nevuchim, ‘De gids voor de verwarden.’ Het is precies deze verwarring en gêne die velen van ons voelen als we denken over het Israël van vandaag. Maimonides probeerde in de twaalde eeuw met
- [Gonny Gaakeer voelde bij het verhaal over Marie Stoppelman: dit wil ik vertellen](https://devrijdagavond.com/2026/04/14/kunst-en-cultuur/theater/gonny-gaakeer-voelde-bij-het-verhaal-over-marie-stoppelman-dit-wil-ik-vertellen/) - Actrice en theatermaker Gonny Gaakeer kruipt in Stuk Stoppelman in de huid van Marie Stoppelman. Deze Joodse kinderarts werd gedwongen assistent te zijn van de beruchte nazi-arts Mengele in Auschwitz-Birkenau. Gaakeer deed onderzoek, schreef zelf het scenario en speelt de solo, begeleid door Floris van der Vlugt. Stuk Stoppelman te zien op historische plekken interview
- [Vinnen worden vleugels](https://devrijdagavond.com/2026/04/14/wetenschap/vinnen-worden-vleugels/) - Genesis / Bereshiet 1:20 Klassieke vertaling: God zei: ‘laat de wateren een menigte opleveren van gewemel van bezield gedierte; en gevogelte dat vliegt boven de aarde langs het uitspansel van de hemel.’ Hertaling Elohiem zei: De wateren zullen wemelen van krioelend schepsel en gevogelte zal over het land vliegen langs uitspansel 'de dampkring'. Met deze
- [Rebecca van den Hoeven: Het ligt in onze handen om bijzondere oorlogsverhalen door te geven  ](https://devrijdagavond.com/2026/04/14/joodse-geschiedenis/verhalen/rebecca-van-den-hoeven-het-ligt-in-onze-handen-om-bijzondere-oorlogsverhalen-door-te-geven/) - Zo’n tweehonderd meter hiervandaan bevindt zich de Hollandsche Schouwburg, door de nazi’s ook wel de Joodsche Schouwburg genoemd. Een plek die van 1942 tot 1945 gebruikt werd om opgepakte Joden af te voeren naar kamp Westerbork of kamp Vught, met als uiteindelijke lot een van de concentratiekampen. Zo ook de moeder van mijn oma, mijn
- [Advertentie: Vacature Maror](https://devrijdagavond.com/2026/04/12/nieuws/advertentie-vacature-maror/) - Maror zoekt een office manager (32 uur). Wil jij ons kleine team komen versterken? Klik op het logo hiernaast voor meer informatie.
- [De propagandamars maakte componist Gerrit van Weezel beroemd](https://devrijdagavond.com/2026/04/13/kunst-en-cultuur/propagandamars-van-componist-gerrit-van-weezel/) - Pianist en dirigent Gerrit van Weezel kwam in 1906 op Gerard Doustraat 162 wonen, rechtstreeks uit Bath en Münster, met zijn vrouw Liesje Schrijver en hun kinderen Rosalie en Jacob. Gerrit van Weezel (Amsterdam 1882-1942 Auschwitz) ontving zijn eerste muziekonderwijs van zijn oom Andries de Rosa. Gerrit was de oudste zoon van Rachel de Rosa
- [Jom Kippoeroorlog en het grote misverstand](https://devrijdagavond.com/2021/10/07/midden-oosten/jom-kippoeroorlog-en-het-grote-misverstand/) - ‘We werden dus verrast,’ zei premier Golda Meir op de tweede dag van de op 6 oktober 1973 uitgebroken Grote Verzoendagoorlog, nu 45 jaar geleden. Het klonk in de oren van de generaals nogal humoristisch, maar het was niet zo bedoeld. Ze wisten toen dat Egypte en Syrië op Jom Kippoer om 14.00 uur Israël
- [Karl Carvalho schilderde op een zolder in De Pijp](https://devrijdagavond.com/2026/04/07/kunst-en-cultuur/karl-carvalho-schilderde-op-een-zolder-in-de-pijp/) - Schilder en beeldhouwer Karl Carvalho huurde vanaf 1952 de derde verdieping van Gerard Doustraat 56b In 1957 verhuisde Karl (1916-1972) met zijn tweede vrouw naar Altea bij Alicante, om in 1961 voorgoed terug te keren naar ‘de zolder’. Twee jaar later scheidde hij om voor een derde keer te huwen. Na de veelgeprezen Cultuuratlas van
- [Matze met oude kaas, eet je alleen op Jodenpaas](https://devrijdagavond.com/2026/04/08/nieuws/matze-met-oude-kaas-eet-je-alleen-op-jodenpaas/) - Pesach in Zwitsers dal met Jaap Krammers Seiderlied In het bejaardentehuis waar mijn vriend David Krammer manager is, vierden we dit jaar de seideravond. Het huis staat in het dorpje Lengnau in het Zwitserse Surbtal. Pesach vieren ze in het bejaardenhuis met jong en oud in dit dal in Noord-Zwitserland waar de dorpen Endingen en Lengnau
- [Kasjroet als een canvas om je overtuigingen op te schilderen](https://devrijdagavond.com/2026/04/06/religie-en-filosofie/parasja/kasjroet-als-een-canvas-om-je-overtuigingen-op-te-schilderen/) - Een belangrijk deel van parasjat Sjemini is gewijd aan de regels ten aanzien van welke dieren wel en niet gegeten mogen worden. Dat gaat aan de hand van categorieën – bijvoorbeeld wél herkauwende landdieren met gespleten hoeven, maar níet die zonder beide kenmerken (Lev. 11, 2-7). Of wél vissen met schubben en vinnen maar níet
- [Dag en nacht ons kompas](https://devrijdagavond.com/2026/04/08/wetenschap/dag-en-nacht-ons-kompas/) - Genesis/ Bereshiet 1:18 Klassieke vertaling: om de dag te beheersen en de nacht en een scheiding te maken tussen het licht en de duisternis; en God zag dat het goed was: Hertaling om richting te geven tijdens de dag en tijdens de nacht, en om onderscheid te maken tussen zowel het licht als de duisternis.
- [Ralph Italie ‘het geestelijk verloren kind’ overleefde Theresienstadt en werd chazzan in New York ](https://devrijdagavond.com/2026/04/08/joodse-geschiedenis/herdenken/ralph-italie-het-geestelijk-verloren-kind-overleefde-theresienstadt-en-werd-chazzan-in-new-york/) - Ralph Italie was de negentig gepasseerd toen hij zich voor een tweede keer verdiepte in zijn vroege familiegeschiedenis. Hij wilde zo graag dat het dagboek van zijn vader Gabriel in het Engels werd uitgegeven dat hij samen met zijn zoon Paul Michael begon aan een intensief vertalingsproject.* De covid-pandemie zorgde voor vertraging, maar in 2022
- [Generaal Zamir luidt de noodklok](https://devrijdagavond.com/2026/03/31/midden-oosten/generaal-zamir-luidt-de-noodklok/) - Op de tweede dag van de Grote Verzoendagoorlog in 1973 waarschuwde minister van Defensie Moshe Dayan dat ‘Het Derde Huis’ (na twee verwoeste tempels) dreigt te vallen. Dayan zou hebben gepleit voor het in stelling brengen van Israëls atoomwapen. Nu is het de opperbevelhebber van Israëls strijdkrachten generaal Eyal Zamir die de noodklok luidt, ook
- [Vernietigingsoorlog tegen Hezbollah volgens hetzelfde patroon als de Gaza-oorlog ondermijnt Israels internationale positie in hoog tempo](https://devrijdagavond.com/2026/04/08/midden-oosten/vernietigingsoorlog-tegen-hezbollah-volgens-hetzelfde-patroon-als-de-gaza-oorlog-ondermijnt-israels-internationale-positie-in-hoog-tempo/) - Tijdens Pesach vieren we de uittocht uit Egypte naar vrijheid. Helaas is deze uitbraak naar vrijheid dit jaar in Israël een onafgebroken intocht naar veiligheidskamers geworden. Dag en nacht, met tussenpozen, worden Israeli’s in alle uithoeken van het land door opvallend goed gerichte Iraanse en Hezbollah-raketten opgejaagd, gewond en ook gedood. Niet deze raketregen maar
- [Door de dampkring heen](https://devrijdagavond.com/2026/03/31/wetenschap/door-de-dampkring-heen/) - Genesis/ Bereshiet 1:17 Klassieke vertaling: En God plaatste ze in het uitspansel van de hemel om licht te geven op de aarde, Hertaling Elohiem bestemde ze om, door uitspansel ‘de dampkring’ heen, op de aarde te laten schijnen, Wanneer licht zijn weg vindt Tot nu toe hoorden we hoe de stralingsdragers werden geactiveerd,hun werking werd
- [Pesach: meer dan de jaarlijkse grote schoonmaak](https://devrijdagavond.com/2026/04/02/religie-en-filosofie/parasja/pesach-meer-dan-de-jaarlijkse-grote-schoonmaak/) - We leven in roerige tijden en inmiddels staat Pesach voor de deur. Een feest waarbij we vrijheid vieren door de tijd in Egypte als slaven te herdenken. Aldus een periode van verlossing, reflectie, introspectie en retrospectie. Maar vooral ook van groei, transitie en openstaan voor een nieuw begin. Op sjabbat Chol Hamo’ed Pesach lezen we
- [Shlomo Steinshnajd uit de Oekraïne vindt nieuw leven in Ashdot Ya'akov](https://devrijdagavond.com/2022/03/22/nieuws/shlomo-steinshnajd-uit-de-oekraine-vindt-nieuw-leven-in-ashdot-yaakov/) - De laatste tijd denk ik regelmatig aan Shlomo Steinshnajd uit de Oekraïne. Ik ontmoette hem voor het eerst in 1976 toen mijn vriendje Yaron (nog steeds mijn levenspartner) mij meenam om zijn grootouders te ontmoeten in kibboets Amiad. Sabba Shlomo was een kleine gespierde man van 66 jaar die naast het werk in de kibboets
- [Alsof ik iets kom halen wat niet van mij is. Op zoek naar mijn oom bij het benauwde CABR](https://devrijdagavond.com/2025/12/22/nieuws/alsof-ik-iets-kom-halen-wat-niet-van-mij-is-op-zoek-naar-mijn-oom-bij-het-benauwde-cabr/) - In de studiezaal van het Nationaal Archief zit ik aan een lange tafel met dossiers over verraad, arrestaties en deportaties. Ik ben hier om onderzoek te doen naar het verraad van mijn oom, Simon Bacherach, en naar de omstandigheden waaronder hij is verdwenen. Simon was getrouwd met een niet-joodse vrouw en dus (vooralsnog) vrijgesteld van
- [Ma Nisjtana? Wat is het verschil tussen deze Hagada uit 1943 en alle andere Hagadot?](https://devrijdagavond.com/2026/04/02/nieuws/ma-nisjtana-wat-is-het-verschil-tussen-deze-hagada-uit-1943-en-alle-andere-hagadot/) - In de aanloop van Pesach slaagde ik er dit jaar in om een heel bijzondere Hagada aan mijn collectie toe te voegen. Mijn bestaande collectie bestaat uit een grote variëteit van Hagadot waaronder: De bekende Lehmann Haggada in Gotisch schrift, (uitgegeven in 1920 in Frankfurt a/M). De Hagada van Sjalom uit Safed, bijgenaamd de 'Zeigermacher'
- [Afscheid van tante Etty - slot: Wereldwijde erkenning en inspiratie](https://devrijdagavond.com/2026/04/01/joodse-geschiedenis/verhalen/afscheid-van-tante-etty-slot-wereldwijde-erkenning-en-inspiratie/) - Wereldwijd worden lezers geraakt door wat Etty Hillesum in de oorlogsjaren heeft geschreven over zichzelf, over de mensen om haar heen en over haar grote ontdekking: God. Wereldwijd, want met grote voortvarendheid zorgde uitgever Jan Geurt Gaarlandt ervoor dat ‘Het verstoorde leven’ in een twintigtal talen verkrijgbaar is. Ook de integrale editie is in een door
- [Van India tot Kush: conferentie breidt de kaart uit van de Joodse geschiedenis ](https://devrijdagavond.com/2026/04/01/joodse-geschiedenis/van-india-tot-kush-conferentie-breidt-de-kaart-uit-van-de-joodse-geschiedenis/) - Al op de eerste dag van de conferentie Maritime Connections: Jews Across the Indian Ocean bleek de reis erheen een avontuur op zich. De opening vond plaats op de O.P. Jindal Global University (JGU). Dat is een vooraanstaande particuliere universiteit in Sonipat, net buiten Delhi, normaal gesproken een uur rijden vanuit de stad. Dit keer
- [Willy Lindwer tachtig jaar, gevierd met de Andreaspenning en een Liber Amicorum](https://devrijdagavond.com/2026/03/31/nieuws/willy-lindwer-tachtig-jaar-gevierd-met-de-andreaspenning-en-een-liber-amicorum/) - Eindelijk was het zover, mijn vriend Willy Lindwer werd tachtig jaar. Het werd vrijdag 20 maart gevierd met een uitgebreide receptie en een boek voor hem van zijn vrienden, een waar Liber Amicorum. Willy ken ik al vanaf mijn kindertijd. Hij is weliswaar drie jaar ouder, maar als je in sjoel met een paar jongens
- [Israël vecht tegen niet-bestaande dreiging](https://devrijdagavond.com/2026/03/18/nieuws/israel-vecht-tegen-niet-bestaande-dreiging/) - Verklaringen van premier Netanyahu dat Iran binnen enkele weken een ballistische raket kan uitrusten met een kernbom zijn ongegrond. Die loze waarschuwing roept herinneringen op aan het tekenfilmpje waarmee de Amerikaanse minister van defensie Colin Powell in 2003 wilde aantonen dat Irak chemische wapens produceert en bezit. Nooit bewezen. Als Netanyahu naar Amos Yadlin, oud-hoofd
- [De zon wordt actief](https://devrijdagavond.com/2026/03/26/wetenschap/de-zon-wordt-actief/) - Genesis/ Bereshiet 1:16 Klassieke vertaling: En God maakte de twee grote lichten, het grootste licht ter beheersing van de dag en het kleinere licht ter beheersing van de nacht; en de sterren. Hertaling Elohiem deed twee van de grote stralingsdragers zijn, de grote stralingsdrager om te beheersen de dag en de kleine stralingsdrager om te
- [Naftoli, deze schmutz wil ik niet in ons huis](https://devrijdagavond.com/2026/03/24/feuilleton/naftoli-deze-schmutz-wil-ik-niet-in-ons-huis/) - 16 januari 2012 Natuurlijk wist ik dat het een keer mis moest gaan. Vanzelfsprekend zou tatti of mammie de bibliotheekboeken op een dag ontdekken. ’s Avonds voordat ik mijn lampje uitdeed om te gaan slapen verstopte ik ze onder mijn bed. De volgende ochtend bij het opstaan legde ik ze dacht achter de seforim in
- [Joodse toekomst in Nederland: De Vier Kinderen van JMW schetsen scenario’s](https://devrijdagavond.com/2026/03/26/nieuws/joodse-toekomst-in-nederland-de-vier-kinderen-van-jmw-schetsen-scenarios/) - Een bloeiende Joodse gemeenschap in Nederland. Kan dat? Ja, het kan, het is een keuze. Dat heb ik geleerd van de toekomstbeelden die Joods Maatschappelijk Werk (JMW) heeft ontwikkeld. Durf de toekomst in te denken, ofwel toekomstdenken. George Orwell deed het in zijn meesterwerk 1984. Herzl op een andere manier in Altneuland. Waar de werelden van
- [Waarneembaar licht dat de aarde bereikt](https://devrijdagavond.com/2026/03/18/lernen/waarneembaar-licht-dat-de-aarde-bereikt/) - Genesis / Bereshiet 1:15 Klassieke vertaling: En zij zullen zijn tot lichten in het uitspansel van de hemel om licht te geven over de aarde.’ En het was zo. Hertaling En zo waren stralingsdragers in uitspansel ‘het heelal’ om op de aarde te laten schijnen. En liet het zo zijn. Het moment waarop het licht
- [De Hacquartstraat, een microkosmos in Amsterdam Oud-Zuid](https://devrijdagavond.com/2026/03/25/joodse-geschiedenis/de-hacquartstraat-een-microkosmos-in-amsterdam-oud-zuid/) - Aan de geschiedenis van Amsterdam is een bijzonder verhaal toegevoegd over De Hacquartstraat, een weinig bekende straat verstopt achter het Concertgebouw. Dit verhaal is afkomstig van de cultureel antropoloog en fotograaf John Kleinen, zelf bewoner van deze straat. Kleinen beweegt van buiten naar binnen, van algemeen naar gedetailleerde beschrijvingen. Steeds meer journalisten zoals Joris Luyendijk
- [Begrijpt u Israël?](https://devrijdagavond.com/2026/03/25/nieuws/begrijpt-u-israel/) - Hoe is 'het land van melk en honing', de droom van velen van mijn naoorlogse generatie, verworden tot het super-Sparta van Netanyahu? Het Israël van deze extreem-rechtse regering is in een continue staat van oorlog en heeft een meedogenloos beleid ten aanzien van de Palestijnen in de bezette gebieden. Is dit regeringsbeleid een afwijking of
- [Het Midden-Oosten laat zich niet temmen](https://devrijdagavond.com/2026/03/25/midden-oosten/het-midden-oosten-laat-zich-niet-temmen/) - Ik hoop van ganser harte, dat Joden waar ook ter wereld en in het bijzonder in Israël de komende uittocht uit Egypte in vrede en veiligheid kunnen vieren. Seculiere hoop op een betere toekomst en vertrouwen in de Eeuwige zijn de peilers waarop het Joodse volk zware tijden overleefde. Terwijl ik deze regels schrijf houden
- [Hedendaagse offers: wat heb je over voor je Joodse leven?](https://devrijdagavond.com/2026/03/23/religie-en-filosofie/parasja/hedendaagse-offers-wat-heb-je-over-voor-je-joodse-leven/) - Parasja Tsaw is taaie kost. We lezen deze parasja op aanstaande sjabbat hagadol, de sjabbat voor Pesach. Het gaat verder met offer-instructies uit de openingspasja van Wajikra, Daarnaast komen er aanwijzingen bij voor de priesterkleding. Wajikra is het kortste van de vijf boeken van Mozes. Dat is maar goed ook, want het is niet het
- [Een volle zaal voor lege stoelen](https://devrijdagavond.com/2026/03/23/nieuws/een-volle-zaal-voor-lege-stoelen/) - Dat archiefstukken gevonden bij een afvalcontainer kunnen uitgroeien tot een tentoonstelling, bewijst Lege stoelen in de klas. Deze kleine tentoonstelling in het Stadsarchief werd geopend op 20 maart 2026 voor een volle zaal met belangstellenden. Cees Koole, geschiedenisdocent aan het Spinoza Lyceum, vindt stukken uit de Tweede Wereldoorlog bij de bouwcontainer naast zijn school. Stukken
- [Tefila in een veel te kleine mamad](https://devrijdagavond.com/2026/03/23/joodse-geschiedenis/verhalen/tefila-in-een-veel-te-kleine-mamad/) - In deze oorlogstijd heeft onze sjoel maar twee minjanim in plaats van drie. Er mogen maar vijftig mensen binnenkomen, mannen en vrouwen tezamen. Vandaag ging ik naar het vroegere minjan in mijn woonplaats. Het begint om zeven uur ‘s ochtends. Je moet je voor sjabbat aanmelden als je wilt komen. Dit geldt voor vrijdagavond waar
- [Afscheid van tante Etty deel 5: de integrale editie](https://devrijdagavond.com/2026/03/24/joodse-geschiedenis/afscheid-van-tante-etty-deel-5-de-integrale-editie/) - Mijn nieuwe doel was de publicatie van de uitgave van alle dagboeken en brieven van Etty Hillesum. Ik was ervan overtuigd dat zo’n complete editie het beeld van haar reëler en genuanceerder zou maken dan de eenzijdige indruk die kon ontstaan bij het lezen van ‘Het verstoorde leven.’ Het bestuur van de Etty Hillesum Stichting
- [Afscheid van tante Etty - deel 4: reacties op Het Verstoorde Leven ](https://devrijdagavond.com/2026/03/19/joodse-geschiedenis/verhalen/afscheid-van-tante-etty-deel-4-reacties-op-het-verstoorde-leven/) - Abel Herzberg roemde in een interview het boek hemelhoog. Ook Marga Minco was in haar lezing bij de boekpresentatie zeer positief over Etty’s schrijftalent. De eerste reacties op ‘Het verstoorde leven’ waren zeer positief. Maar toen in het NRC-Handelsblad de suggestieve titel verscheen: ‘De heilige van het Museumplein’ leek mij dit toch te veel van
- [Afscheid van tante Etty](https://devrijdagavond.com/2026/02/26/joodse-geschiedenis/afscheid-van-tante-etty/) - Wat doe je als kind wanneer je vader en je halfzus aan tafel herinneringen ophalen aan ‘tante Etty’? Zo zou je haar hebben genoemd als zij nog in leven was geweest. Zoals je andere vriendinnen van je vader aansprak met ‘tante’ ook al waren zij geen familie: tante Mien, tante Eefje, tante Dé… Maar dat was
- [Afscheid van tante Etty - deel 2 ](https://devrijdagavond.com/2026/03/02/joodse-geschiedenis/afscheid-van-tante-etty-deel-2/) - Eindelijk durfde ik mijn stoute schoenen aan te trekken en naar mijn vaders studeerkamer te gaan. Dat deed ik nadat mijn vader bij het middageten weer omstandig had verteld hoe Etty hem had meegenomen naar een college van professor Sinzheimer. * Nadat ik had gecontroleerd dat er niemand in de buurt was, knielde ik neer
- [Afscheid van tante Etty - deel 3](https://devrijdagavond.com/2026/03/12/joodse-geschiedenis/verhalen/afscheid-van-tante-etty-deel-3/) - ‘Zeker ben ik geïnteresseerd in de Tweede Wereldoorlog’, antwoordde uitgever Jan Geurt Gaarlandt, toen ik hem daarnaar een vraag had gesteld. ‘Maar niet in het militaire aspect. Ik ben geboeid door de filosofische achtergrond. Ik heb net een boek uitgebracht dat je zeker zal aanspreken.’ ‘De filosofische kant, zei je. Dan heb ik iets heel
- [Sarphati in de Nieuwe Kerk: Amsterdam koestert eindelijk haar rijke joods-humanistische traditie](https://devrijdagavond.com/2026/03/19/nieuws/sarphati-in-de-nieuwe-kerk-amsterdam-koestert-eindelijk-haar-rijke-joods-humanistische-traditie/) - Eens in de zoveel tijd wordt een genie geboren. Dat deze ook een sociaal hart heeft, is nog zeldzamer. Er is iets bijzonders aan de hand met Nederland in de eerste helft van de negentiende eeuw. The Wind of Change steekt op. Armoede en achterstelling verliezen hun vanzelfsprekendheid. Grote geesten als Marx, Thorbecke, Wertheim, Multatuli,
- [Diaspora is een ode aan de rijke Klezmorim traditie](https://devrijdagavond.com/2026/03/19/nieuws/diaspora-is-een-ode-aan-de-rijke-klezmorim-traditie/) - ​​“Een klarinet die zingt als een menselijke stem, de trompet die een melodie laat glanzen, terwijl accordeon en saxofoon warme klanklagen weven waar bas en percussie een stevig fundament onder leggen”. Zo omschreef muziekjournalist Jonah Falke liefdevol de sound van Klezmer. Of zoals Janfie van Strien, een van de leden van de Amsterdam Klezmerband, tegen mij
- [‘Naftoli, waar heb je gezeten? Je bent weer meer dan een half uur te laat'](https://devrijdagavond.com/2026/03/15/feuilleton/naftoli-waar-heb-je-gezeten-je-bent-weer-meer-dan-een-half-uur-te-laat/) - 11 november 2011 Het mikwe is best heel warm. Heerlijk elke morgen z’n heet bad. Maar je moet niet naar mikwe gaan omdat het lekker voelt. Nee, het is een religieuze verplichting om jezelf elke ochtend vóór het dawwenen in het rituele bad onder te dompelen. Zo begint een chossied zijn dag. Alleen, het is
- [Mijn terugreis uit Israël, een land in oorlog](https://devrijdagavond.com/2026/03/19/joodse-geschiedenis/verhalen/mijn-terugreis-uit-israel-een-land-in-oorlog/) - Het was me het reisje wel. Eerst naar Eilat. Een prachtige rit met onderweg een stop in Mitspe Ramon midden in de Negev woestijn. De onverwachte aanval van Israël en de Verenigde Staten op Iran kwam letterlijk uit de lucht vallen. Voor het regime van de Ayatollahs, maar ook op een persoonlijk niveau voor onze
- [Alles draait om communicatie](https://devrijdagavond.com/2026/03/15/religie-en-filosofie/parasja/alles-draait-om-communicatie/) - Deze week lezen we parasjat Wajikra, de eerste parasja van het gelijknamige derde boek van Tora. In het eerste boek, Bereesjiet, lazen we verhalen over de schepping en de eerste mensen, over de aartsvaders en -moeders en over de komst van Josef en zijn familie in Egypte. Het zijn verhalen over intermenselijke relaties en over
- [Vijf jaar De Vrijdagavond, een lustrum met een breuklijn ](https://devrijdagavond.com/2026/01/15/nieuws/vijf-jaar-de-vrijdagavond-een-lustrum-met-een-breuklijn/) - “Die kleine buisjes met vloeistof moeten redding brengen en staan symbool voor het licht aan het einde van de tunnel.” Zo schreef Ralph Levie in zijn column Gefaccineerd. Het verwijst naar de tijd waarin we leefden, middenin de corona-periode. Het was het allereerste artikel in De Vrijdagavond. We bedachten dit project een paar maanden daarvoor
- [Tussen Teams en sirenes](https://devrijdagavond.com/2026/03/17/midden-oosten/tussen-teams-en-sirenes/) - Vannacht was het weer zover. Ik sliep diep in mijn eerste slaap toen ik uit mijn bed werd geramd door het alarm van het Home Front Command. De telefoon gaat automatisch op vol volume en het alarm neemt alles over. Je zit meteen rechtop in bed. Het is kwart voor één ’s nachts en we
- [Voor een open boycot van Israël ](https://devrijdagavond.com/2026/01/28/opinie/voor-een-open-boycot-van-israel/) - Israël is de verstoteling onder de volkeren. Er zijn schurkenstaten en roversnesten waar geen mens ooit aanstoot aan neemt. Maar die landen zijn niet onontkoombaar interessant. Israël wel. En dat zal het weten ook. De redactie van De Vrijdagavond vroeg twee hoogleraren die zich in het publieke domein uitspreken over het beleid van Israël hoe
- [Letters ontbreken, inzicht ontstaat](https://devrijdagavond.com/2026/03/11/wetenschap/letters-ontbreken-inzicht-ontstaat/) - Genesis/ Bereshiet 1:14 Klassieke vertaling: God zei: ‘laat er lichten zijn in het uitspansel van de hemel om een scheiding te maken tussen de dag en de nacht; en zij zullen tot tekens zijn en voor feesten, en voor dagen en jaren’: Hertaling Elohiem zei: ‘laat stralingsdragers in uitspansel ‘het heelal’ zijn om onderscheid te
- [Als de bevolking uit de taal verdwijnt, wint de macht ](https://devrijdagavond.com/2026/03/12/nieuws/als-de-bevolking-uit-de-taal-verdwijnt-wint-de-macht/) - Vrijheid van kunst blijkt fragiel waar macht regeert. Alsof taal en kunst alleen onder toezicht mogen bestaan. In tijden waarin leiders als Trump, Netanyahu en de onlangs omgebrachte ayatollah Khamenei de toon zetten, is het steevast de kunst die als eerste de nek wordt omgedraaid. Benjamin Netanyahu De verhouding tussen Israëls premier Netanyahu* en de
- [Knesset in de King Georgestraat, nu als museum een absolute aanrader](https://devrijdagavond.com/2026/03/10/joodse-geschiedenis/knesset-in-de-king-georgestraat-nu-als-museum-een-absolute-aanrader/) - Bijna zestig jaar nadat de Knesset in 1966 werd overgebracht van het Frumingebouw in centraal Jeruzalem naar zijn huidige locatie in Givat Ram, werd in augustus 2025 het Knesset Museum geopend. Het museum is gevestigd in het gebouw van de 'oude' Knesset. Kort geleden bezocht ik dit interactieve museum, een absolute aanrader. Tot eind 1949 vonden
- [Naftoli, als het echt moeilijk is, vraag je Hashem toch om je te helpen?](https://devrijdagavond.com/2026/03/09/feuilleton/naftoli-als-het-echt-moeilijk-is-vraag-je-hashem-toch-om-je-te-helpen/) - 11 januari 2012 Nu heb ik het echt wel verbruid. Op de klok in de gang zie ik dat ik al bijna twee uur alleen in dit lokaal zit. Rebbe Mattias heeft me hierheen gebracht. ‘Naftoli, je blijft hier maar zitten tot je deze vier bladzijden hebt geleerd. Aan het eind van de middag zal
- [BOUW! ](https://devrijdagavond.com/2026/03/09/religie-en-filosofie/parasja/bouw/) - “Je gaat toch niet beginnen met het citeren van een antisemiet?” zei een vriend tegen mij toen ik vertelde dat ik wilde schrijven over de virale uitspraken van Tucker Carlson. “Is het je ooit opgevallen,” antwoordde ik, “dat bijna elke sjoeldienst begint met een citaat van een notoire antisemiet?” De woorden ma tovu – “Hoe
- [Wij laten ons nooit meer klein krijgen. Choppe in de schuilkelder](https://devrijdagavond.com/2026/03/11/joodse-geschiedenis/verhalen/wij-laten-ons-nooit-meer-klein-krijgen-choppe-in-de-schuilkelder/) - In ons gebouw wonen veel Amerikanen die hier een appartement hebben als vakantiehuis. Meestal zijn ze er rond de feestdagen of bij andere bijzondere gelegenheden. De familie die achter mij in sjoel zit komt uit New York. Ze zijn hier al een tijdje, maar ik ken ze niet zo goed. Dat ze er nu zijn
- [Poerimspiel 2026: Esther, waar is mijn nagelschaartje?](https://devrijdagavond.com/2026/03/05/kunst-en-cultuur/poerimspiel-2026-esther-waar-is-mijn-nagelschaartje/) - Of Mordechai zo’n vijfhonderd jaar vóór het begin van de gangbare jaartelling daadwerkelijk aan zijn beeldschone nichtje heeft gevraagd waar zijn nagelschaartje lag, zullen we nooit weten. In het Poerimspiel zondag 1 maart voor een uitverkochte zaal in De Balie, was het een geestige vondst die de relatie tussen Esther en Mordechai meteen kleur gaf.
- [Zaad dat terugkeert naar de aarde](https://devrijdagavond.com/2026/03/04/wetenschap/zaad-dat-terugkeert-naar-de-aarde/) - Genesis/ Bereshiet 1:12 Klassieke vertaling: De aarde bracht voort gewassen; kruid, dat zaad voortbrengt, naar zijn soort, en geboomte, dat vrucht draagt, waarin zich het zaad voor bevindt, naar zijn soort; en God zag dat het goed was. Hertaling De aarde deed voortbrengen jong groen: plant voortbrengend zaad, naar zijn soort en boom maakt vrucht
- [Met talliet en tefillien aan de schuilkelder in ](https://devrijdagavond.com/2026/03/05/nieuws/met-talliet-en-tefillien-aan-de-schuilkelder-in/) - Poeriem in oorlogstijd Daar zat ik dan, een dag of twee voor Poeriem. En alles veranderde plotseling. Alarms gingen zo af en toe af. Dan ga je direct de schuilkelder in. De sjoels werden gesloten. Je mag niet meer met een grote groep bij elkaar komen zonder een schuilkelder vlakbij je te hebben. Dus wat
- [Toli, ik wil geen pannenkoek meer, ik heb genoeg](https://devrijdagavond.com/2026/03/02/feuilleton/toli-ik-wil-geen-pannenkoek-meer-ik-heb-genoeg/) - 9 december 2011 Mammie doet Chayele een servet om. ‘Waarom moet dit, ik ben toch geen klein kind!’ ‘Dat weet ik Chayele, maar je hebt je sjabbesjas aan. Die mag toch niet vies worden als je eet?’ Ik schuif Chayele’s stoel wat naar voren. ‘Zo Chayele, luister nu naar mammie. Zal Toli je nog een
- [Echo van Megillat Ester](https://devrijdagavond.com/2026/03/02/religie-en-filosofie/parasja/echo-van-megillat-ester/) - It’s déjà vu all over again, zou de Amerikaanse honkballer Yogi Berra hebben gezegd in de jaren zestig. Deze week klinkt het heel actueel en ook heel Joods. De echo van Megillat Ester hoor je in het nieuws. Terwijl we meeleven met Tzahal en het Amerikaanse leger die een Perzische dictator proberen te verslaan, vieren
- [Samen. Oorlogsmodus in Jeruzalem ](https://devrijdagavond.com/2026/03/02/midden-oosten/samen-oorlogsmodus-in-jeruzalem/) - Eens in de zoveel tijd wil ik iets delen dat de Israëlische maatschappij typeert. Niet altijd positief. Wel altijd opmerkelijk. Iets dat laat zien waarin dit land zich onderscheidt. Ik had een ander onderwerp in gedachten. Maar sinds een nieuwe oorlog uitbrak hebben we andere prioriteiten. Ik was me aan het aankleden om naar sjoel
- [Dialoog hoeft niet met woorden ](https://devrijdagavond.com/2026/02/26/opinie/dialoog-hoeft-niet-met-woorden/) - ‘Bekend maakt bemind’: Amsterdamse stadsdelen krijgen middelen voor dialoog en verbinding. Deze kop las ik in het Parool van vrijdag 20 februari 2026. De raadsleden Sheher Khan van Denk en Itay Garmy van Volt werken al enkele jaren samen om de dialoog in de stad te bevorderen. Daar gaat nu een schepje bovenop dankzij een
- [Veranderingen bij De Vrijdagavond](https://devrijdagavond.com/2026/02/26/nieuws/veranderingen-bij-de-vrijdagavond/) - De Vrijdagavond voert een bescheiden pakket bezuinigingen door. Niet omdat we ineens in luxe baden—integendeel. Zoals eerder al werd uitgelegd: “ons kapitaal bestaat uit redactionele tijd, vrijwilligers, schrijvers en lezers.” Maar juist omdat dat kapitaal kostbaar is, willen we het gerichter inzetten: minder structurele rompslomp, meer inhoud. En ja: dat betekent ook een paar organisatorische
- [Waar is Mosjé? En nog even ‘Hotel California’](https://devrijdagavond.com/2026/02/24/religie-en-filosofie/parasja/waar-is-mosje-en-nog-even-hotel-california/) - In Tetsawee, de Parasja van deze week, valt op dat de naam van Mosjé ontbreekt. De tekst behandelt de kleding van de Kohen Gadol, de Hogepriester. In de Torah krijgen Aharon en zijn zonen deze priesterlijke functies toebedeeld. Mosjé, toch de leider van deze tot volk omgevormde stammen, ziet de hoogste religieuze taak aan zijn
- [Uitnodiging aan de aarde zelf](https://devrijdagavond.com/2026/02/25/wetenschap/uitnodiging-aan-de-aarde-zelf/) - Klassieke vertaling Nu zei God: ‘laat de aarde gewassen voortbrengen, kruid dat zaad voortbrengt, vruchtgeboomte dat vrucht draagt naar haar soort waarin zich het zaad er voor bevindt, - op de aarde’. En het was zo. Hertaling Elohiem zei: ‘Mag de aarde jong groen laten ontspruiten, plant voortbrengend zaad, vruchtboom maakt vrucht naar zijn soort;
- [Marty Supreme: Joods zijn, Amerikaans doen ](https://devrijdagavond.com/2026/02/26/nieuws/marty-supreme-joods-zijn-amerikaans-doen/) - Afgelopen week zag ik de film Marty Supreme in het Amsterdamse Tuschinski. Later die week nog eens, in Leeuwarden. Door-en-door Joodse film Het is niet vaak dat ik een film nog eens wil zien, laat staan zo snel achter elkaar. Marty Supreme is dan ook grandioos: een jonge New Yorkse schoenenverkoper, Marty Mauser, jaagt in
- [In Oy Vey’s HIER.LAND wil je verblijven ](https://devrijdagavond.com/2026/02/26/nieuws/in-oy-veys-hier-land-wil-je-verblijven/) - De tweede editie van het Joods filmfestival van Oy Vey in het Amsterdamse filmtheater Kriterion heeft als thematische titel HIER.LAND. Het is een moderne interpretatie van het Jiddische begrip doykheit: hier-zijn. Wat je zou kunnen vertalen met ‘overal thuis zijn’. Doykheit was een begrip dat werd gebruikt door de Bund, de Joodse socialistische beweging tussen de
- [Het personeel had het gezien](https://devrijdagavond.com/2026/02/26/joodse-geschiedenis/verhalen/het-personeel-had-het-gezien/) - Toen ik de vorige keer in Amsterdam was, kwam een bekende naar me toe met de vraag: “Wat moet ik doen om in je stukjes te komen?” Lachend antwoordde ik: “Een grote cheque voor de stichting.” * Maar eerlijk gezegd moest ik hem een echt antwoord schuldig blijven. Gisteravond vloog ik terug naar huis vanuit
- [Toli heeft het geregeld](https://devrijdagavond.com/2026/02/24/feuilleton/toli-heeft-het-geregeld/) - 25 november 2011 ‘En Naftoli, zullen we na sjabbes toch maar eens kijken of de jesjiewe een plekje voor je heeft?’ Tattie bleef maar aandringen dat ik naar de jesjiewe zou gaan. Twee dagen later weer hetzelfde: ‘Toen ik jouw leeftijd had, zou ik al drie Mesechtes in de jesjiewe hebben geleerd’. Op een gegeven
- [In de voetsporen van Mordechai weigeren Romeinse Joden in 1772 te knielen voor Vaticaanse autoriteiten](https://devrijdagavond.com/2026/02/24/nieuws/in-de-voetsporen-van-mordechai-weigeren-romeinse-joden-in-1772-te-knielen-voor-vaticaanse-autoriteiten/) - Mordechai en Haman "Alle dienaren van de koning die zich in de poort van de koning bevonden, knielden en bogen voor Haman want zo had de koning bevolen. Maar Mordechai knielde niet en boog niet". (Esther; 3, 2) In het Estherverhaal dat tijdens het Poerimfeest wordt gelezen zien we hoe Mordechai het aandurfde om Haman,
- [Is angst voor geloofsafval reden voor dienstweigering? De lessen van Tevje de melkman in Anatevka](https://devrijdagavond.com/2025/11/11/nieuws/is-angst-voor-geloofsafval-reden-voor-dienstweigering-de-lessen-van-tevje-de-melkman-in-anatevka/) - In veel situaties, vooral als het de sociologie van het jodendom betreft, is Anatevka mijn meetlint. Anatevka, de musical waarin de Joodse Tevje zijn gezin door het leven loodst in de shtetl, het fictieve dorpje Anatevka in het tsaristische Rusland. Tevje laat de theaterbezoeker zien hoe zijn kinderen opgroeien op de golven van de maatschappelijke
- [Ook het Rotterdamse openbaar vervoer transporteerde Joden](https://devrijdagavond.com/2026/01/29/opinie/ook-het-rotterdamse-openbaar-vervoer-transporteerde-joden/) - Met hun film en boek De verdwenen stad documenteerden Willy Lindwer en wijlen Guus Luijters in 2024 de rol van het Amsterdamse gemeentelijk openbaar vervoer. Door het inzichtelijk maken van de deportatie met gewone trams is door de auteurs duidelijk gemaakt dat de gemeentelijke Amsterdamse overheid meewerkte aan de vervolging van haar eigen, Joodse, bevolking.
- [Teroema, het heiligdom dat wíj moeten maken](https://devrijdagavond.com/2026/02/16/religie-en-filosofie/parasja/teroema-het-heiligdom-dat-wij-moeten-maken/) - Het woord teroema betekent ogenschijnlijk gewoon een donatie of bijdrage, maar het woord komt eigenlijk van het woord leharím. Dat betekent omhoog tillen of opheffen, op basis van dezelfde wortel als de woorden ram (hoog) of maróm (hoogte). Wij kunnen het dus ook begrijpen in de context van het mystische idee van ma’alin bi-kdoesja –
- [KARU: de Gast als bron van kennis, herinnering, verzoening en hoop](https://devrijdagavond.com/2026/02/19/nieuws/karu-de-gast-als-bron-van-kennis-herinnering-verzoening-en-hoop/) - Joseph Sassoon Semah (her)introduceert in zijn kunst en teksten het authentieke begrip KARU - de geroepene, de Gast: niet de toevallige bezoeker (OReACH), maar degene die opgeroepen wordt, die blijft en betekenis brengt. De Gast is een bron van kennis, herinnering, verzoening en hoop. Een actief figuur die de dominante cultuur confronteert, herwaardeert en mede vormgeeft. In dit perspectief wordt
- [Gaza is overal ](https://devrijdagavond.com/2026/02/19/opinie/gaza-is-overal/) - Of toch niet? In de multireligieuze havenstad Kochi in Zuid-India moet ik er met een loep naar zoeken. De stad is vervuld met kunst, dankzij de vermaarde Kochi Muziris Biennale (de reden waarom ik hier ben) en met streetart. Muren zijn vrolijk beschilderd, zeker bij scholen, maar ook op vervallen gebouwen staan ware kunstwerken. Kochi
- [Naftoli: Ik moet weten wat er in de film allemaal wordt gezegd ](https://devrijdagavond.com/2026/02/16/feuilleton/naftoli-ik-moet-weten-wat-er-in-de-film-allemaal-wordt-gezegd/) - 30 augustus 2011 Ik ben benieuwd hoe Polen is. Wat jammer dat we maar voor één dag gaan. Maar tatti was zoals gewoonlijk onverbiddelijk. ‘Polen is niet een land voor uitstapjes. Vandaag gaan we omdat je net barmitswe bent geworden. Met een taxi rijden we direct van het vliegveld naar het graf van de grootvader
- [Groninger synagoge was te klein geworden. Sjoelbouwers! toont 120-jarige geschiedenis](https://devrijdagavond.com/2026/02/18/joodse-geschiedenis/groninger-synagoge-was-te-klein-geworden-sjoelbouwers-toont-120-jarige-geschiedenis/) - De kleurrijke synagoge in Groningen met haar Moorse invloeden bestaat 120 jaar. Als die leeftijd wordt bereikt, moet dat worden gevierd. Mijn moeder en haar twee zussen gingen naar de jeugdsjoel in de Folkingedwarsstraat op een steenworp afstand van de grote sjoel. Toen, voor de oorlog, bood het statige gebouw aan de Folkingestraat plaats aan
- [Het land verschijnt, het water verandert](https://devrijdagavond.com/2026/02/18/wetenschap/het-land-verschijnt-het-water-verandert/) - Genesis/ Bereshiet 1:10 Klassieke vertaling: God noemde het droge: aarde, en de verzameling van de wateren noemde hij: zeeën; en God zag dat het goed was. Hertaling Elohiem noemde het droge: land. En de verzamelplaats van de watermassa werd zeeën genoemd; Elohiem zag dat goed is. Eén verzamelplaats, vele zeeën De tekst zegt het zonder
- [Het water wijkt](https://devrijdagavond.com/2026/02/11/wetenschap/het-water-wijkt/) - Genesis/ Bereshiet 1:9Klassieke vertaling: God zei: ‘Laten de wateren onder de hemel zich verzamelen naar één plaats, zodat het droge zichtbaar wordt’; en het was zo: HertalingElohiem zei: ‘de watermassa zal onder het waterstofgas daarginds naar één plaats worden verzameld en het droge zal zichtbaar worden’; en liet het zo zijn: Wanneer het water zich
- [Ernstigste identiteitscrisis sedert de stichting van de staat ](https://devrijdagavond.com/2026/02/17/midden-oosten/ernstigste-identiteitscrisis-sedert-de-stichting-van-de-staat/) - Het nieuws uit Israël is overrompelend en zorgwekkend. Door mijn beheersing van Ivriet en toegang tot Israelische media word ik er dagelijks mee geconfronteerd. Bovendien heb ik mijn naaste familiebanden als bron. Ik zie de afbraak van de humanistisch zionistische waarden en daarvan af te leiden de ondermijning van de democratie. Ik volg vaak debatten
- [Huilen in de passerende bus. Israël na bijna tweeënhalf jaar](https://devrijdagavond.com/2026/02/12/nieuws/huilen-in-de-passerende-bus-israel-na-bijna-tweeenhalf-jaar/) - Mijn vorige bezoek aan Israël eindigde op 6 oktober 2023. Ja. Eén dag ervoor. Als het niet voor de bat mitswa van mijn nichtje was geweest, was ik niet teruggegaan. Het was behoorlijk beangstigend, vooral onder de dreiging van Trump om het Midden-Oosten in brand te steken… Maar ja, een bat mitswa, jullie weten hoe
- [“Ik leef alleen in mijn hemel, in mijn liefde, in mijn lied.” IM Jehudith Gartenberg (1930-2026)](https://devrijdagavond.com/2026/02/12/nieuws/ik-leef-alleen-in-mijn-hemel-in-mijn-liefde-in-mijn-lied-im-jehudith-gartenberg-1930-2026/) - Op zondag 25 januari 2026 overleed het oudste lid van Sjoel West, zangeres Jehudith Gartenberg z.l. Ruim vijf jaar geleden verhuisde Jehudith vanuit haar woning in Osdorp naar een verzorgingshuis in de Rivierenbuurt in Amsterdam-Zuid. Daar woonde ze naar volle tevredenheid. Jehudith Gartenberg was jarenlang een vaste deelneemster aan de sjoeldiensten en andere activiteiten van
- [Naftoli, heb je gedroomd van jouw barmitswefeest? ](https://devrijdagavond.com/2026/02/10/nieuws/naftoli-heb-je-gedroomd-van-jouw-barmitswefeest/) - 28 augustus 2011 ‘Nee, ik doe het niet en blijf gewoon op school. Mijn overgrootvader kan dan wel een rebbe zijn geweest. Ik ben dat niet en ga dat ook nooit worden. Ik wil andere dingen doen als ik groot ben!’ Tattie kijkt me behoorlijk hulpeloos aan. Zijn oudste zoon, ik dus, moet hem nu
- [Zonder rechtssysteem hebben rechtsvoorschriften geen nut](https://devrijdagavond.com/2026/02/10/religie-en-filosofie/parasja/zonder-rechtssysteem-hebben-rechtsvoorschriften-geen-nut/) - Parasja Misjpatiem (Shemot 21:1-24:18) opent met: “En dit zijn de rechtsvoorschriften (=misjpatiem) die je hen zult voorleggen.” De Eeuwige wil duidelijk dóórgaan. De Israëlieten staan aan de voet van de berg Sinaï. Nauwelijks bekomen van de openbaring van de Tien Geboden in Parasja Yitro en de Eeuwige die rechtstreeks tot hen sprak, een gebeurtenis die
- [In Israël ben je zomaar familie](https://devrijdagavond.com/2026/02/12/joodse-geschiedenis/verhalen/in-israel-ben-je-zomaar-familie/) - Soms gebeuren er dingen zo recht voor je ogen, zo onverwacht mooi, dat je ze wel moet opschrijven. Zoals jullie misschien weten, rijd ik niet in Israël. Voor alles buiten de stad heb ik daarom een vaste taxichauffeur: Asaf. Een lieve, betrouwbare man. En als hij niet kan, komt zijn vader voor hem in de
- [Toli, zit je weer te dromen? ](https://devrijdagavond.com/2025/12/24/feuilleton/toli-zit-je-weer-te-dromen/) - 2 februari 2009 Op maandagmorgen is het druk in Clapton Common, de straat die de Londense wijk Stamford Hill in tweeën snijdt. Van beide kanten baant het verkeer zich een weg tijdens de ochtendspits. De rode dubbeldekker stopt voor mijn neus bij het zebrapad waar wij, een grote groep in zwart geklede jongetjes, oversteken. Sommigen
- [Israel zet stappen richting annexatie westelijke Jordaanoever ](https://devrijdagavond.com/2026/02/12/midden-oosten/israel-zet-stappen-richting-annexatie-westelijke-jordaanoever/) - Het is hoog tijd dat Israel zijn kaarten op tafel legt en aangeeft hoe het slepende conflict met de Palestijnen te beëindigen. De verwarring omtrent de Israëlische intenties in Gaza en op de westelijke Jordaanoever is groter dan ooit. Is er een geheim plan dat met allerlei tussenstapjes wordt uitgevoerd? Zo ja, is de Amerikaanse
- [Opheldering over de echte Spiro ](https://devrijdagavond.com/2026/02/12/joodse-geschiedenis/opheldering-over-de-echte-spiro/) - Een wonderlijke speling van het lot zorgt ervoor dat er op het einde van de negentiende eeuw in Amsterdam twee oost-joodse immigranten woonden die dezelfde naam droegen. Zij beoefenden hetzelfde beroep en waren ongeveer even oud. Waarschijnlijk hebben zij elkaar nooit ontmoet, maar wel werden zij al tijdens hun leven met elkaar verward. Tot op
- [Het uitspansel dat we dampkring zijn gaan noemen](https://devrijdagavond.com/2026/02/04/wetenschap/het-uitspansel-dat-we-dampkring-zijn-gaan-noemen/) - Genesis/ Bereshiet 1:8Klassieke vertaling: God noemde het uitspansel hemel, en het was avond en het was ochtend, een tweede dag. HertalingElohiem noemde het uitspansel: sjamojiem; en liet het voorafgaand zijn aan de volgende fase, en liet het een tweede scheppingsfase zijn waarin het gebeurde: Naamgeving van het uitspansel Wanneer Elohiem het uitspansel sjamojiem noemt –
- [Energie wacht om richting te krijgen](https://devrijdagavond.com/2025/12/31/wetenschap/energie-wacht-om-richting-te-krijgen/) - Klassieke vertalingGod zei: ‘Laat er licht zijn’ en er was licht: HertalingElohiem zei: ‘Laat bestaande warmte-energie actief zijn’; en Elohiem liet warmte-energie actief zijn: Hier, op dit vroege moment van de schepping, is nog geen sprake van licht zoals wij dat kennen.Geen zon die straalt, geen maan die weerkaatst. Het zichtbare licht verschijnt pas veel
- [Joods leven in Amsterdam West](https://devrijdagavond.com/2022/10/26/nieuws/joods-leven-in-amsterdam-west/) - Zondag 23 oktober stroomde het gebouw Westerwijk vol voor de presentatie van het boek Niet gemakkelijk iets te bereiken in Amsterdam West van Ruben Vis, onderzoeker en secretaris van de NIK (Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap). Westerwijk, gebouwd in 1926 voor de Nederlands Hervormde Kerk, was goed gekozen, want daar vond in januari 1956 de eerste bijeenkomst
- [Jij bent niet buiten Elohiem – je bent er deel van](https://devrijdagavond.com/2025/12/23/wetenschap/jij-bent-niet-buiten-elohiem-je-bent-er-deel-van/) - Genesis / Beresjiet 1:2Klassieke vertaling: En de aarde was woest en leeg, en duisternis was over de oppervlakte van de diepte, terwijl de geest van God zweefde over de oppervlakte van de watermassa. HertalingEn de aarde was eerst woest en leeg geweest; en duisternis is aan de oppervlakte van het diepe water en Elohiems geest
- [Wanneer onderscheid orde schept](https://devrijdagavond.com/2026/01/06/wetenschap/wanneer-onderscheid-orde-schept/) - Klassieke vertalingGod zag dat het licht goed was, en God maakte een scheiding tussen het licht en de duisternis: HertalingEn toen zag Elohiem dat de warmte-energie - definitief van samenstelling - goed is en Elohiem deed zowel de warmte-energie onderscheiden als de duisternis: Een fundamentIn de Hebreeuwse tekst staat bij het lijdend voorwerp het lidwoord
- [Er komt ruimte voor adem](https://devrijdagavond.com/2026/01/27/wetenschap/er-komt-ruimte-voor-adem/) - Genesis/ Bereshiet 1:7Klassieke vertaling: God maakte het uitspansel en maakte een scheiding tussen het water, dat onder het uitspansel en het water dat boven het uitspansel was; en het was zo. HertalingElohiem deed het definitieve uitspansel ‘zijn’ en maakte daarmee een scheiding tussen de waterelementen onder het uitspansel en de waterelementen die boven het uitspansel
- [Onheil ligt op de loer](https://devrijdagavond.com/2025/12/15/wetenschap/onheil-ligt-op-de-loer/) - Genesis / Beresjiet 2:9Klassieke vertaling: JHWH Elohiem deed groeien uit de aardbodem allerlei geboomte dat begeerlijk was om te zien en goed om te eten en de boom van het leven in het midden van de tuin en de boom van de kennis van goed en kwaad. HertalingJHWH Elohiem deed groeien uit de vruchtbare aarde
- [Cherubijnen als connectie met G’d, maar volgende generaties begrepen het niet altijd](https://devrijdagavond.com/2026/02/03/religie-en-filosofie/parasja/cherubijnen-als-connectie-met-gd-maar-volgende-generaties-begrepen-het-niet-altijd/) - Maak voor jezelf geen gehouwen beeld of afbeelding van wat er in de hemel boven is, of wat er op aarde beneden is, of wat er in het water is. לֹא־תַעֲשֶׂה־לְךָ פֶסֶל וְכׇל־תְּמוּנָה אֲשֶׁר בַּשָּׁמַיִם מִמַּעַל וַאֲשֶׁר בָּאָרֶץ מִתַּחַת וַאֲשֶׁר בַּמַּיִם מִתַּחַת לָאָרֶץ׃ De tweede uitspraak van de tien uitspraken (ook bekend als de tien geboden) verbiedt
- [Naftoli, om te kunnen trouwen moet je wel een talmid chochom zijn ](https://devrijdagavond.com/2026/02/04/feuilleton/naftoli-om-te-kunnen-trouwen-moet-je-wel-een-talmid-chochom-zijn/) - 21 augustus 2011 ‘Naftoli, nu nog even dit stapeltje seforim dat op je bed ligt. Dit past precies op de bovenste plank.’ Ik pak de boeken en geef ze aan tattie die staat te wiebelen op de ladder. ‘Zo, mocht je volgende week voor je barmitswe nog meer seforim cadeau krijgen, dan kunnen we nog
- [Lieflijke viooltjes en de geschiedenis van incest, aanranding en moord in koning Davids familie ](https://devrijdagavond.com/2026/02/05/joodse-geschiedenis/lieflijke-viooltjes-en-de-geschiedenis-van-incest-aanranding-en-moord-in-koning-davids-familie/) - Het driekleurige viooltje (Viola tricolor) wordt in het Ivriet de 'Amnon en Tamar-bloem' genoemd. De modale Israeli heeft geen flauw idee waarom deze mooie bloem de naam draagt van een de meest tragische gebeurtenissen die zich aan het hof van koning David heeft afgespeeld. In Pirkee Awot (de Spreuken der Vaderen, Hoofdstuk 5, 19) wordt
- [Slotakkoord van jom één](https://devrijdagavond.com/2026/01/13/wetenschap/slotakkoord-van-jom-een/) - Klassieke vertaling God noemde het licht ‘Dag’ en de duisternis ‘Nacht’. En het werd avond en het werd ochtend, één dag. HertalingElohiem noemde warmte - energie ‘jom’ en duisternis werd ‘laila’ genoemd en liet het voorafgaand aan de volgende fase zijn. En liet het scheppingsfase één zijn waarin het gebeurde: Het moment waarop jom en
- [Abraham Sutzkever, dichter met een ‘miljoenig hart’](https://devrijdagavond.com/2026/02/04/joodse-geschiedenis/abraham-sutzkever-dichter-met-een-miljoenig-hart/) - Wat sidder je, mijn land? Word jij soms net als wij verscheurd? Enkele maanden geleden maakte ik kennis met de Jiddisch-Litouwse dichter Abraham Sutzkever. Hij bracht als geen ander de overrompeling van het getto van Vilnius onder woorden. Ik leerde zijn werk kennen dankzij Almut Seiffert, een vijfentachtigjarige vertaalster in Dortmund en werd overweldigd door
- [Opticien als sociale ontmoetingsplek](https://devrijdagavond.com/2026/02/04/joodse-geschiedenis/verhalen/opticien-als-sociale-ontmoetingsplek/) - Afgelopen week was ik bij de opticien. Meestal ben ik zo iemand die de eerste bril die ik zie - lees: die mijn vrouw uitkiest - direct goedkeurt. Geduld heb ik er niet voor. Winkelen doe ik sowieso niet graag; in principe wordt alles online besteld. De enige inspanning die dan nog rest, is passen.
- [Netanyahu’s politieke toekomst hangt af van extreem-messiaanse zionisten](https://devrijdagavond.com/2026/02/04/midden-oosten/netanyahus-politieke-toekomst-hangt-af-van-extreem-messiaanse-zionisten/) - Wat bezielt premier Benjamin Netanyahu de humanitaire organisatie Artsen Zonder Grenzen en andere hulporganisaties uit Gaza te verbannen? De medische voorzieningen verkeren er volgens een woordvoerder van het Rode Kruis in Gaza in een noodsituatie. Ik vermoed dat deze maatregel een afleidingsmanoeuvre is voor de concessies die Netanyahu heeft moeten doen om het vredesplan van de Amerikaanse
- [Marc Chagall zou het schilderen, ik maak snel een foto in de Paradesi synagoge ](https://devrijdagavond.com/2026/01/25/joodse-geschiedenis/verhalen/marc-chagall-zou-het-schilderen-ik-maak-snel-een-foto-in-de-paradesi-synagoge/) - Weer mag ik de kaarsen aansteken. De beheerder, een vriendelijke moslim (“al twee generaties zorgen wij voor deze sjoel”) moet ik er wel aan herinneren. Dan komt hij snel aanlopen met twee setjes waxinelichtjes. Er komt vast nog wel een vrouw binnenlopen, vermoedt hij. Die komen er, en wel in een groot gezelschap Israëlische toeristen.
- [Rabbijn op de binnenplaats](https://devrijdagavond.com/2026/01/28/joodse-geschiedenis/verhalen/rabbijn-op-de-binnenplaats/) - Elke vrijdagmiddag gaat de sjoel op slot. Vanaf 2 uur mogen er geen toeristen meer in. Want dan begint de Jewish holiday, zo staat op een bordje te lezen. Dat bordje moet de constante stroom bezoekers weerhouden om de binnenplaats op te lopen van de Paradesi-synagoge, een topattractie in Fort Kochi in Zuid-India waar ik
- [Toli, van nu af aan is het Naftoli, zegt tattie een beetje streng](https://devrijdagavond.com/2026/01/25/feuilleton/toli-van-nu-af-aan-is-het-naftoli-zegt-tattie-een-beetje-streng/) - 11 augustus 2011 Hoor ik het goed? Tattie noemt mij geen “Toli” maar “Naftoli”. ‘Naftoli, van nu af aan hebben wij jouw naam dus veranderd. Over twee weken ben je Bar Mitswe. Dan ben je geen kind meer maar gewoon een groot mens. En bij een groot mens hoort een grotemensennaam. Dus geen Toli meer
- [Egypte heet soms Amsterdam](https://devrijdagavond.com/2026/01/25/religie-en-filosofie/parasja/egypte-heet-soms-amsterdam/) - De parasja opent met: “וַיְהִי בְּשַׁלַּח פַּרְעֹה אֶת הָעָם”“En het gebeurde toen Farao het volk wegstuurde”(Sjemot / Exodus 13:17) Op het eerste gezicht lijkt het alsof Farao vrijwillig Israël laat gaan. Maar onze wijzen lezen dit heel anders. In Sjemot Rabbah 20:1 staat dat Egypte Israël niet zozeer liet gaan, maar hen uitspuugde, vergelijkbaar met
- [Bij de tweede jaartijd van Rebecca Baruch](https://devrijdagavond.com/2026/01/29/nieuws/bij-de-tweede-jaartijd-van-rebecca-baruch/) - Afgelopen twee jaar hebben we Rebecca op nieuwe manieren leren kennen. Nieuwe verhalen gehoord, manieren waarop Rebecca invloed heeft gehad op jullie leven. Op die manier hebben we Rebecca de afgelopen twee jaar dicht bij ons gehouden. Iedereen die daaraan bijgedragen heeft, wil ik hiervoor bedanken. We kwamen vaak op het moadon van Haboniem, waar
- [Nieuw-Gaza volgens het scenario van Trump en Kushner](https://devrijdagavond.com/2026/01/27/nieuws/nieuw-gaza-volgens-het-scenario-van-trump-en-kushner/) - Leven en dood zijn in het rijke jodendom onverbrekelijk met elkaar verbonden. De ontlading van de spanning in Israël is groot, sinds het stoffelijke overschot van politieagent Ran Gvili naar huis, Israël, is teruggekeerd. Het wordt gevoeld als de overwinning op het kwaad en voor het bestaansrecht van Israël. Ran Gvili sneuvelde volgens premier Benjamin
- [Nu pas kan het helen beginnen](https://devrijdagavond.com/2026/01/29/nieuws/nu-pas-kan-het-helen-beginnen/) - Voor het eerst sinds twaalf jaar zijn er geen gijzelaars meer in Gaza, levend noch dood. Als dat echt tot je doordringt, begrijp je niet hoe Israël zich al die jaren, vooral voor 7 oktober, zo terughoudend heeft kunnen opstellen. Volgens de Joodse traditie is een gesneuvelde of vermoorde gijzelaar net zo belangrijk als een
- [Elohiem richt de blik](https://devrijdagavond.com/2026/01/21/nieuws/elohiem-richt-de-blik/) - Genesis/ Bereshiet 1:6 Klassieke vertaling: God zei: ‘laat er een firmament zijn tussen de wateren, en laat het scheiden tussen water en water’. Hertaling Elohiem zei: ‘laat een uitspansel te midden van de watermassa zijn; en laat het een onderscheid doen zijn tussen waterelementen en watermassa’: Het uitspansel wordt voorbereid ‘Laat … zijn’.In deze woorden
- [Waarom een culturele boycot van Israël een verkeerd instrument is](https://devrijdagavond.com/2026/01/28/opinie/waarom-een-culturele-boycot-van-israel-een-verkeerd-instrument-is/) - De oproep tot een culturele en academische boycot van Israël wint ook in Nederland terrein. Dat is geen toeval. Wie het conflict al langer volgt, ziet een situatie die moreel ontwricht en politiek vastgelopen is. Beelden uit Gaza en berichten over geweld en rechteloosheid op de Westelijke Jordaanoever voeden het gevoel dat gewone kritiek tekortschiet.
- [Orthodoxe rabbijnen in de clinch met liberale achterban in Joods-Rotterdam van 1850 tot 1940](https://devrijdagavond.com/2026/01/27/joodse-geschiedenis/orthodoxe-rabbijnen-in-de-clinch-met-liberale-achterban-in-joods-rotterdam-van-1850-tot-1940/) - Eind jaren dertig telde de Joodse gemeenschap van Rotterdam ongeveer 13.000 Joden. Daarmee was de Rotterdamse kehilla na Amsterdam en Den Haag de derde gemeente qua grootte. Ondanks de grote economische groei in de tweede helft van de negentiende eeuw, behoorden in de twintigste eeuw nog vele Joden tot de laagste inkomensgroepen. In 1900 was
- [Waarom is Jezus wit?](https://devrijdagavond.com/2026/01/21/joodse-geschiedenis/verhalen/waarom-is-jezus-wit/) - Dagelijks verbaas ik me over de blinkende portretten op ereplaatsen van een man die eruitziet als een Deen met lang haar. Ik ben neergestreken in Kerala, de zuidelijke deelstaat van India, in een behoorlijk christelijk gebied. Veel christelijker dan ik had verwacht. 's Ochtends hoor ik de gebedsoproep uit de moskee komen, maar ik zie
- [Israëlische samenleving betaalt hoge tol voor de oorlog in Gaza](https://devrijdagavond.com/2026/01/22/midden-oosten/israelische-samenleving-betaalt-hoge-tol-voor-de-oorlog-in-gaza/) - Emoties lopen in de Knesset hoog op. Bijvoorbeeld over een onderzoek naar het geblunder op 7 oktober 2023. Wel of geen staatsrechtelijk onderzoek. Heeft Netanyahoe wat te verbergen? Wil hij daarom een onderzoekscommissie die hij via zijn proxies laat benoemen? De beledigingen vallen in het niet bij de emotionele uitbarsting van de welbespraakte Likoed-parlementariër Tali Gotlieb.
- [Dror Moreh: ‘Nooit Meer’ wordt in vergaderzalen weggewoven door angst, opportunisme en abstracties](https://devrijdagavond.com/2026/01/22/nieuws/dror-moreh-nooit-meer-wordt-in-vergaderzalen-weggewoven-door-angst-opportunisme-en-abstracties/) - Er zijn momenten waarop een zaal niet zomaar volloopt, maar zich vult met iets dat zwaarder is dan mensen alleen. De ‘Nooit Meer Auschwitz’ lezing 2026 was er zo’n een. De prachtige zaal van het KIT zat vol en ademde verwachting, misschien zelfs een beetje onrust. Linda Clewits, voorzitter van het Auschwitz Comité, zei dat
- [‘Toli, waar moet dat boek waar je naar zoekt over gaan?](https://devrijdagavond.com/2026/01/19/feuilleton/toli-waar-moet-dat-boek-waar-je-naar-zoekt-over-gaan/) - Maart 2010 Van kleins af aan loop ik elke dag langs het grijze gebouw op de hoek. Ik weet nog dat ik op weg naar de kleuterschool aan de hand van mammie soms stil bleef staan. Ik wees op de lange rijen boekenplanken die ik door de grote ramen kon zien. ‘Mammie. Kijk, een beis
- [Vrijheid is het recht te beschikken over de tijd](https://devrijdagavond.com/2026/01/19/religie-en-filosofie/parasja/vrijheid-is-het-recht-te-beschikken-over-de-tijd/) - Mijn moeder zl” vertelde uit haar tijd in het concentratiekamp: Elke ochtend na het opstaan kondigde een vrouw aan: “Dames, vandaag is woensdag 24 februari 1943.” Elke dag gaf zij de tijdsaanduiding. In haar meest ellendige toestand, terwijl de wrede moordenaars van het naziregime haar en alle lotgenoten van hun menselijke waardigheid probeerden te beroven,
- [Trump respecteert alleen macht, geen woorden. Zo weet mijn vriend uit eigen ervaring ](https://devrijdagavond.com/2026/01/20/opinie/trump-respecteert-geen-woorden-alleen-macht-zo-weet-mijn-vriend-uit-eigen-ervaring/) - Mensen herkennen is nooit mijn sterkste kant geweest, en eerlijk gezegd wordt dat met de jaren alleen maar slechter. De sjoel waar ik dagelijks kom, ligt midden in het hotelgebied van Jeruzalem. Dat betekent een constante stoet toeristen, voorbijgangers en tijdelijke gezichten. Wanneer mensen mij aankijken bij binnenkomst, probeer ik bewust vriendelijk te zijn, ook
- [Almachtig en onaantastbaar als ik ben, wie zou mijn macht kunnen breken ](https://devrijdagavond.com/2026/01/10/religie-en-filosofie/parasja/almachtig-en-onaantastbaar-als-ik-ben-wie-zou-mijn-macht-kunnen-breken/) - Onlangs werd bekend dat het portret van Donald Trump dat sinds 2017 in de National Portrait Gallery in Washington hing, is vervangen door een actuelere versie. Op zich niet zo heel opmerkelijk, aangezien de portretten gerelateerd zijn aan de twee ambtsperiodes van de president. Waar de media vooral de aandacht op vestigen is de controle
- [Veilig gevoel in de Mellah's van Marrakech en Essaouira](https://devrijdagavond.com/2026/01/20/nieuws/veilig-gevoel-in-de-mellahs-van-marrakech-en-essaouira/) - Onze gids in Marrakech heeft geschiedenis gestudeerd met als hoofdvak Joodse studies. Hij praat bevlogen over het Joods cultureel erfgoed van Marrakech en is een gelovige moslim. Dat wij Joods zijn vindt hij heel gewoon. Door de ongenuanceerde afwijzing, sinds 7 oktober 2023, van Israëli’s en/of Joden, vind ik het helaas niet meer zo vanzelfsprekend.
- [Jewish history en Pancakes ](https://devrijdagavond.com/2026/01/09/joodse-geschiedenis/verhalen/jewish-history-en-pancakes/) - Op weg naar sjoel voor de vrijdagavonddienst maak ik een tussenstop in het nabijgelegen Mocka Art Café. Elk Art café krijgt een bezoekje van mij. Die combinatie past wel bij me, kunst en eten. Mocka was lastig te vinden. Verborgen tussen het uitgestalde textiel van een toeristenwinkel zag ik een smalle trap naar boven gaan.
- [Initiatiefwet voor invoering doodstraf voor uitsluitend Palestijnse burgers](https://devrijdagavond.com/2026/01/15/midden-oosten/initiatiewet-voor-invoering-doodstraf-voor-uitsluitend-palestijnse-burgers/) - Met de systematische afbraak van de rechtstaat door Netanyahoe’s extreemrechtse coalitie is Israel hard op weg te integreren in het Midden-Oosten, een regio waar democratie geen wortel heeft geschoten. Met recht prijst Netanyahoe zijn land in het buitenland aan als de enige democratie in dit deel van de wereld. Ik hoop voor de goede naam
- [Jongeren maken voorstellingen over de Holocaust](https://devrijdagavond.com/2026/01/14/nieuws/jongeren-maken-voorstellingen-over-de-holocaust/) - Voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog werd door de nazi's veelvuldig gebruikgemaakt van propaganda, misinformatie en mythevorming. De scheiding van het onderwijs voor Joodse kinderen vormde hier een belangrijke schakel in. In de voorstelling Virus of the Mind gaan jongeren op zoek naar hoe beeldvorming tot stand komt. Welke angsten schuilen in onszelf dat we toen (en nu)
- [Am Yisrael Chai or High? On psychedelic experience and Judaism, according to Madison Margolin, advocate of ‘Jewdelica’ ](https://devrijdagavond.com/2026/01/15/nieuws/am-yisrael-chai-or-high-on-psychedelic-experience-and-judaism-according-to-madison-margolin-advocate-of-jewdelica/) - These are interesting times, to say the least, for Jews, for whom the rallying cry Am Yisrael Chai has gained renewed relevance. These are even more interesting times for Jews whose motto seems to be Am Yisrael High, and who are creating what is being called a new Judaism inspired by psychedelic drugs. The Swiss
- [Toli, laat die kleine toch een keer met rust ](https://devrijdagavond.com/2026/01/14/feuilleton/toli-laat-die-kleine-toch-een-keer-met-rust/) - April 2009 De baby is dus een zusje. Meteen na de geboorte maakt dat voor mij niet zoveel uit. Of ik er nou een broertje of een zusje bij krijg, het is toch altijd hetzelfde. De weken voordat de baby er is voelt het alsof ik mezelf als oudste van de kinderen zelf maar moet
- [Aan de haal met een Holocaust-verhaal](https://devrijdagavond.com/2026/01/13/opinie/aan-de-haal-met-een-holocaust-verhaal/) - Een beladen familieverhaal waar anderen mee aan de haal gaan: het is een pijnlijk punt. Als lid van de familie Joachimsthal weet ik hoe absurd de dingen zijn die je soms meemaakt. ‘Hoe blijf je eigenaar over je eigen familiegeschiedenis? En waarom is dat zo belangrijk?’ Deze vragen rijzen bij Judith Zilversmit nadat ze ontdekt
- [“You need some help?” vraagt de man achter me met een grote keppel op ](https://devrijdagavond.com/2026/01/13/joodse-geschiedenis/verhalen/you-need-some-help-vraagt-de-man-achter-me-met-een-grote-keppel-op/) - Soms is het moeilijk om iets toe te geven over je eigen tekortkomingen. Ik ben bijvoorbeeld heel onhandig. Zelf heb ik daar eigenlijk nooit zo’n probleem mee gehad. Sterker nog, soms maak ik er zelfs misbruik van. Mensen om mij heen hebben dat goed door en ik krijg daar regelmatig commentaar op, vooral van mijn
- [Herdenken met theater](https://devrijdagavond.com/2023/04/25/kunst-en-cultuur/kijk-en-luistertips/herdenken-met-theater/) - Donderdag 4 mei, de avond van de Nationale Dodenherdenking, om 21.00 uur zetten theatermakers en artiesten in heel Nederland zich in om deze dag van extra betekenis te voorzien. Er spelen gelijktijdig meer dan 120 voorstellingen die ieder op hun eigen manier betrekking hebben op de Tweede Wereldoorlog. Bijvoorbeeld De Soldaat (#withfilter) over de aantrekkingskracht
- [Joodse monumenten op het Haagse rabbijn Maarsenplein](https://devrijdagavond.com/2026/01/08/nieuws/joodse-monumenten-op-het-haagse-rabbijn-maarsenplein/) - Isaac Maarsen, de Haagse Opperrabbijn die zijn kehilla trouw bleef Het plein met het Mageen David Monument en het Joodse Kindermonument ligt achter de voormalige sjoel van de Wagenstraat. Het draagt de naam van Isaac Maarsen (1892-1943). Maarsen was van 1925 tot zijn deportatie in 1943 opperrabbijn van Den Haag. Hij weigerde onder te duiken
- [‘Jij snapt het niet, je woont hier niet’ ](https://devrijdagavond.com/2026/01/07/opinie/jij-snapt-het-niet-je-woont-hier-niet/) - Ruth Feigenbaum houdt van Israël. Haar hele leven reist ze op en neer. Nu verschijnen er voor het eerst scheuren in de relaties met haar vriendinnen en hun kinderen. De zoon van een goede vriendin trouwt. Daarom ben ik in Israël. Het voelt deze keer anders en ik vraag me af of ik net als voorheen jaarlijks
- [In Midjan vormt Moshe de basis voor zijn leiderschap](https://devrijdagavond.com/2026/01/06/religie-en-filosofie/parasja/in-midjan-vormt-moshe-de-basis-voor-zijn-leiderschap/) - Parsja Sjemot beschrijft het begin van het boek Exodus en het ontstaan van het Joodse volk als volk in onderdrukking. De Israëlieten groeien snel in Egypte, wat angst oproept bij de farao. Hij verandert hen in slaven en probeert hun groei te stoppen door harde arbeid. Later zelfs door het bevel om alle Hebreeuwse jongetjes
- [Tussen wereldnieuws en Chicago-bubbel](https://devrijdagavond.com/2026/01/07/joodse-geschiedenis/verhalen/tussen-wereldnieuws-en-chicago-bubbel/) - Terwijl het nieuws maar blijft doordenderen, is Israël plots wereldnieuws omdat het Somaliland heeft erkend. Eerlijk gezegd had ik er nog nooit van gehoord. Daarom begrijp ik niet goed waarom de hele wereld op zijn achterste poten staat. Het schijnt dat de president volgende week naar de VS vliegt om daar ook erkenning te vragen.
- [Netanyahu in de voetsporen van Trump op oorlogspad](https://devrijdagavond.com/2026/01/07/midden-oosten/netanyahu-in-de-voetsporen-van-trump-op-oorlogspad/) - Op hun tv-schermen hebben de Israeli’s, evenals kijkers elders, de misère kunnen zien en misschien ook gevoeld van twee miljoen Palestijnen in ondergelopen tenten in Gaza. Was het toeval dat Israël juist toen de zware regens aanhielden besloot tien NGO’s voorlopig te verbieden menslievende hulp aan de Palestijnse bevolking te verstrekken? Om dit belangrijke werk
- [Toli, de Rebbe vond het oprichten van die staat te vroeg zo vlak na de oorlog](https://devrijdagavond.com/2026/01/07/feuilleton/toli-de-rebbe-vond-het-oprichten-van-die-staat-te-vroeg-zo-vlak-na-de-oorlog/) - April 2009 De moitse sjabbes heeft thuis altijd iets bijzonders. Dat is een van die weinige rustige momenten in de week. Na hawdolo geeft tattie zijn sjioer. Wanneer daarna de mannen naar huis zijn gegaan en wij in bed liggen, is het de beurt van tattie en mammie om de melave malka te eten. Ik
- [Op naar een gewoon 2026](https://devrijdagavond.com/2026/01/07/nieuws/op-naar-een-gewoon-2026/) - Op een zomerzondag maakte ik afgelopen jaar een wandeling. Aan de wandel waren ook dames met hoedjes en mannen keurig in het pak. Ze waren onderweg naar de kerkdienst bij ons in de buurt. De deuren stonden open, jassen hingen klaar, mensen praatten met elkaar. Ik dacht: wat zijn ze met velen. En hoe gewoon
- [Toli, gojse muziek is slecht voor je nesjomme](https://devrijdagavond.com/2025/12/31/feuilleton/gojse-muziek-is-slecht-voor-je-nesjomme/) - Februari 2009 Met zijn hand op mijn schouder loopt tattie met mij mee naar school. ‘Dus je weet nu precies wat Rovo ons leert en waarom Abaye het er niet mee eens is?’ ‘Ja tattie en ik kan ook uitleggen wat Ji’oes sjeloi mida’as betekent.’ ‘Toch maar goed Toli dat we er gisteravond even voor zijn
- [Frankfurter Schule liet haar Nederlands-joodse medewerker Andries Sternheim vallen](https://devrijdagavond.com/2025/12/30/joodse-geschiedenis/frankfurter-schule-haar-nederlands-joodse-medewerker-andries-sternheim-liet/) - 'Ik zou het liefst de beul willen zijn.' Met deze woorden spreekt Theodor Adorno over zijn collega Andries Sternheim toen de heren filosofen besloten de Nederlander te ontslaan. De Amsterdamse diamantbewerker gaat in 1931 als documentalist werken bij het befaamde Institut für Sozialforschung ofwel de Frankfurter Schule in Genève. Daar bleek hij echter niet te
- [‘Wie met monsters vecht, moet oppassen zelf geen monster te worden’](https://devrijdagavond.com/2025/12/29/religie-en-filosofie/parasja/wie-met-monsters-vecht-moet-oppassen-zelf-geen-monster-te-worden/) - Ya’akov zegent aan het einde van leven zijn twaalf zonen met een profetische toespraak vol verborgen toespelingen. Daarbij worden veel van zijn zonen vergeleken met dieren. Midden in zijn redevoering, direct na de zegening van Dan, onderbreekt hij zijn vertoog met een uitroep in de eerste persoon: ‘Lisjoeatecha kiviti Hasjeem – Op uw verlossing wacht
- [Het komt uit een goed hart](https://devrijdagavond.com/2025/12/29/joodse-geschiedenis/verhalen/het-komt-uit-een-goed-hart/) - Wanneer we in het buitenland zijn, houden we ervan om een stad echt te leren kennen. Niet zozeer via musea, maar door simpelweg door de straten te lopen en de mensen te observeren. Mijn favoriete steden zijn New York, maar ook Istanbul – in veiliger tijden – en Hongkong. Op die laatste stad zijn we
- [Israël gaat het Joodse jaar in met het vooruitzicht op een langdurige regionale oorlog](https://devrijdagavond.com/2024/10/02/nieuws/israel-gaat-het-joodse-jaar-in-met-het-vooruitzicht-op-een-langdurige-regionale-oorlog/) - ‘Ik dacht dat ik doodging. De raketten vielen niet ver van me. 'Verschrikkelijk harde knallen.’ Terwijl het alarm over Tel Aviv gierde hoorde ze via de radio het bevel onmiddellijk uit de auto te gaan en met de handen op het hoofd in een soort greppel langs de hoofdweg te gaan liggen. Toen er even
- [Eerlijkheid en een scène vol spanning ](https://devrijdagavond.com/2025/12/20/religie-en-filosofie/parasja/eerlijkheid-en-een-scene-vol-spanning/) - Parashat Wajigasj vormt het sluitstuk van het verhaal van Joseef en zijn broers. De spanning die al sinds hun verkoop van Joseef naar Egypte onder de oppervlakte suddert, bereikt hier haar morele en existentiële hoogtepunt. Centraal staat niet alleen verzoening, maar vooral de vraag wat echte boetedoening en eerlijkheid betekent. De parasha opent met een
- [Radio Tzahal plaatst dikke vraagtekens achter militaire beslissingen en uitvoeringen ](https://devrijdagavond.com/2025/12/24/midden-oosten/radio-tzahal-plaatst-dikke-vraagtekens-achter-militaire-beslissingen-en-uitvoeringen/) - Galei Tzahal, de Israelische legerzender, was jarenlang een doorn in het oog van ministers van defensie. Van een a-politiek instrument ontwikkelde deze zender zich tot een volwaardig nieuwsmedium, gedragen door dienstplichtige militairen. Zij hebben de eer hun diensttijd achter microfoons door te brengen. De makers van Radio Tzahal houden zich uiteraard aan de militaire censuur,
- [Dissonanten in het Concertgebouw leest als een thriller](https://devrijdagavond.com/2025/12/23/nieuws/dissonanten-in-het-concertgebouw-leest-als-een-thriller/) - Wat opviel bij de pro-Palestijnse protesten bij de Chanoekaconcerten in het Concertgebouw, is dat er alleen maar werd geschreeuwd. Akelige woorden als kindermoordenaars, verkrachters, kolonialisten en nog meer kregen musici en bezoekers te horen. Ieder gesprek werd onmogelijk. Zoals ik 12 november in deze krant schreef: Het Concertgebouw is gelukkig op zijn schreden teruggekeerd om
- [Aron Hakodesj, pronkstuk van de Haagse sjoel, kwam terecht in Har Nof](https://devrijdagavond.com/2025/12/22/joodse-geschiedenis/verhalen/zeven-meter-hoge-aron-hakodesj-pronkstuk-van-de-haagse-sjoel-kwam-terecht-in-har-nof/) - In het jaar 1842 werd de Grote Synagoge in de Wagenstraat, gelegen in de toenmalige Jodenbuurt, officieel ingewijd. Het pronkstuk van deze sjoel was de zeven meter hoge Aron Hakodesj (de Heilige Arke) met zijn rijk versierde bovenstuk, oorspronkelijk gemaakt van vuren- en eikenhout. Daniel Marot, ontwerper van de Aron Hakodesj Corien Glaudemans, onderzoeker van
- [Frans Weisz bracht Charlotte en zijn Amsterdam meesterlijk in beeld](https://devrijdagavond.com/2025/12/16/nieuws/frans-weisz-bracht-charlotte-en-zijn-amsterdam-meesterlijk-in-beeld/) - Na het overlijden van Frans Weisz op 7 december jl. valt er niets dan lof te lezen in diverse media over deze kleine grote man van de Nederlandse film. Frans Weisz (Amsterdam, 23 juli 1938 – aldaar 7 december 2025) was de zoon van de in 1933 uit Duitsland gevluchte acteur Géza Weisz. Aanvankelijk wilde
- [Het wonder is dat Joseph weer opveert na gevangenschap ](https://devrijdagavond.com/2025/12/12/religie-en-filosofie/parasja/het-wonder-is-dat-joseph-weer-opveert-na-gevangenschap/) - Uiteindelijk… na jaren in de cel, verlangt hij ernaar de verborgen buit op te graven. Dat kan alleen samen met zijn broer, de enige die weet waar die begraven ligt. Maar die broer is inmiddels veranderd en gelooft dat hij John Lennon is. Het klinkt als een filmplot – en inderdaad, in The Last Viking
- [Maoz Tsoer, Vrede op Aarde en Inshallah in Haifa](https://devrijdagavond.com/2025/12/17/nieuws/maoz-tsoer-vrede-op-aarde-en-inshallah-in-haifa/) - Heel lang geleden, in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw, brandde bij ons thuis de menora naast de kerstboom. Mijn streng-seculiere joodse moeder hield van de gezelligheid van een boom, maar ze wilde haar orthodoxe schoonzoon niet voor het hoofd stoten, dus brandde een menora met gekleurde taartkaarsjes. Zijn kinderen, mijn nichtjes
- [Veelzijdig kunstenaar Bernard Canter weekte bij sommige Tachtigers flink wat antisemitisch vuil los](https://devrijdagavond.com/2025/12/25/kunst-en-cultuur/veelzijdig-kunstenaar-bernard-canter-weekte-bij-sommige-tachtigers-flink-wat-antisemitisch-vuil-los/) - Als jonge criticus werkte Bernard Canter (Utrecht, 1871- Scheveningen, 1956) enige tijd op het advocatenkantoor van voormalig Tachtiger Willem Paap. Tot Paap hem ontsloeg, omdat hij voor een deurwaarder bestemd geld had gebruikt voor Spaanse les. Daarop waagde Canter zich aan een literaire carrière, hetgeen bij sommige Tachtigers flink wat antisemitisch vuil losweekte. Willem Paap, evenals Frederik
- [Chanoeka in de trein op weg naar Bad Gastein](https://devrijdagavond.com/2025/12/17/joodse-geschiedenis/verhalen/chanoeka-in-de-trein-op-weg-naar-bad-gastein/) - Met onze kinderen staan we op het Centraal Station. We gaan met de nachttrein van Amsterdam naar Bad Hofgastein, een klein plaatsje in Oostenrijk. Hofgastein grenst aan de beroemde plaats Bad Gastein. Voor de oorlog was dat een mondain vakantieoord in Oostenrijk. Veel Joodse families genoten daar van hun vakanties, zowel in de zomer als
- [Chanoeklaas, symbool van een Nederlands-Joodse traditie](https://devrijdagavond.com/2025/12/17/joodse-geschiedenis/verhalen/chanoeklaas-symbool-van-een-nederlands-joodse-traditie/) - De donkere weken voorafgaand aan midwinter vormen in Nederland traditioneel een periode van huiselijkheid en culturele symboliek zoals Sinterklaas. Voor de Joodse gemeenschap valt deze fase altijd samen met de maand Kislev, de maand waarin Chanoeka wordt voorbereid en begint. Het samenvallen van beide tradities zegt veel over de manier waarop Joods leven zich in
- [Weinreb in de Haagse sjoel veroorzaakt traumatische episode](https://devrijdagavond.com/2025/12/16/joodse-geschiedenis/verhalen/weinreb-in-de-haagse-sjoel-veroorzaakt-traumatische-episode/) - Toen de deportaties vanuit Nederland begonnen, slaagde Friedrich Weinreb er aanvankelijk in om de Duitsers om de tuin te leiden. Hij stelde een lijst op om tijdelijke vrijstelling van deportatie te verkrijgen. Die lijst werd bekend als 'de Weinreblijst'. Uiteindelijk verloren deze vrijstellingen hun waarde en probeerde de SD om Weinreb te gebruiken als informant
- [Kruidenierswinkel op de Gedempte Gracht in Den Haag](https://devrijdagavond.com/2025/12/30/joodse-geschiedenis/verhalen/kruidenierswinkel-op-de-gedempte-gracht-in-den-haag/) - In de vroegere Jodenbuurt van voor de Tweede Wereldoorlog verkochten maar liefst twintig Joodse kruideniers hun koosjere waren. Om een indruk te geven van het intensieve Joodse leven van deze vooroorlogse buurt, waren dit – op grond van de in 1921 in Den Haag geboren Ies van Creveld - Joodse winkels in Den Haag. Kruideniers:
- [Wanorde van advocaten](https://devrijdagavond.com/2025/12/04/opinie/wanorde-van-advocaten/) - In Anarchical Fallacies (1796) fileert de Engelse filosoof Jeremy Bentham het idee van aangeboren, bovenwettelijke “natuurrechten”. Rechten die niet in de wetboeken staan maar wel zouden bestaan, noemt hij “nonsense upon stilts”: onzin op stelten. Wie zulke rechten opeist, verwart wens met werkelijkheid. Rechten bestaan pas echt als ze in wetten zijn vastgelegd, worden toegekend
- [Harmonie zoekt Maoz Tsoer voor kerstconcert](https://devrijdagavond.com/2024/12/18/kunst-en-cultuur/muziek/harmonie-zoekt-maoz-tsoer-voor-kerstconcert/) - Toen ik terugkeerde naar mijn roots in Amsterdam was mijn grootste zorg hoe ik aan een nieuwe vriendenkring kwam. Na mijn pensionering had ik geen zin meer om te vergaderen en aan sport heb ik mijn hele leven al een hekel. Dus ging ik op klarinetles. Een zangkoor (er is een gezellig Joods koor in
- [Is het Jodendom een boetiekreligie?](https://devrijdagavond.com/2025/12/23/joodse-geschiedenis/verhalen/is-het-jodendom-een-boetiekreligie/) - Afgelopen week was ik een paar dagen in Amsterdam. Soms roept de plicht. Het blijft altijd fijn om collega’s en vrienden weer te zien. Wat meteen opvalt is hoe zacht het weer er is, zeker in vergelijking met Chicago, waar ik nu weer zit. Ja, het is in Amsterdam grijs en lijkt het wel twintig
- [Chicago: vrouwen leggen tefillien en een droeve rastaman](https://devrijdagavond.com/2025/12/16/joodse-geschiedenis/verhalen/chicago-vrouwen-leggen-tefillien-en-een-droeve-rastaman/) - Terwijl men in Nederland een sjabbes avonddiner heeft en de volgende ochtend gewoon naar sjoel gaat, is het hier in Chicago min negentien graden. Zó koud dat ik vanochtend niet eens naar sjoel ben gegaan. Een beetje een slappeling voel ik me wel. Ik moest denken aan de Russische refuseniks die in Siberië met gevaar
- [Kieswijzer 2025: ongevraagd advies van Jonet en Bloom](https://devrijdagavond.com/2025/10/12/opinie/kieswijzer-2025-ongevraagd-advies-van-jonet-en-bloom/) - Op wie zal ik nu weer stemmen? Wat te doen in deze verwarrende tijden? Als voor u de vraag centraal staat 'hoe kijken ze naar antisemitisme, veiligheid en Joods leven? En wat vinden de partijen van Israël en Gaza'? Dan is de kieswijzer van Jonet heel handig. In een notendop stelde de Jonetredactie een overzicht op
- [Durf te dromen, want zwart-wit denken in het Israëlisch-Palestijnse conflict schaadt beide kanten](https://devrijdagavond.com/2025/09/03/nieuws/durf-te-dromen-want-zwart-wit-denken-in-het-israelisch-palestijnse-conflict-schaadt-beide-kanten/) - De Israëlische ontwerper Mushon Zer-Aviv is weer in Amsterdam. Hij gaat woensdag 3 september in gesprek over ‘Toekomstdenken' in het Joods Museum. Hij moedigt mensen met verschillende achtergronden aan om hardop te fantaseren over wat mogelijk kan zijn. Mushon Zer-Aviv: “Het maakt weerbaarder, want als je de toekomst heel somber inziet, kun je nu beginnen
- [Jozef kon de verleiding weerstaan, zelfs als slaafgemaakte in Egypte](https://devrijdagavond.com/2025/12/11/religie-en-filosofie/parasja/jozef-kon-de-verleiding-weerstaan-zelfs-als-slaafgemaakte-in-egypte/) - In deze Parasja lezen we over Jozef, een van de zonen van Jaakov. Geliefd door zijn vader, maar gehaat door zijn broers. Haat die ertoe zou leiden dat zijn broers hem als slaaf verkopen waardoor Jozef in Egypte terechtkomt. Na hem als slaaf te hebben verkocht nemen de broers zijn veelkleurige jas – de ketonet
- [Joods messianisme: verlossing of rechtvaardigheid? Cursus over filosofen voor iedereen](https://devrijdagavond.com/2025/12/11/wetenschap/joods-messianisme-verlossing-of-rechtvaardigheid-cursus-over-filosofen-voor-iedereen/) - Alles wat u kunt hopen (woordspeling bedoeld) over messianisme komt ter sprake in de Crescas-cursus die op 14 januari start. Deze cursus wordt gegeven door een filosoof, dus we zullen meer vragen dan antwoorden hebben. In de praktijk betekent dit dat de cursus een gesprek wordt zonder het doel om ergens een antwoord op te
- [De inherente waardigheid van de mens volgens Abraham Joshua Heschel](https://devrijdagavond.com/2025/12/11/wetenschap/de-inherente-waardigheid-van-de-mens-volgens-abraham-joshua-heschel/) - Abraham Joshua Heschel was een geliefd filosoof en theoloog aan wiens gedachtegoed vele boeken en studies zijn gewijd. Ook Stichting PaRDeS droeg hieraan bij: op woensdag 26 november vond een studiedag over Heschel plaats, met als thema ‘Het heiligen van de tijd, van het leven en van de Naam’. Tijdens deze dag werd een nieuw
- [Chanoeka in bevrijd gebied 1944 / 5705 ](https://devrijdagavond.com/2025/12/11/joodse-geschiedenis/chanoeka-in-bevrijd-gebied-1944-5705/) - De stad Breda werd op 29 oktober 1944 bevrijd. Het waren Poolse troepen die de Duitse bezetting beëindigden. Enkele Joden hadden de oorlog in de onderduik overleefd. Een van hen, Izaak van Bueren, organiseerde op 10 december 1944 (25 Kislev 5705) een Chanoeka-bijeenkomst in wat er was overgebleven van de lokale synagoge. Het was de eerste
- [Dan. Daar. Dat. De vrouwen van het laatste transport](https://devrijdagavond.com/2025/12/10/nieuws/dan-daar-dat-de-vrouwen-van-het-laatste-transport/) - Een jaar geleden vertelde ik in De Vrijdagavond over het boek dat ik schrijf over de 51 Nederlandse vrouwen die eind oktober 1944 terechtkwamen in het kleine werkkamp Liebau. Daar wisten zij met elkaars steun, door sabotage, maar ook door liederen van verzet te schrijven, te overleven. Voor het eerdere verhaal, zie Dagboeken en kampsouvenirs,
- [Amsterdam 1940: de dertien ontslagen raadsleden verdienen permanente herinnering](https://devrijdagavond.com/2025/12/11/joodse-geschiedenis/herdenken/amsterdam-1940-de-dertien-ontslagen-raadsleden-verdienen-permanente-herinnering/) - “Wie de notulen uit 1940 leest, ziet vooral wat er niet staat. Die stilte is geen toevallige leegte, maar een keuze. En het is een stilte die hier, in deze zaal, nog altijd voelbaar is. Niet als rust, maar als een echo van woorden die hadden moeten klinken en nooit zijn uitgesproken.” Op zondag 30
- [Bijna altijd een warm welkom in Wenen voor de Joodse handelsreiziger](https://devrijdagavond.com/2025/12/10/joodse-geschiedenis/verhalen/bijna-altijd-een-warm-welkom-in-wenen-voor-de-joodse-handelsreiziger/) - Voor mijn werk reis ik vaak naar Wenen. Het is een prachtige stad, met een zeer actieve Joodse gemeenschap. Ik ben van die stad gaan houden. Een voorval wil ik met u delen. Begin jaren tachtig was ik voor de eerste keer over sjabbat in Wenen. Tamara en ik hadden een vriendin in Wenen. Sylvia
- [De Torah opent als een filmshot na de Oerknal](https://devrijdagavond.com/2025/12/09/wetenschap/de-torah-opent-als-een-filmshot-na-de-oerknal/) - Klassieke vertaling: In het begin schiep God de hemel en de aarde. Hertaling In een begin van Elohiem had de doorlopend vernieuwende kracht het waterstofgas daarginds in het heelal en de aarde beide met een definitieve samenstelling uit het niets geschapen. De Torah opent als een filmshot na de Oerknal. De planeet aarde bestaat, maar
- [‘Beter van niet,’ schreef een ambtenaar die zijn collega’s beschermde. Over Rob Aussen: kunstenaar, verzamelaar en zijn vermoorde ouders  ](https://devrijdagavond.com/2025/12/09/kunst-en-cultuur/beter-van-niet-schreef-een-ambtenaar-die-zijn-collegas-beschermde-over-rob-aussen-kunstenaar-verzamelaar-en-zijn-vermoorde-ouders/) - Wekelijks ging ik met de trein naar Amsterdam, huurde een fiets, ging naar mijn vaders atelier in de Jordaan en werd een klein beetje Amsterdammer. Ik had een sleutel van zijn huis en werd onveranderlijk met een brede glimlach en een blij bronzen ‘hallooo!’ begroet door een naakte oude man in bed. “Wil je koffie, een
- [Schijnbaar seculiere politiek. Hoe een religieus-cultureel archief doorwerkt in het Israël-debat](https://devrijdagavond.com/2025/12/03/nieuws/schijnbaar-seculiere-politiek-hoe-een-religieus-cultureel-archief-doorwerkt-in-het-israel-debat/) - Debatten over Gaza en Israël raken aan een religieus-cultureel archief dat het Westen diepgaand heeft gevormd.* Jodendom fungeert daarin als lakmoesproef voor politieke en morele idealen. Al sinds het begin van het christendom is jodendom zowel de voortbrenger van politieke en morele waarden als het zichtbare bewijs voor ieder politiek verbond met G’d dat zich
- [Echte groei ontstaat niet in comfort, maar in strijd](https://devrijdagavond.com/2025/12/01/religie-en-filosofie/parasja/echte-groei-ontstaat-niet-in-comfort-maar-in-strijd/) - Wajislach gaat over Jakov die na vele jaren terugkeert naar het land Kanaän en zijn broer Esau weer ontmoet. Jakov is bang voor deze ontmoeting, omdat Esau twintig jaar eerder woedend was en toen heeft gezworen Jakov te doden. Daarom stuurt Jacov boodschappers vooruit om de situatie te beoordelen. De boodschappers komen terug en vertellen
- [Chicago, sneeuw en een politiek raadsel](https://devrijdagavond.com/2025/12/04/midden-oosten/chicago-sneeuw-en-een-politiek-raadsel/) - We zijn inmiddels een week in Chicago. Los van het enorme genieten van onze kleinzoon kan ik het verblijf het beste omschrijven als koud, héél koud. Temperaturen van min 15 graden zijn hier eerder regel dan uitzondering. Toen we uit Israël vertrokken, was het 25 graden, een temperatuurverschil van veertig graden. Afgelopen sjabbat sneeuwde het
- [Uit balans. Mijn vader was een kunstenaar en wantrouwde iedereen](https://devrijdagavond.com/2025/12/03/joodse-geschiedenis/verhalen/uit-balans-mijn-vader-was-een-kunstenaar-en-wantrouwde-iedereen/) - In Robs DS branden alle rode waarschuwingslampen, inclusief de rode STOP-lamp. Die aangeeft dat alle hydraulische systemen falen. Terwijl we spraken over dat falen, glijdt de DS terug het bruggetje af en knalt op de auto achter ons. “Doel van het leven is het leven zelf, verkeer is bijzaak”, zo dacht mijn vader Rob Aussen
- [Openstaan voor het geconcentreerde nu-moment](https://devrijdagavond.com/2025/12/02/wetenschap/openstaan-voor-het-geconcentreerde-nu-moment/) - Een uitroepteken in de titel en uitspraken als: “We hebben altijd een keuze: we kunnen bij de pakken neerzitten of we kunnen vastberaden zijn en ons een weg naar succes banen” doen ‘zelfhulpboekerig’ aan. Laat ik daar enigszins allergisch voor zijn. Net als voor de stijl die bestaat uit een dialoog tussen de verteller Quintes
- [Is direct contact een waagstuk? ](https://devrijdagavond.com/2025/12/02/wetenschap/is-direct-contact-een-waagstuk/) - Waarom scheiding zo gek nog niet is, de ondertitel van Van der Vens boek, wekt meteen nieuwsgierigheid op. De combinatie met de titel: Genoeg Verbinding nodigt uit om het boek direct open te slaan. Van der Ven heeft zijn betoog helder gestructureerd en dat kun je onderverdelen in twee fasen. In de eerste benadert hij
- [Bij Saïd en Lody zag ik mijn croissanterie voorbijkomen](https://devrijdagavond.com/2025/12/02/opinie/bij-said-en-lody-zag-ik-mijn-croissanterie-voorbijkomen/) - Croissanterie Balance, ik herkende het meteen toen Saïd naar binnen liep. Jarenlang las ik daar ‘s ochtends mijn krantje met een stevige kop koffie erbij. 's Winters nam ik vaak een kommetje bissara. Hoe ik dat woord ‘bissara’ (een kruidige erwtensoep) uitsprak, met een uh in het begin en een stevige s, vonden de eigenaren zo leuk
- [Bovenaan de ladder wordt het land beloofd, mits ...](https://devrijdagavond.com/2025/11/24/religie-en-filosofie/parasja/bovenaan-de-ladder-wordt-het-land-beloofd-mits/) - De parasja van de week, Wajetsee, volgt onze aartsvader Ja’akov en beschrijft zijn vlucht uit zijn ouderlijk huis. Ja’akov vlucht weg van zijn broer Esav die hem wil vermoorden nadat Ja’akov op een bedenkelijke manier de zegen verkreeg die eigenlijk voor de eerstgeboren Esav bedoeld was. Ja’akov vlucht richting zijn oom Lavan, in Charan. Onderweg
- [Mazzel en Brooche, een wonderbaarlijke ontmoeting in Zwolle](https://devrijdagavond.com/2025/11/27/joodse-geschiedenis/verhalen/mazzel-en-brooche-een-wonderbaarlijke-ontmoeting-in-zwolle/) - Lopend door de oude steegjes van Zwolle, kwam een oude herinnering bij mij op over mijn eerste bezoek aan deze oude stad met een tas vol juwelen. De aanleiding was de eerste nationale bijeenkomst van de stichting Netwerk Joods Erfgoed Nederland in de mooie oude Sjoel in de Samuel Hirschstraat. Ik was lang niet in
- [Netanyahu's voorwaarde voor pact met Saoedi’s ging de prullenbak in](https://devrijdagavond.com/2025/11/27/midden-oosten/netanyahus-voorwaarde-voor-pact-met-saoedis-ging-de-prullenbak-in/) - Is premier Netanyahu er op uit de visie van Trump voor het Israëlisch-Palestijns geschil te torpederen of te chanteren? Na de kabinetszitting van zondag 23 november zei Netanyahu dat Israël als het om veiligheid gaat zelfstandige beslissingen neemt, zonder buitenlandse inmenging. In door de Israelisch tv-uitgezonden videoboodschap herhaalde hij deze manmoedige uitspraak. Vrij vertaald: Netanyahu
- [‘Gij zult uw naaste zeker berispen’ en dat doen de Christenen voor Israël gelukkig niet ](https://devrijdagavond.com/2025/11/27/opinie/gij-zult-uw-naaste-zeker-berispen-en-dat-doen-de-christenen-voor-israel-gelukkig-niet/) - Professor Poorthuis beweert dat “christenzionisten er als politieke factor eerder waren dan Joodse zionisten.” Dat kan toch onmogelijk kloppen. Heeft hij misschien over het hoofd gezien dat Joodse zionisten hen, historisch gezien, duizenden jaren zijn voorgegaan? Reactie op het artikel van Marcel Poorthuis in De Vrijdagavond: Bijbel als draaiboek. De grimmige ondertoon van christenzionisten. Men hoeft
- [Hotel Keijl en andere herinneringen aan het Joodse verleden van Scheveningen](https://devrijdagavond.com/2025/11/26/joodse-geschiedenis/hotel-keijl-en-andere-herinneringen-aan-het-joodse-verleden-van-scheveningen/) - Mijn kinderjaren bracht ik door in Den Haag en wij bezochten tijdens de zomerweekends regelmatig de Scheveningse kust. Ik herinner me dat Scheveningen in de vijftiger jaren werd gefrequenteerd werd door vele families van de streng-orthodoxe Antwerpse gemeenschap, die me fascineerden met hun chassidische kleding. De lange, zwarte jassen van de mannen met hun petten
- [Gaza en de heropleving van de ‘Joodse kwestie’ in de academie](https://devrijdagavond.com/2025/11/26/opinie/gaza-en-de-heropleving-van-de-joodse-kwestie-in-de-academie/) - ‘Gaza’ fungeerde in de afgelopen verkiezingen als een soort morele lakmoesproef, vergelijkbaar met Vietnam in de jaren zestig. In academische kringen is dat wellicht nog sterker: wie niet onmiddellijk en ondubbelzinnig afstand neemt van Israël, wordt verdacht gemaakt. Sinds 7 oktober 2023 is Gaza in Nederland uitgegroeid tot een sjibbolet*. Je hoort het in de
- [Familiefoto op de Masada](https://devrijdagavond.com/2025/11/25/joodse-geschiedenis/verhalen/familiefoto-op-de-masada/) - Shmuel is een vaste bezoeker van de sjoel. Bijna elke ochtend is hij er, eigenlijk al jaren. Hij is het type Amerikaan dat na een werkzaam leven naar Israël is verhuisd. Hij probeert Ivriet te spreken – het gaat moeizaam, met een zwaar accent, maar hij blijft het proberen. In zijn beginjaren hier in Yerushalayim
- [Ronald Leopold: “de oorlog werkt door in het heden en raakt ons nog altijd”](https://devrijdagavond.com/2025/11/25/nieuws/ronald-leopold-de-oorlog-werkt-door-in-het-heden-en-raakt-ons-nog-altijd/) - Het Verzetsmuseum vierde op 19 november haar veertigste verjaardag. Daar werd tevens afscheid genomen van Liesbeth van der Horst die 37,5 jaar bij het museum was betrokken. Eerst als vrijwilliger, de laatste twintig jaar als directeur. Tijdens deze feestelijke bijeenkomst roemde Ronald Leopold, algemeen directeur van de Anne Frank Stichting, haar verdiensten en gaf in
- [Gemeente Amsterdam zoekt nabestaanden ontslagen raadsleden](https://devrijdagavond.com/2025/11/20/nieuws/gemeente-amsterdam-zoekt-nabestaanden-ontslagen-raadsleden/) - Een naam in een oud register. Een zin in een notulenboek. Een stilte die ineens hoorbaar wordt. Soms komt de geschiedenis niet via grote gebeurtenissen naar je toe, maar via iets kleins. Zo ontdekte ik het verhaal van de dertien Amsterdamse raadsleden die in 1940 uit hun functie werden gezet omdat zij Joods waren of
- [Israël na de Gaza-oorlog: Tegenstellingen ontladen zich in geweld en haatcampagnes ](https://devrijdagavond.com/2025/11/19/nieuws/israel-na-de-gaza-oorlog-tegenstellingen-ontladen-zich-in-geweld-en-haatcampagnes/) - Het politieke en emotionele klimaat in Israël is sedert 7 oktober beklemmender dan ooit. De Israëli wordt dagelijks blootgesteld aan nieuws dat wantrouwen en haat oproept. Het rommelt in de samenleving, de eenheid wordt ondergraven door niet meer te overbruggen - zo lijkt het tenminste - meningsverschillen. Niet alleen over de Palestijnse kwestie, niet alleen
- [“Holocaust-getuigenissen blijven me raken”, aldus Annemiek Gringold bij de opening van Vertel Verder …](https://devrijdagavond.com/2025/11/20/nieuws/holocaust-getuigenissen-blijven-me-raken-aldus-annemiek-gringold-bij-de-opening-van-vertel-verder/) - Vorige week, woensdag 12 november, mocht ik alweer de vierde tijdelijke tentoonstelling openen in het Holocaustmuseum, een tentoonstelling die me tijdens het samenstellen ervan meer raakte dan verwacht. Een paar jaar geleden bezocht ik in een New Yorks museum een video-installatie waarin Pinchas Gutter door middel van innovatieve techniek vragen van museumbezoekers kon beantwoorden. Pinchas,
- [Palestijnen zijn Joden: Zoektocht naar een verborgen oorsprong](https://devrijdagavond.com/2025/11/19/nieuws/palestijnen-zijn-joden-zoektocht-naar-een-verborgen-oorsprong/) - De tweedeling tussen Palestijnen en Joden lijkt onomstotelijk vast te staan. Tijdens het maken van de documentaire Palestijnen zijn Joden ontdekte ik dat deze scheiding minder vanzelfsprekend is dan vaak wordt aangenomen. De Palestijnen die ik sprak vertelden mij dat de grens tussen ‘wij’ en ‘zij’ is gevormd door religieuze veranderingen, nationalisme en decennialange wederzijdse
- [In Abrahams schaduw](https://devrijdagavond.com/2025/11/17/religie-en-filosofie/parasja/in-abrahams-schaduw/) - Wat betekent het om een nakomeling van Abraham te zijn? Het betekent voortdurend eraan herinnerd worden dat Abraham je vader was, zoals we in deze parasja lezen. Om te leven met het besef dat je identiteit wordt overschaduwd door de grootheid van je vader, dat je leeft in de schaduw van zijn prestaties. Daardoor krijg
- [Bijbel als draaiboek. De grimmige ondertoon van christenzionisten](https://devrijdagavond.com/2025/11/18/nieuws/bijbel-als-draaiboek-de-grimmige-ondertoon-van-christenzionisten/) - De uitdrukking ‘vriend van Israël’ heeft een verschuiving ondergaan. Was het vroeger iemand die het bestaansrecht van Israël hartelijk ondersteunde, nu is het veeleer iemand die geen enkele kritiek heeft op de politieke koers van Israël. Daarvoor zijn meerdere redenen. Joden buiten de staat Israël kunnen zich bezwaard – of zelfs schuldig - voelen om
- [Onderweg naar de Kotel](https://devrijdagavond.com/2025/11/18/nieuws/onderweg-naar-de-kotel/) - Laatst liep ik naar de Kotel. Op de terugweg stopte ik even, vlak voor de Mamilla Mall. Ik kocht een cola zero en ging zitten. Naast me zat een jonge man. Hij zag eruit als een nette jongen; het klinkt misschien vreemd, maar soms kun je zien of iemand vroeger een keppel droeg en nu
- [Pijpelijntjes in De Pijp](https://devrijdagavond.com/2025/11/18/kunst-en-cultuur/pijpelijntjes-in-de-pijp/) - Advocaat en schrijver, later zionist en uiteindelijk antizionist Jacob Israël de Haan (Smilde 1881-1924 Jeruzalem) werd op oudejaarsdag, diep in de mediene geboren als zoon van een voorzanger. Zijn zus Caroline Lea was 364 dagen ouder (1 januari 1881). Zij maakte naam in Mokum als de schrijfster Carry van Bruggen. Jaap kwam later rechten studeren
- [Anti-Israël sentiment belemmert onderzoek naar joods geroofd erfgoed in Limburg](https://devrijdagavond.com/2025/11/18/nieuws/anti-israel-sentiment-belemmert-onderzoek-naar-joods-geroofd-erfgoed-in-limburg/) - De joodse gemeente NIHS-Limburg startte in 2021 met het benaderen van gemeenten met het verzoek om onafhankelijk onderzoek te initiëren naar Joods geroofd erfgoed in de Tweede Wereldoorlog. Er zijn inmiddels vier onderzoeken gereed en er lopen er nog twee. Vier gemeenten hebben nog niets gedaan, ondanks een verzoek daartoe. Door de oorlog in Gaza
- [Klinkert, mijn Indische leraar wiskunde](https://devrijdagavond.com/2025/10/27/joodse-geschiedenis/verhalen/klinkert-mijn-indische-leraar-wiskunde/) - In de eerste klas van het Maimonides Lyceum had ik een leraar wiskunde. Zijn naam was Klinkert, een man met een typisch Indisch uiterlijk. Zoals velen verliet Klinkert Indonesië in de jaren vijftig na de soevereiniteitsoverdracht in 1949 van Nederlands-Indië aan Indonesië. Veel mensen voelden zich niet meer veilig of zagen hun toekomst niet meer
- [Dirigent Frieder Weissmann: aaibaar en gevaarlijk tegelijk](https://devrijdagavond.com/2025/01/22/nieuws/dirigent-frieder-weissmann-aaibaar-en-gevaarlijk-tegelijk/) - Een van de productiefste dirigenten van de Weimarrepubliek woonde na zijn vlucht uit nazi-Duitsland in de Gabriël Metsustraat 34. Daar vond Frieder Weissmann in 1937 zijn woonstee in het roemruchte Hillehuis van Michel de Klerk. Het Hillehuis op de hoek van de Gabriël Metsu- en de Nicolaas Maesstraat. Het werd in 1911-12 gebouwd als eerste
- [Atlas van Mokum, hét geschenk voor Amsterdamse ambtenaren](https://devrijdagavond.com/2025/10/22/joodse-geschiedenis/atlas-van-mokum-het-geschenk-voor-amsterdamse-ambtenaren/) - ‘Mijn Jarige Stad’ kregen dit jaar alle basisschoolleerlingen van groep 5 tot en met 8 vanwege het 750-jarige bestaan van de hoofdstad. Het is een speels ‘doe-boek’ met wel tweehonderd weetjes. Eén keer komt het woord ‘jood’ voor: bij Anne Frank, de Duits-joodse vluchtelinge. De kleintjes van groep 1 tot en met 4 kregen het voorleesboek
- [Chacham Bashi Sassoon Kadoori (1886–1971) en het einde van het Babylonische jodendom](https://devrijdagavond.com/2025/11/11/nieuws/chacham-bashi-sassoon-kadoori-1886-1971-en-het-einde-van-het-babylonische-jodendom/) - In een tijd waarin spanningen in het Midden-Oosten oplaaien en oude vooroordelen in Europa herleven, klinkt de oproep van de Babylonische joden opnieuw urgent. Hun verhaal toont dat samenleven mogelijk is zolang identiteit niet wordt gebruikt om te verdelen.Het leven van Chacham Bashi Sassoon Kadoori is dan ook geen afgesloten hoofdstuk, maar een spiegel voor
- [Humanisme in het zionisme: beloftevolle ideeën van Liska en Lesch en een plens koud water van Wasserstein](https://devrijdagavond.com/2025/11/13/nieuws/humanisme-in-het-zionisme-beloftevolle-ideeen-van-liska-en-lesch-en-een-plens-koud-water-van-wasserstein/) - Is het zionisme zoals zich dat manifesteert in Israël een verraad aan het oorspronkelijke idee of het ultieme logische gevolg ervan? Onder de prikkelende titel Zionism and humanism – a failed marriage? hield het Menasseh ben Israel Instituut op 9 november een symposium waarin de ideologie en de praktijk van het zionisme ter discussie stonden. 
- [Concertgebouw zwicht: Chanoeka gaat door](https://devrijdagavond.com/2025/11/12/opinie/concertgebouw-zwicht-chanoeka-gaat-door/) - Het Concertgebouw is gelukkig op zijn schreden teruggekeerd om het Chanoekaconcert van B'nai B'rith te cancelen. Neen, ik zal niemand aan de schandpaal nagelen, want - naast directeur Simon Reinink van het Concertgebouw - weten we niet wie voor of achter de schermen chazzan Shai Abramson verbood zijn zangkunst te tonen op het jaarlijkse Chanoekaconcert. Vandaar
- [Grimmige rivaliteit tussen Israël en Turkije ](https://devrijdagavond.com/2025/11/13/nieuws/grimmige-rivaliteit-tussen-israel-en-turkije/) - Als het om ping-ping gaat, is het niet verstandig van de Turkse semi-dictator Erdogan om een arrestatiebevel uit te vaardigen tegen zijn regionale rivaal premier Netanyahu. Met nog 35 andere Israeli’s, onder wie de minister van defensie Katz deelt Netanyahu de eer mocht hij zich in Turkije vertonen wegens genocide in Gaza te worden ingerekend. Waarom
- [Een Sjidoech voor Jitschak en alledaagse mitswot](https://devrijdagavond.com/2025/11/10/religie-en-filosofie/parasja/een-sjidoech-voor-jitschak-en-alledaagse-mitswot/) - Een groot deel van Parasjat Chajee Sara vertelt over de missie van Eliëzer die de opdracht krijgt van Awraham om een sjidoech, een huwelijkspartner, voor Jitschak te vinden. Wat meteen opvalt, is hoe uitgebreid de Tora dit verhaal beschrijft: hoe Eliëzer vertrekt, hoe hij dawwent, wat zijn gedachtegang is, hoe hij Riwka ontmoet en hoe
- [‘Daar is Water’ - in gesprek met ChatGPT](https://devrijdagavond.com/2025/11/12/wetenschap/daar-is-water-in-gesprek-met-chatgpt/) - In het eerste hoofdstuk van Beresjiet wordt de naam Elohiem gebruikt, wat kan worden ontleed als ‘voortdurend vernieuwende kracht’. Zo wordt de Schepper zichtbaar als een universele werking. Vertalingen roepen geregeld vragen op. Zie het eerste deel van dit tweeluik: 'Daar is water': Hoe het verschil tussen een ‘a’ en een ‘o’ de vertaling van
- [DNA-geheimen leiden soms tot herenigingen ](https://devrijdagavond.com/2025/11/12/nieuws/dna-geheimen-leiden-soms-tot-herenigingen/) - Je DNA laten onderzoeken kan tot onverwachte uitkomsten leiden. Dat ondervond ik toen ik wilde uitzoeken of een gerucht in de familie over Joodse wortels klopt. Vijf tests en vele uren later vond ik dan toch de verrassing in mijn stamboom. Maar dat was een ander familiegeheim dan ik had verwacht. Over die zoektocht schreef
- [Minister Mariëlle Paul: Vandaag richt ik een schijnwerper op antisemitisme](https://devrijdagavond.com/2025/11/10/nieuws/minister-marielle-paul-vandaag-richt-ik-een-schijnwerper-op-antisemitisme/) - Toespraak van Mevrouw Paul, Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, bij de Nationale Herdenking Kristallnacht in de Portugese Synagoge, 9 november 2025 Excellenties, volksvertegenwoordigers, burgemeesters, Chief Rabbi Lau, Geachte aanwezigen, Elk jaar spreekt tijdens deze herdenking iemand van het kabinet om aan te geven hoe belangrijk de Nederlandse regering het vindt om stil te staan
- [In Bagdad werd Liliane Fatma genoemd en haar neef Muhammad](https://devrijdagavond.com/2023/08/31/joodse-geschiedenis/in-bagdad-werd-liliane-fatma-genoemd-en-haar-neef-muhammad/) - Lily Shor vertelt: Wij wisten niet dat zo ongeveer de gehele familie van mijn vader en de halve familie van mijn moeder in Israël was. Het was gevaarlijk om daarover te praten, om überhaupt het woord ‘Israël’ te noemen. Dus verzwegen mijn ouders dat voor ons. Ik ben geboren in 1957, in die tijd waren
- [Postbode Van Raalte ](https://devrijdagavond.com/2025/11/11/joodse-geschiedenis/verhalen/postbode-van-raalte/) - We hebben een postbode. Zij is, denk ik, achter in de vijftig. Het is een hele kwieke dame die in sneltreinvaart van het ene huis naar het andere vliegt. Zij is niet bij te benen. Ongeveer een jaar geleden kom ik op sjabbatochtend na de sjoeldienst onze straat inlopen. In de verte zie ik onze
- ['Kick the tuchis', aldus rebbetzin Hadassah Gross op de Queer Shabbaton](https://devrijdagavond.com/2021/08/05/nieuws/25-jaar-joodse-vernieuwing/kick-the-tuchis-aldus-rebbetzin-hadassah-gross-op-de-queer-shabbaton/) - Flamboyant gekleed als een Italiaanse operazangeres betreedt rebbetzin Hadassah Gross, weduwe van zes beroemde chassidische rabbijnen, op stilettohakken de havdola-ruimte waar de rook nog nageurt van de zojuist uitgedompelde kaars, het einde van de sjabbat symboliserend. Kwebbelend in een mix van Hebreeuws, jiddisj en Engels vertelt de zwaar opgemaakte rebbetzin met grote blonde sjeitl dat
- [‘Daar is water.’ Hoe het verschil tussen een ‘a’ en een ‘o’ de vertaling van het scheppingsverhaal op zijn kop zet](https://devrijdagavond.com/2025/11/06/wetenschap/daar-is-water-hoe-het-verschil-tussen-een-a-en-een-o-de-vertaling-van-het-scheppingsverhaal-op-zijn-kop-zet/) - Vandaag neem ik jullie mee in mijn belevenissen rond de hertaling van de eerste hoofdstukken van Genesis ofwel Beresjiet, het eerste boek van de Torah.'* Let wel: ik geloof niet zoals mensen in God geloven, omdat dit woord snel leidt tot personificatie van het ultieme wezen. Wel ben ik me bewust van een kracht om
- [Concertgebouw 1948 verwelkomt Israël, Concertgebouw 2025 boycot Israël](https://devrijdagavond.com/2025/11/06/nieuws/concertgebouw-1948-verwelkomt-israel-concertgebouw-2025-boycot-israel/) - Ooit kwamen Joden in Amsterdam samen in het Concertgebouw om de geboorte van Israël te vieren. Vandaag annuleert diezelfde concertorganisatie een Chanoeka-concert omdat een cantor in de IDF heeft gediend. Hoe bitter ironisch. Hoe pijnlijk is deze cirkel. Bij de tentoonstelling ‘Mokum’, nu te zien in de Nieuwe Kerk over het Joodse leven in Amsterdam,
- [Elie Kulker, de hoogst intelligente handelaar](https://devrijdagavond.com/2025/11/06/joodse-geschiedenis/verhalen/elie-kulker-de-hoogst-intelligente-handelaar/) - In de jaren zeventig werd ik partner in het bedrijf van mijn vader. We hadden een groothandel in diamant en edelstenen, een goudsmidsatelier en een kantoor op de oude Diamantbeurs. Handelaren en juweliers waren onze klanten. Oud-diamantslijpers kwamen regelmatig goederen aanbieden, zij fungeerden als makelaar (tussenpersoon), kregen goederen mee van diamantfabrikanten die werden verhandeld op
- [Een lach met gevaarlijke gevolgen](https://devrijdagavond.com/2025/11/03/religie-en-filosofie/parasja/een-lach-met-gevaarlijke-gevolgen/) - “De zoon die Hagar, de Egyptische vrouw, aan Abraham baarde, speelde / lachte (metzahek).” (Gen. 21:9) Dit was voor Sara al voldoende bedreigend om haar man hardvochtig aan te sporen: “Verjaag die slavin en haar zoon.” (Gen. 10)Zij las in Ismaëls speelse gedrag een gevaar voor Abrahams nalatenschap: “Want de zoon van die slavin zal
- [Noam Shuster-Eliassi: "Let’s make the Middle East funny again”](https://devrijdagavond.com/2025/11/05/kunst-en-cultuur/noam-shuster-eliassi-lets-make-the-middle-east-funny-again/) - "Hi! I’m a Jewish comedian. I like to make a middle eastern mess and confuse everyone. I make jokes in Hebrew, Arabic, and English and get in trouble often. I’m currently writing my show CoExistence my ass, let’s make the Middle East funny again”. Met deze woorden reageerde de Israëlische vredesactivist en voormalig VN-medewerker Noam
- [Op zoek naar ‘Jodenkwartetten’](https://devrijdagavond.com/2025/11/05/nieuws/op-zoek-naar-jodenkwartetten/) - Tussen 1880 en 1932 waren ze vaak te zien, zogenoemde ‘Jodenkwartetten’. ‘De opvoering van het Jodenkwartet viel zoo in de smaak van het publiek, dat tot driemalen toe de Joodjes werden teruggeroepen.’ Aldus de Sumatra-Courant uit 1892 over de voorstelling in de kantine van de Militaire Vereeniging van Padang Panjang. Hier een geschiedenis van dit
- [Gemeente biedt 416 euro voor elke vermoorde Amsterdamse jood, een gotspe](https://devrijdagavond.com/2025/11/05/opinie/gemeente-biedt-416-euro-voor-elke-vermoorde-amsterdamse-jood-een-gotspe/) - Burgemeester Halsema bood eerder dit jaar excuses aan voor het falen van de gemeente Amsterdam bij de vervolging en deportatie van 80.000 Amsterdamse joden. De gemeente stelde een fonds van € 25 miljoen beschikbaar voor de toekomst van joods leven in Amsterdam. Dit was een reactie op het in opdracht van de gemeente verschenen boek
- [Plattegronden en stadsgezichten geven de biografie van Joods Amsterdam een ruimtelijk gezicht ](https://devrijdagavond.com/2025/11/04/nieuws/plattegronden-en-stadsgezichten-geven-de-biografie-van-joods-amsterdam-een-ruimtelijk-gezicht/) - 'Typisch Mokum’ staat op een van de eerste panelen in de tentoonstelling Mokum, de biografie van Joods Amsterdam. Op de banieren die deze tekst flankeren zijn titels te lezen als ‘Waterlooplein’, ‘Spinoza’, ‘Anne Frank’, en ‘Tafelzuur’. Wie verder loopt ontdekt dat de tentoonstellingsmakers ook voorbij de iconen – de kernbegrippen en welbekende beelden – kijken: Mokum
- [Co-existentie in Herzliya en kantelt de politiek in New York richting pro-Palestina?](https://devrijdagavond.com/2025/11/03/nieuws/co-existentie-in-herzliya-en-kantelt-de-politike-in-new-york-richting-pro-palestina/) - Aan het prachtige strand van Herzliya, schuilend voor de brandende zon, bestelde ik een kopje koffie. ‘Wat zeg je?' vroeg de bediende, een man van een jaar of twintig. ‘Koffie graag,’ herhaalde ik. ‘Sorry’, zei hij met een glimlach. ‘Ik moet me even omdraaien. Mijn linkeroor is doof geworden in Gaza. Een explosie vlak bij
- [Naftali Herz Imber, de excentrieke dichter van het Hatikwa](https://devrijdagavond.com/2025/11/03/midden-oosten/naftali-herz-imber-de-excentrieke-dichter-van-het-hatikwa/) - Tijdens een recente excursie naar het noorden van Israel bezochten mijn echgenote en ik Daliyat al Carmel, een (groot) Druzendorp ten zuiden van Haifa. Een van de bezienswaardigheden van deze plaats is het Laurence Oliphant House dat tusen 1882 en 1887 als zomerhuis diende voor Sir Laurence Oliphant en zijn vrouw Alice. Tot mijn verbazing
- [Lech Lecha: In Herhalingen Vallen en Opstaan](https://devrijdagavond.com/2025/10/26/religie-en-filosofie/parasja/lech-lecha-in-herhalingen-vallen-en-opstaan/) - De parasja van deze week Lech Lecha (לֶךְ־לְךָ) begint met een taalkundige knipoog. Het dubbele Lech Lecha betekent letterlijk ‘ga voor jou’ of ‘trek eropuit’. Die herhaling van de letters lamed en chaf, ook wel iteratio genoemd, is opvallend en eigenlijk heel toepasselijk. Want wie goed leest, merkt dat de Tora zelf vol herhalingen zit.
- [Moord in het Mikwe en andere thrillers op de lezers-en auteursdag van De Vrijdagavond ](https://devrijdagavond.com/2025/10/30/nieuws/moord-in-het-mikwe-en-andere-thrillers-op-de-lezers-en-auteursdag-van-de-vrijdagavond/) - In de fraai gerestaureerde Gerard Dousjoel in de Amsterdamse Pijp hield De Vrijdagavond haar derde lezers- en auteursbijeenkomst. De aanwezigen kregen een vol programma voorgeschoteld, en moesten zelf ook aan de slag met een schrijfopdracht die alle gemoederen in beweging bracht. Maar eerst was het tijd voor het jaarverslag van De Vrijdagavond van 5785 (najaar
- [Yair Golan, generaal en democraat: Deze oorlog had op 10 oktober 2024 afgelopen kunnen zijn](https://devrijdagavond.com/2025/10/27/opinie/yair-golan-generaal-en-democraat-deze-oorlog-had-op-10-oktober-2024-afgelopen-kunnen-zijn/) - In een bomvolle zaal vuurt een divers gezelschap Joden donderdagavond 16 oktober 2025 vragen af op de leider van de nieuwe Israëlische fusiepartij De Democraten. Fris en loepzuiver schept Golan zijn perspectief voor de toekomst van Israël. De oud-legerleider zet - als ware het een militaire operatie - puntsgewijs zijn koers uiteen: terug naar democratie en
- [Ja, volgens velen is Israël een vazalstaat van de Verenigde Staten](https://devrijdagavond.com/2025/10/28/nieuws/ja-volgens-velen-is-israel-een-vazalstaat-van-de-verenigde-staten/) - In de golf van nieuws en emoties staan de Nederlandse parlementsverkiezingen in Israël buiten spel. De naam Wilders is hier wel bekend als een vriend van Israël en scherpe criticus van de islam. Dat valt hier goed tegen de achtergrond van het wel door gedrongen antisemitisme in Nederland. Daar wordt door Israëli's die ik ontmoet
- [Gestolen muziek leest als een roman](https://devrijdagavond.com/2025/10/28/joodse-geschiedenis/gestolen-muziek-leest-als-een-roman/) - Gestolen muziek, de roof van muzikaal erfgoed door de nazi’s, mag dan lezen als een roman, het is een verslag van een heel gedegen onderzoek dat jaren in beslag nam. Anders Rydell (1982) beschrijft hoe Wanda Landowska een klavecimbel bestelde bij pianobouwer Pleyel en dat volgens haar instructies liet bouwen. Het moest ‘zo krachtig zijn
- [Kleine Moses en andere straatventers als de brillenjood, zuurjood en lompenjood in Mokum](https://devrijdagavond.com/2025/10/29/nieuws/kleine-moses-en-andere-straatventers-als-de-brillenjood-zuurjood-en-lompenjood-in-mokum/) - We mogen nu klagen over te veel toeristen in Amsterdam, te veel fatbikes en ander verkeer, in 1929 telde de stad zo’n zesduizend straatventers. Dit had zo z’n voordelen. Je hoefde, als Amsterdammer, niet ver te lopen om je boodschappen te doen. Sterker: veel straatventers kwamen aan je deur. Nadelen waren er ook: om je
- [Het zionisme nader bekeken: het Jodendom is vooral een volk  ](https://devrijdagavond.com/2025/10/28/midden-oosten/het-zionisme-nader-bekeken-het-jodendom-is-vooral-een-volk/) - Het is het beste om fel te protesteren tegen de politiek van Netanyahu, maar daarbij de woorden zionisme en genocide te vermijden. Het eerste woord ‘zionisme’ is historisch te complex om zomaar te identificeren met de politiek van de Israëlische premier. Het woord ‘genocide’ is kennelijk iets voor deskundigen, maar heeft als bizar effect dat
- [Waar ooit een huis was, poëzie na 7 oktober](https://devrijdagavond.com/2025/10/21/kunst-en-cultuur/literatuur/waar-ooit-een-huis-was-poezie-na-7-oktober/) - Poëzie is als muziek: zij vindt haar weg naar ons hart langs ondoorgrondelijke wegen. In poëzie past meer werkelijkheid dan in de meest genuanceerde beschrijving. Poëzie heeft het vermogen om geen kant te kiezen, om meer dan één waarheid tegelijk naast elkaar te laten bestaan. Afgezien daarvan: mensen schrijven gedichten zoals vogels zingen. Niet ergens om,
- [Noach, het verhaal van uitersten, van tegenstellingen en binariteit](https://devrijdagavond.com/2025/10/21/religie-en-filosofie/parasja/noach-het-verhaal-van-uitersten-van-tegenstellingen-en-binariteit/) - Met enthousiasme vernam ik dat Parasjat Noach aan mij was toebedeeld. Het is een alom bekend verhaal waarbij het vooral lijkt te gaan om een gemoedelijke samenkomst van schattige dieren in een grote houten ark. De parasja heeft een spectaculaire, haast Disney-waardige verhaallijn. Tegelijkertijd kunnen we er praktische lering uit trekken voor ons hedendaags bestaan.
- [Noem een ​​hond een kat en in een getraumatiseerd land kun je winnen](https://devrijdagavond.com/2025/10/21/midden-oosten/noem-een-hond-een-kat-en-in-een-getraumatiseerd-land-kun-je-winnen/) - Na twee jaar oorlog kunnen de Israëliërs eindelijk rustig slapen. Geen inkomende raketten, niet uit Gaza en zelfs niet uit Jemen. De Houthi's zijn hun belofte nagekomen om hun raketten en drones op te slaan na de wapenstilstand tussen Israël en Hamas. De Amerikaanse president Donald Trump is de tovenaar van deze wapenstilstand en premier
- [Elsje Fiederelsje en het Kinderkoor van Jacob Hamel ](https://devrijdagavond.com/2025/10/21/joodse-geschiedenis/elsje-fiederelsje-en-het-kinderkoor-van-jacob-hamel/) - Bij mijn zoektocht in archieven naar puzzelstukjes over het leven van Han Hollander kwam ik veel interessante omroepzaken tegen. Mijn onderzoek resulteerde vorig jaar in mijn boek: Han Hollander, de eerste radiostem van het Nederlandse voetbal, zie hieronder. Die puzzelstukjes waren soms niet of nauwelijks te relateren aan mijn hoofdpersoon, maar ze leverden -
- [Deugdzaamheid is geen moed. Boycots zaaien verdeeldheid en zijn anti-academisch, aldus professor Roitman](https://devrijdagavond.com/2025/10/22/nieuws/deugdzaamheid-is-geen-moed-boycots-zaaien-verdeeldheid-en-zijn-anti-academisch-aldus-professor-roitman/) - De beslissing van de Universiteit van Amsterdam om ‘voor onbepaalde tijd’ niet meer samen te werken met Israëlische universiteiten wordt geprezen als een ‘ethische beslissing’. * Volgens mij gaat het niet om een stem voor vrede, maar om het etaleren van moraliteit. Echte moed betekent dialoog financieren, humanitair onderzoek steunen en mensen aan beide kanten
- [Han Hollander, een intens populaire Nederlander](https://devrijdagavond.com/2024/09/25/nieuws/han-hollander-een-intens-populaire-nederlander/) - Als Han Hollander zondagmorgen 11 maart 1928 de zware veloursgordijnen openschuift van zijn benedenwoning in de Amsterdamse Linnaeusstraat, ontwaart hij na een koude vriesnacht een witte wereld. Eigenlijk is het geen weer voor een voetbalwedstrijd, al weet hij dondersgoed dat heel voetbalminnend Nederland reikhalzend uitziet naar Holland-België, het sporthoofdgerecht van het jaar. Hollander zit in
- [Joseph Beuys en het wegkijk-antisemitisme](https://devrijdagavond.com/2025/10/21/kunst-en-cultuur/joseph-beuys-en-het-wegkijk-antisemitisme-2/) - Joseph Beuys kwam door toeval mijn leven binnenlopen. Ik was docent kunstgeschiedenis aan de universiteit in Nijmegen. Daar kwam ik in contact met Hans van der Grinten, een Duitse kunstverzamelaar uit Kranenburg bij Kleef en destijds conservator aan het Nijmeegs Museum Commanderie van Sint Jan. We raakten bevriend en op zekere dag in 1991 verraste
- [Emmy Andriesse, de bekendste oorlogsfotografe van Nederland, hoofdpersoon in overtuigende roman van Brigitte de Swart](https://devrijdagavond.com/2025/10/16/kunst-en-cultuur/emmy-andriesse-de-bekendste-oorlogsfotografe-van-nederland-hoofdpersoon-in-overtuigende-roman-van-brigitte-de-swart/) - Als er een Käthe Kollwitz van de fotografie bestond, dan heette ze Emmy Andriesse. Net als Kollwitz, de Duitse beeldende kunstenares, was sociaal onrecht een kernthema van de joodse Andriesse. Beide kunstenaars werden gecanceld door de nazi’s. Vernieuwend was Emmy Andriesse omdat ze dit socialistisch maatschappijbeeld combineerde met een realistische, niet esthetiserende, blik op de
- [Elie Wiesel, de Wiznitzer chassidiem en een dramatische ontmoeting in Parijs](https://devrijdagavond.com/2025/10/14/joodse-geschiedenis/elie-wiesel-de-wiznitzer-chassidiem-en-een-dramatische-ontmoeting-in-parijs/) - In de Charlapstraatsjoel in Jeruzalem die ik elke sjabbat bezoek, kwam ik wekelijks de fascinerende Menachem Hacohen tegen. Hij overleed kortgeleden op 93-jarige leeftijd. Rabbijn Hacohen was boezemvriend van Elie Wiesel en werd vaak de 'rode rabbijn' genoemd omdat hij jarenlang zitting had in de Knesset namens de Arbeiders Partij. Talloze anekdotes heeft hij met
- [Na de vreugde komt de vraag: wijst het bestand met Hamas de weg naar een vreedzaam Midden-Oosten?](https://devrijdagavond.com/2025/10/16/midden-oosten/na-de-vreugde-komt-de-vraag-wijst-het-bestand-met-hamas-de-weg-naar-een-vreedzaam-midden-oosten/) - Uitbundiger dan ooit viert Israël de terugkeer van twintig levende gegijzelden uit de tunnels van Hamas. Het is een injectie van hoop en trots voor het door de oorlog verscheurde en getraumatiseerde Joodse land. Het begin ook van bezinning en herstel van de wonden van Israëls langste oorlog. De weerslag van deze oorlog op de
- [Rembrandts buren en trammelant in kelders](https://devrijdagavond.com/2025/10/16/joodse-geschiedenis/rembrandts-buren-en-trammelant-in-kelders/) - In zeventiende-eeuws Amsterdam speelt het dagelijks leven zich vooral af op straat. Buurtfuncties als wonen, werken en ontspannen lopen meer dan tegenwoordig in elkaar over. Bovendien verplaatst bijna iedereen zich te voet, zodat buurtgenoten, vriend en vijand elkaar voortdurend tegenkomen. Zo ook op en rond de Sint-Antoniesbreestraat, waar Rembrandt zich als jonge en succesvolle schilder vestigt.
- [Trap niet in de val van de zondeval](https://devrijdagavond.com/2025/10/12/religie-en-filosofie/parasja/trap-niet-in-de-val-van-de-zondeval/) - Deze week lezen we de Torah uit en starten weer helemaal bij het begin. Als een soort Chatan Beresjiet mag ik deze nieuwe cyclus aftrappen voor De Vrijdagavond. En wat komen we zoal tegen in deze eerste parasja Bereesjiet? We openen met maar liefst twee scheppingsverhalen en daarna lezen we over de uitdagingen van Adam
- [Selma Leydesdorff: spraakmakende historica die stond voor sociale rechtvaardigheid en erkenning van leed](https://devrijdagavond.com/2025/10/15/nieuws/selma-leydesdorff-spraakmakende-historica-die-stond-voor-sociale-rechtvaardigheid-en-erkenning-van-leed/) - In het laatste gesprek dat ik met Selma Leydesdorff voerde, zei ze iets waar ik nog lang over na moest denken. Zoals altijd, was het raak wat ze zei, ter zake, oprecht, direct, maar ook radicaal, kort door de bocht, een beetje pijnlijk, misschien zelfs met een licht verwijt. Ik vertelde over de vorderingen in
- [Soekot in Jeruzalem staat dit jaar in het teken van vrijlating van de gijzelaars](https://devrijdagavond.com/2025/10/13/nieuws/soekot-in-jeruzalem-staat-dit-jaar-in-het-teken-van-vrijlating-van-de-gijzelaars/) - Historische dagen De stelling: 'Nergens is Soekot zo mooi als in Jeruzalem’ klopt absoluut. Vaak wordt mij gevraagd: “Waarom ben je niet over de chag bij je kinderen?” Mijn antwoord is altijd hetzelfde: “Ik heb geen alia gemaakt om tijdens Jom Tov in het buitenland te zijn.” Soekot betekent muziek, dans en vreugde In Israël
- [If It Was Me, de vraag zonder antwoord van beeldend kunstenaar Amos van Gelder  ](https://devrijdagavond.com/2025/10/12/nieuws/if-it-was-me-de-vraag-zonder-antwoord-van-beeldend-kunstenaar-amos-van-gelder/) - De visionaire kunstenaar Amos van Gelder nam een zeer gedurfde beslissing toen hij de ‘slechteriken’ integreerde in zijn recente grote tentoonstelling: Between You and Me – Memory Boxes. Hij was open en eerlijk tegenover ons – cameraman-regisseur Michael Ballak en mij, Erga Netz, producent-regisseur-editor – terwijl we zijn creatieve proces volgden voor de één uur
- [Het Trump-plan, met steun van de Soenni-Arabische wereld, is opening naar hoopvoller Midden-Oosten](https://devrijdagavond.com/2025/10/09/nieuws/het-trump-plan-met-steun-van-de-soenni-arabische-wereld-is-opening-naar-hoopvoller-midden-oosten/) - Het door de Amerikaanse president Donald Trump aan Israel en Hamas opgelegde akkoord is een van de belangrijkste gebeurtenissen in het Israelisch-Palestijns conflict. Natuurlijk is de voor zondag of maandag verwachte vrijlating van twintig nog levende Israelische gegijzelden enkele dagen een alles overschaduwend hoogtepunt. Een emotionele ontlading van angst in vreugdedansen op het gijzelaarsplein in
- [Terug naar Kfar Aza – film over veerkracht na onvoorstelbaar verlies](https://devrijdagavond.com/2025/10/09/kunst-en-cultuur/kijk-en-luistertips/terug-naar-kfar-aza-film-over-veerkracht-na-onvoorstelbaar-verlies/) - Een jaar na de gruwelijke aanval van Hamas op Israël keerde filmmaker Marcel Prins terug naar Kfar Aza, de kibboets aan de grens met Gaza. Marcel Prins was in 2017 al eens in deze kibboets voor de documentaire Daarom ben ik hier. Hij ontmoette toen de van oorsprong Nederlandse David Bing, die als tweejarig jongetje
- [Trump neemt in zijn druk op Netanyahu het internationale anti-Israël sentiment ongetwijfeld mee](https://devrijdagavond.com/2025/10/06/nieuws/trump-neemt-in-zijn-druk-op-netanyahu-het-internationale-anti-israel-sentiment-ongetwijfeld-mee/) - De Israëlische geschiedenis wijst uit dat Israël nooit oorlogshandelingen beëindigt totdat een overeenkomst is bereikt. Israël wil het laatste woord hebben om de indruk te vermijden dat het land een verliezer is. Dat geldt niet alleen voor Netanyahu, maar voor alle premiers die hem vooraf gingen. Ik vind het bizar en onbegrijpelijk dat Netanyahu deze
- [De Tsedakado-winkel](https://devrijdagavond.com/2021/01/14/nieuws/de-tsedakado-winkel/) - ‘Vergeet nooit dat je zelf ooit vreemdeling bent geweest’ De Tsedakado-winkel is geïnspireerd op een Londens initiatief met de titel ‘Choose Love’. Inmiddels is het ook uitgewaaierd naar New York en LA. Het gaat om een echte winkel in het centrum van de stad, gecombineerd met een webwinkel. Alles in de winkel is gericht op
- [Emigreren met de vreemde taal in de vuist](https://devrijdagavond.com/2025/10/08/joodse-geschiedenis/verhalen/emigreren-met-de-vreemde-taal-in-de-vuist/) - Het bericht over het Jiddisj–Nederlandse woordenboek dat Justus van der Kamp in jarenlange noeste arbeid opbouwde*, herinnerde me aan een van de schatten in mijn Jiddisje bibliotheek: een vroeg twintigste-eeuws lilliput-woordenboek Jiddisj-Engels. Justus van der Kamp heeft deze kleinood niet, dat heb ik hem natuurlijk gevraagd. Het woordenboek is echt heel klein: het past in
- [Het effect van honderd jaar Arabische vijandschap op de Israëlische ziel](https://devrijdagavond.com/2024/10/07/midden-oosten/het-effect-van-honderd-jaar-arabische-vijandschap-op-de-israelische-ziel/) - Natuurlijk begrijp ik dat Israël bij de herdenking van 7 oktober in het centrum van de journalistieke belangstelling staat. 7 oktober, de dag waarop Hamas uit de tunnels in Gaza de kibboetsen in het zuiden van Israël overviel. Ik heb er van alles over gelezen in de Nederlandse en internationale media. Vlijmscherpe kritiek op Israëls
- [Is hier nog een toekomst voor mij? Woede, ‘ja-maar’ en schaamte in de familie-app na 7 oktober ](https://devrijdagavond.com/2025/10/07/nieuws/is-hier-nog-een-toekomst-voor-mij-woede-ja-maar-en-schaamte-in-de-familie-app-na-7-oktober/) - Hoe gaat het met onze Grote Zus in Libanon? Typ ik in de familie-app.Als ze maar veilig blijft, voeg ik eraan toe. Het is 8 oktober 2023. Ik maak me zorgen om Grote Zus die werkt voor de Nederlandse ambassade in Libanon. Een dag eerder, 7 oktober, maak ik me gereed voor een verjaardagsfeest. Ik
- [De stilte van sjabbat en openheid versterkt vertrouwen](https://devrijdagavond.com/2025/10/06/nieuws/de-stilte-van-sjabbat-en-openheid-versterkt-vertrouwen/) - Een van de dingen die me telkens opnieuw opvallen, is hoe stil het nieuws wordt tijdens sjabbat en Jom Tov. Je hoort werkelijk niets. Dus toen na afloop van Jom Kipoer de melding kwam dat Hamas akkoord zou zijn gegaan met de vrijlating van de gijzelaars, voelde dat als een stap dichter bij het einde
- [Bijna middeleeuws dispuut over apostelen, evangelisten en Israël](https://devrijdagavond.com/2025/10/06/opinie/bijna-middeleeuws-dispuut-over-apostelen-evangelisten-en-israel/) - Christenen zouden niets moeten zien in de moderne staat Israël. Waarom? Omdat het Nieuwe Testament helemaal niets zegt over (het verlangen naar) een Joodse staat nadat de Romeinen daar rond het jaar 70 een einde aan hadden gemaakt. Aldus professor Hans van Oort op de presentatie van zijn boek Israël? Wat Jezus, apostelen en evangelieschrijvers
- [Zou het kunnen dat de gijzelaars dit jaar Soekot thuis vieren?](https://devrijdagavond.com/2025/09/30/joodse-geschiedenis/verhalen/zou-het-kunnen-dat-de-gijzelaars-dit-jaar-soekot-thuis-vieren/) - En plotseling was er een concreet vredesplan. Een plan van twintig à eenentwintig punten dat stapsgewijs een einde moet maken aan zowel de militaire als de politieke macht van Hamas. De belangrijkste stap is vanzelfsprekend de terugkeer van de levende gijzelaars en de stoffelijke overschotten van de vermoorde gijzelaars. Vrijwel onmiddellijk na de bekendmaking klonken
- [Soeka als plek van mindfulness: Leef in de adem](https://devrijdagavond.com/2025/10/06/religie-en-filosofie/parasja/soeka-als-plek-van-mindfulness-leef-in-de-adem/) - Tijdens Soekot wordt het boek Kohelet gelezen, ook wel Ecclesiastes of Prediker genoemd. Dat betekent zoiets als iemand die droosjes geeft. De Talmoed lijkt zich toch ongemakkelijk te voelen bij Kohelet. In Sjabbat 30b staat dat de woorden van het boek “gecensureerd zouden zijn geweest” als het niet eindigde met de oproep: “Vrees Hasjem, en houd
- [Vermist: Jom Kipoer](https://devrijdagavond.com/2025/10/01/religie-en-filosofie/vermist-jom-kipoer/) - In Nach, de Profeten en Geschriften, worden feestdagen als Pesach en Soekot genoemd. Opvallend genoeg ontbreekt Jom Kipoer volledig, terwijl dit de heiligste dag van de joodse kalender is. Alleen op deze dag mocht de Kohen Gadol, de hogepriester, het Allerheiligste van de Tempel binnengaan. Interessant genoeg zijn er meerdere plaatsen in Nach waar je
- [Ha’azinoe, een poëtisch overgangsritueel naar het beloofde land](https://devrijdagavond.com/2025/09/29/religie-en-filosofie/parasja/haazinoe-een-poetisch-overgangsritueel-naar-het-beloofde-land/) -  Parasjat Ha’azinoe is de laatste van de toespraken van Mosje richting het volk, vlak voordat hij sterft. Het is geen gewone toespraak maar een gedicht, dat evenals Shirat Ha’yam, een ander gedicht uit de Tora, met een bijzondere lay-out in twee kolommen op de rol wordt weergegeven. Het volk Israël - en wij met
- [Trump heeft een vreedzaam en olierijk Midden-Oosten in het vizier zonder de ‘monsters van Hamas’ ](https://devrijdagavond.com/2025/09/30/midden-oosten/trump-heeft-een-vreedzaam-en-olierijk-midden-oosten-in-het-vizier-zonder-de-monsters-van-hamas/) - De Amerikaanse president Donald Trump heeft gelijk met zijn opmerking dat er ‘iets groots in het Midden-Oosten kan gebeuren.’ Voor de Amerikaanse president is de vrijlating van de door Hamas nog levende twintig gegijzelde Israeli’s naast het beëindigen van de oorlog het hoogtepunt van zijn vredesinspanning. Voor de familieleden hopelijk het einde van een eindeloze
- [Het Jiddisch is arm aan woorden, toch is er alle reden voor een ‘Simchosium’](https://devrijdagavond.com/2025/09/30/nieuws/het-jiddisch-is-arm-aan-woorden-toch-is-er-alle-reden-voor-een-simchosium/) - Met welk doel wordt een Jiddisch Woordenboek gemaakt? Mag je zelf een nieuw woord verzinnen als je een woordenboek maakt? Geen vragen die een mens zich elke dag stelt, maar ze kwamen wel voorbij tijdens het JNW Simchosium dat werd gehouden op woensdagmiddag 17 september 2025 in het Goethe Instituut te Amsterdam. Ik was aanwezig
- [Zelfs uit Mozarts Requiem werden woorden als ‘God van Zion’ geschrapt. Gestolen Muziek brengt nazipraktijk scherp in beeld](https://devrijdagavond.com/2025/09/30/joodse-geschiedenis/zelfs-uit-mozarts-requiem-werden-woorden-als-god-van-zion-geschrapt-gestolen-muziek-brengt-nazipraktijk-scherp-in-beeld/) - In de nazitijd werden succesvolle Joodse musici als Wanda Landowska, Shony Braun en Arthur Rubinstein meedogenloos vervolgd. Daar bleef het niet bij. Alles met de geringste joodse verwijzing in de Europese muziek moest voor eens en altijd worden uitgewist. Met dank aan uitgeverij AtlasContact publiceert De Vrijdagavond deze voorpublicatie uit Gestolen Muziek waarin auteur Anders
- [En wie niet springt: hoe Feyenoord antisemitische spreekkoren bestreed ](https://devrijdagavond.com/2025/09/09/nieuws/sport/en-wie-niet-springt-hoe-feyenoord-antisemitische-spreekkoren-bestreed/) - Onder de rook van Rotterdam groeide ik op met een vader die op loopafstand van de Kuip is geboren. De favoriete voetbalclub werd dus Feyenoord. Het Nederlands Elftal was net Europees kampioen geworden (met twee Feyenoordspelers op de bank) en dat wakkerde mijn voetbalkoorts flink aan. Met een oom ging ik naar de open dag van
- [Vroeg of Laat, onverwachte joodse lijn in de liederen van Lex Jasper en Mirjam van Dam](https://devrijdagavond.com/2025/09/29/nieuws/vroeg-of-laat-onverwachte-joodse-lijn-in-de-liederen-van-lex-jasper-en-mirjam-van-dam/) - Je ogen bruinJe haren blondDezelfde neusDezelfde mondEn ik kan het niet gelovenZoals je op me lijktEn ik kan het niet bevattenZoals je naar de wereld kijkt Dit zijn de eerste regels uit mijn lied Vroeg of Laat. Lex Jasper (arrangeur, dirigent van vele orkesten en pianist van Paul van Vliet, Rita Reys en vele anderen) stuurde
- [Druzen uit Sweida smeken om humanitaire corridor naar Israël ](https://devrijdagavond.com/2025/09/29/nieuws/druzen-uit-sweida-smeken-om-humanitaire-corridor-naar-israel/) - Vorige week organiseerden Nederlandse Druzen uit de regio Sweida samen met Israëli een demonstratie voor de Israëlische ambassade in Den Haag. De Israëlische Vered Raz en de Druzische Mostafa schreven dit verslag. Mostafa:Samen met onze Joodse broeders en zusters spraken wij onze dankbaarheid uit richting de Israëlische gemeenschap. Israëls steun is uniek, zij waren de
- [Arjen Lubach duikt in begrippen antisemitisme en zionisme](https://devrijdagavond.com/2025/09/25/nieuws/arjen-lubach-duikt-in-begrippen-antisemitisme-en-zionisme/) - “Antisemitisme neemt toe en dat is heel erg.” Aldus Lubach in zijn special ‘diep duikdonderdag’ van LUBACH, 18 september jl. “Maar er is nog iets aan de hand”, zo vervolgt hij, “en dat is dat dingen antisemitisch worden genoemd die het helemaal niet zijn.” Lubach geeft als voorbeeld VVD-fractievoorzitter Dilan Yeşilgöz die Douwe Bob een
- [Joseph Beuys en het wegkijk-antisemitisme ](https://devrijdagavond.com/2025/09/25/opinie/joseph-beuys-en-het-wegkijk-antisemitisme/) - De ‘genialiteit’ van de Duitse taal Joseph Beuys (1921-1986) was een raadselachtige man met heel veel invloed in de Duitse kunstwereld. Wie bijna alles van hem heeft gelezen, weet dat hij diep in zijn hart een door en door gelovige volgeling was van Rudolf Steiner (1861-1925). Hij was dus een antroposoof in hart en nieren.
- [Wij delen dezelfde pijn: Israëli's en Druzen verliezen hun nachtrust](https://devrijdagavond.com/2025/09/25/nieuws/wij-delen-dezelfde-pijn-israelis-en-druzen-verliezen-hun-nachtrust/) - Vluchten of immigreren uit een land in oorlog is nooit eenvoudig. De zorgen om familie en het leven in ons moederland nemen onze rust en nachten weg. Sinds 7 oktober herkennen veel Nederlands-Israëli’s deze pijn en onzekerheid. Sinds de massaslachting in Sweida, Syrië, ervaren ook Nederlandse Druzen dit dagelijks. De Druzen vormen een religieuze en
- [Stadionverboden en een reis naar Auschwitz met Feyenoordfans](https://devrijdagavond.com/2025/09/25/nieuws/stadionverboden-en-een-reis-naar-auschwitz-met-feyenoordfans/) - “Ik heb een stadionverbod vanwege ‘alle Joden aan het gas’. Ik snap dat ik iets heel stoms heb gedaan. Kunt u me uitleggen wat dat is, antisemitisme?” Aldus een Feyenoord-supporter die een verbod kreeg op bezoek aan De Kuip wegens antisemitische spreekkoren. Op initiatief van de Anne Frank Stichting, antidiscriminatie-bureau RADAR en de fancoach van
- [Een eigen Tora schrijven](https://devrijdagavond.com/2025/09/22/religie-en-filosofie/parasja/een-eigen-tora-schrijven/) - Het is altijd een feestelijk gebeuren: de inwijding van een nieuwe Tora-rol, een Sefer Tora. De Tora is het kostbaarste bezit dat een Joodse gemeenschap heeft. Niet alleen vanwege de materiële waarde van de rol zelf, maar vooral vanwege de waarde van haar inhoud. Dat het zo bijzonder is, blijkt uit de laatste mitswa van
- [Weerstand en opstaan. Rav Doron Perez geeft het voorbeeld ](https://devrijdagavond.com/2025/09/25/opinie/weerstand-en-opstaan-rav-doron-perez-geeft-het-voorbeeld/) - Ondanks de problemen waren de dagen van Rosj Hasjana indrukwekkend mooi. De sfeer was intens. Wat me opviel: bij verschillende gebeden huilde letterlijk de halve sjoel. Vooral bij die passages waarin we zeggen dat God beslist wie er zal leven en wie zal sterven. Als je (klein)kinderen hebt die vechten in Gaza, begrijp je hoe
- [Machzor uit de dertiende eeuw gered à la Agatha Christie  ](https://devrijdagavond.com/2025/09/22/joodse-geschiedenis/machzor-uit-de-dertiende-eeuw-gered-a-la-agatha-christie/) - Soms word ik tijdens mijn frequente bezoeken aan de Jeruzalemse Nationale Bibliotheek als een komeet aangetrokken tot een manuscript. Zo trok het Machzor Worms aan me, een zeldzaam en naar het bleek schitterend manuscript. Het is een van de oudst bekende Machzoriem (gebedenboeken voor de Joodse feestdagen) volgens de Asjkenazische rite. Dit manuscript doorliep een avontuurlijk
- [Het Jodendom is een traditie van hoop](https://devrijdagavond.com/2025/09/18/nieuws/het-jodendom-is-een-traditie-van-hoop/) - We staan aan de vooravond van een nieuw jaar. Een nieuw begin, nieuwe kansen. Een jaar vol mogelijkheden. Voor verandering, voor verbetering, voor hoop. Wanneer Menasseh ben Israel* in de zeventiende eeuw zijn messiaanse overtuigingen publiceert, geeft hij dat boek een opmerkelijke titel: Mikve Israel, Esto es Esperança de Israel. Of in het Nederlands: De
- [Artis, de achtertuin van Joods Amsterdam](https://devrijdagavond.com/2025/09/16/kunst-en-cultuur/kijk-en-luistertips/artis-de-achtertuin-van-joods-amsterdam/) - “Na de Sjabbeschluf ging men naar Artis. We hadden allemaal een jaarkaart konden dus zo doorlopen”. Aldus Ephraim Goldstoff in deze podcast van De Joodse Stad over de Plantage en aansluitende buurten. Goldstoff beschrijft met warme stem hoe de joden die in deze lommerrijke buurt woonden hun Sjabbat doorbrachten: “De kinderen speelden en voetbalden er
- [Israël gedraagt zich als een opgerolde egel ](https://devrijdagavond.com/2025/09/18/midden-oosten/israel-gedraagt-zich-als-een-opgerolde-egel/) - Hij rolt zichzelf op, steekt zijn stekels uit, sluit zich af van de wereld en voelt zich veilig. Deze metafoor wordt of is al Israëls werkelijkheid aan het begin van het grote militaire offensief tegen Hamas in de stad Gaza. Als Netanyahu had geluisterd naar stafchef generaal Zamir en vele andere kopstukken uit de Mossad,
- [Drie religies op één kussen](https://devrijdagavond.com/2025/09/16/joodse-geschiedenis/verhalen/drie-religies-op-een-kussen/) - Oom en tante Grimme waren altijd in mijn jonge leven aanwezig, evenals Piet en Annie Nootebos. In mijn prille leven groeide ik op met deze vier voor mij belangrijke mensen. Mijn moeder, Sala Bracha Kleinberger, was samen met haar vader Reb Aron Kleinberger ondergedoken in Alkmaar, in de Asterstraat nummer 7. Een kleine arbeiderswoning in
- [Sta op en bescherm de democratische maatschappij ](https://devrijdagavond.com/2025/09/14/religie-en-filosofie/parasja/sta-op-en-bescherm-de-democratische-maatschappij/) - Stand up and be counted is Engels idioom en betekent dat iemand publiekelijk een standpunt inneemt en bereid is om hiervoor actie te ondernemen. Opstaan voor je principes kan complex zijn, ook in een open, vrije maatschappij. Maar zeker als democratische rechten onder vuur liggen, als maatschappelijke waarden aan erosie onderhevig zijn, is het juist
- [The Visitor werpt nieuw licht op moord Jacob Israel de Haan](https://devrijdagavond.com/2025/09/10/kunst-en-cultuur/kijk-en-luistertips/the-visitor-werpt-nieuw-licht-op-moord-jacob-israel-de-haan/) - De dood van Jacob Israël de Haan (1881-1924) wordt jaarlijks herdacht door de leden van de religieuze ultraorthodoxe groep Neturei Karta in Jeruzalem en de LHBTIQ-gemeenschap in Amsterdam. Deze curieuze combinatie schreeuwt om uitleg. En dat gebeurt in de documentaire The Visitor - Jacob Israël de Haan. De documentaire wordt geprogrammeerd door de Joodse redactie
- [Neem me mee naar huis](https://devrijdagavond.com/2025/09/16/kunst-en-cultuur/literatuur/neem-me-mee-naar-huis/) - Sonja verloor bijna alles: familie, vrienden, haar jeugd, haar tastbare herinneringen en tot slot haar hersens. Mijn boek Neem me mee naar huis gaat over Sonja, mijn moeder Sonja van Es. Ze overleefde als joods meisje de oorlog en kreeg op latere leeftijd te maken met dementie. Het is een persoonlijk verhaal over herinnering, verlies en
- [God of de Knaap: liederencyclus van Jacob Israel de Haan via Katwijk naar de Uilenburgersjoel](https://devrijdagavond.com/2025/09/16/kunst-en-cultuur/god-of-de-knaap-liederencyclus-van-jacob-israel-de-haan-via-katwijk-naar-de-uilenburgersjoel/) - Naar vriendschap zulk een mateloos verlangen heet de dichtbundel die ik cadeau kreeg toen ik twintig werd, zo’n veertig jaar geleden. Het is een regel uit het gedicht ‘Aan een jonge visser’ van Jacob Israël De Haan. Ik was op dat moment coördinator van de HIK: de Homoseksuele Interactiegroep Katwijk en omstreken. Katwijk, een broeinest
- [Academic Freedom in Dutch Universities includes Jews and Israeli scholars? ](https://devrijdagavond.com/2025/09/16/opinie/academic-freedom-in-dutch-universities-includes-jews-and-israeli-scholars/) - Academic freedom is one of the noble ideas that sustains scholars within their institutions. Salaries may not be high, but the freedom to think, speak, and create without borders is our food, our work, and our passion. But in turbulent times — in the 1940s, and again in 2025 — this freedom is tested. For
- [Joden van Rotterdam en Feyenoord krijgen eindelijk aandacht](https://devrijdagavond.com/2025/09/15/nieuws/joden-van-rotterdam-en-feyenoord-krijgen-eindelijk-aandacht/) - Het grote trauma van Rotterdam was en is het bombardement van 14 mei 1940. De nazi’s maakten die dag tot scheidslijn: Nederland gaf zich over en werd bezet. Vervolgens maakten de Rotterdammers deze lijn tot een vrijwel ondoordringbare muur. Het devies werd: niet terugkijken, maar vooruit kijken. In de stad van mijn jeugd, de jaren
- [Corona, Oorlog... en Tora](https://devrijdagavond.com/2025/09/10/religie-en-filosofie/corona-oorlog-en-tora/) - Ik kan mij geen leven zonder het leren van Tora herinneren. Een van mijn tederste herinneringen is dat ik met mijn vader in zijn werkkamer zit. We hebben beiden een choemasj voor ons en ik probeer uit alle macht wijs te worden uit de tekst die voor mij ligt. Mijn vader leerde me eerst lezen en
- [Rebels en licht in het hart, IM Navah Tehila](https://devrijdagavond.com/2025/08/19/nieuws/rebels-en-licht-in-het-hart-im-navah-tehila/) - Eerbetoon aan de zingende rabbijn Navah Tehila Livingstone Shmuelit z”l (1943 Tel Aviv – 2025 Utrecht) Op 13 augustus jl. vertrok Navah Tehila rustig en vredig naar de olam haba, de volgende wereld. De herdenkingsbijeenkomst in de volgelopen sjoel van de LJG Utrecht was hartverwarmend. Mensen deelden dierbare, kwetsbare en hilarische verhalen over hun vaak decennialange
- [Allereerste Amsterdam Klezmer festival: muziek met verhalen, religieuze klanken en unieke ontmoetingen](https://devrijdagavond.com/2025/09/10/kunst-en-cultuur/muziek/allereerste-amsterdam-klezmer-festival-verhalen-religieuze-klanken-en-unieke-ontmoetingen/) - In het weekend van 18, 20 en 21 september organiseert De Amsterdam Klezmer Band (AKB) het Amsterdam Klezmer festival. Het AKB bestaat al 29 jaar, vernieuwt zich nog steeds, maar is stevig verankerd in de bron van hun muziek. Het Festival vindt plaats op 3 bijzondere locaties in Amsterdam. Het festival opent In Mezrab, aan
- [Wat zet u voor Rosj Hasjana en Jom Kippoer het meest aan het denken?](https://devrijdagavond.com/2025/09/08/religie-en-filosofie/parasja/wat-zet-u-voor-rosj-hasjana-en-jom-kippoer-het-meest-aan-het-denken/) - Deze week naderen we het einde van de serie toespraken van Mosje. Vorige week nog lazen we 74 mitswot volgens de telling van Maimonides. Geen andere parasja heeft zoveel mitswot. Na dit spervuur verandert de toon van de toespraken. Mosje geeft het volk een aantal instructies voor handelingen die jaarlijks of eenmalig moeten worden gedaan.
- [Ruth Feigenbaum: ik vrees onze veilige haven te verliezen](https://devrijdagavond.com/2025/09/09/opinie/ruth-feigenbaum-ik-vrees-onze-veilige-haven-te-verliezen/) - Nadat ik keek naar de NPO-docu ‘Het Geweten van Israël’ vond ik woorden die al langer in mij rondzingen, maar zich niet lieten vangen. Het is winter 1944 en een klein groepje vrienden voert elke avond dezelfde discussie. Het is de bedoeling dat ze overdag nieuwe argumenten vinden om in de avond te gebruiken. Avond
- [Maror zoekt bestuursleden](https://devrijdagavond.com/2025/09/09/nieuws/maror-zoekt-bestuursleden/) - De Benoemingscommissie Bestuursleden COM is op zoek naar twee ongebonden bestuursleden voor Maror. Draagt u de toekomst van Joods Nederland een warm hart toe dan is dit uw kans om daaraan een bijdrage te leveren. Meer informatie.
- [Als ziekenhuizen wegkijken](https://devrijdagavond.com/2025/09/10/nieuws/als-ziekenhuizen-wegkijken/) - Sinds een paar dagen ben ik terug uit Amsterdam. Voor het eerst in mijn leven liep ik daar zonder keppel, maar met een pet. Ik voelde me niet meer prettig om zichtbaar als jood rond te lopen. Dat terzijde. In Nederland hoorde ik de commotie rond professor Amit Frenkel, hoofd intensive care van het Soroka
- [Jubileumconcert in Esnoge laat unieke muziek herleven uit 350-jarige bestaan ](https://devrijdagavond.com/2025/09/09/kunst-en-cultuur/muziek/jubileumconcert-in-esnoge-laat-unieke-muziek-herleven-uit-350-jarige-bestaan/) - Op 4 september vond een bijzonder concert plaats omdat muziek werd uitgevoerd die vrijwel nooit elders is te beluisteren. Het concert vond plaats in de Portugese Synagoge ter gelegenheid van het 350-jarig bestaan van deze Esnoge of Snoge zoals het imposante gebouw op het Amsterdamse Waterlooplein wordt genoemd. De namen van de meeste componisten zullen
- [Palestijnse staat wordt gestationeerd in een hoek van de geschiedenis ](https://devrijdagavond.com/2025/09/03/midden-oosten/palestijnse-staat-wordt-gestationeerd-in-een-hoek-van-de-geschiedenis/) - Met de Amerikaanse president Donald Trump als aanvoerder en de Israëlische premier Benjamin Netanyahu als uitvoerder wordt de Palestijnen de hoop ontnomen ooit in een onafhankelijke Palestijnse staat te kunnen wonen, leven en sterven. Dat is het niet door Hamas voorziene resultaat van de moordzuchtige overval op 7 oktober 2023 op het aan Gaza grenzende
- [Annexatie Westelijke Jordaanoever is dwaze daad ](https://devrijdagavond.com/2025/09/08/midden-oosten/annexatie-westelijke-jordaanoever-is-dwaze-daad/) - Grimmiger kan het bijna niet. Terwijl de Israëlische minister van Defensie Katz dreigt de stad Gaza te verwoesten, vermoorden twee Palestijnse terroristen maandagochtend zes mensen bij een busstation in Jeruzalem. Onder de dertig gewonden verkeren er twee in levensgevaar en vijf zijn zeer ernstig gewond. De twee Palestijnen zijn zoals dat wordt genoemd door militairen
- [De miljoenen van De Vrijdagavond](https://devrijdagavond.com/2025/09/01/nieuws/de-miljoenen-van-de-vrijdagavond/) - Onlangs mailde Siem Eikelenboom van Follow the Money ons met de vraag of stichting HalloJoods – de stichting die De Vrijdagavond uitgeeft – belegt in Israëlische staatsobligaties. Zonder verdere intro, uitleg, context kregen we dit: Kan de Stichting Hallo Joods aangeven of de stichting op dit moment belegt in Israëlische staatsobligaties cq deze in bezit
- [Shaul Magid: Met ballingschap bedoel ik een manier van denken, niet geografische diaspora](https://devrijdagavond.com/2025/09/03/midden-oosten/zionisme-debat/shaul-magid-met-ballingschap-bedoel-ik-een-manier-van-denken-niet-geografische-diaspora/) - Hertog: U schreef dat de BDS-beweging* en de Israëlische kolonistenbeweging ironisch genoeg allebei het liberale Zionistische verhaal ondermijnen, namelijk dat de staat Israël legitiem is maar de bezetting niet. Kunt u dat uitleggen? Magid: Op structureel niveau ontkennen zowel BDS als de kolonisten dat de Groene Lijn (de grens tussen het door de VN erkende
- [Reflecties over rouw binnen het Jodendom](https://devrijdagavond.com/2025/09/04/nieuws/reflecties-over-rouw-binnen-het-jodendom/) - 14 Elloel is het de tweede jaartijd van mijn vader, Leo Mock. Dit bewoog mij ertoe te reflecteren op de wijze waarop het Jodendom invulling geeft aan het rouwproces. Zoals met veel thema’s in het Jodendom, is er ook op dit gebied een breed scala aan regels, rituelen en gebruiken. Hoewel de detaillistische aard ten
- [Feyenoord is ook een Jodenclub](https://devrijdagavond.com/2025/09/03/nieuws/sport/feyenoord-is-ook-een-jodenclub/) - Op 18 september wordt het boek ‘En wie niet springt…’ gepresenteerd in De Kuip, het Feyenoordstadion. Het betreft een publicatie van de Rotterdamse stichting Loods 24 en Joods Kindermonument. Uitgever Chris Buitendijk van Studio Rashkov vertelt waarom het de hoogste tijd is voor dit boek. ‘En wie niet springt…’ Wie een beetje bekend is in
- [Kleding die de andere gender faken](https://devrijdagavond.com/2025/09/01/religie-en-filosofie/parasja/kleding-die-de-andere-gender-faken/) - Het kleed van een man zal niet op een vrouw zijn; ook zal een man geen vrouwenkleed aantrekken, want ieder die dit doet is een gruwel voor de Eeuwige, uw God (Deut. 22:5). Voor wie de tekst letterlijk leest, lijkt dit een verbod te zijn tegen travestieten en transseksuelen. Het is daarom opmerkelijk dat Rashi
- [Voorbereiding Hoge Feestdagen, ook een tijd van gemis](https://devrijdagavond.com/2025/09/03/nieuws/voorbereiding-hoge-feestdagen-ook-een-tijd-van-gemis/) - Vroeger leerden we op school dat de maand voor Rosj Hasjana – de hele maand Eloel – een periode van voorbereiding was. Zowel in de relatie met andere mensen als in de verhouding tot God moest je in het reine komen. Het was een tijd waarin je echt werk moest maken van zelfreflectie en verbetering.
- [Oekraïens-Joodse gemeenschap houdt stand in heftige tijden ](https://devrijdagavond.com/2025/09/03/nieuws/oekraiens-joodse-gemeenschap-houdt-stand-in-heftige-tijden/) - Wat betekent het om in Oekraïne, middelpunt van een heftige oorlog, Joods te zijn? De Oekraïense regisseur Alex Osmolovsky werpt in de documentaire De Stam een persoonlijk licht op het Joodse leven in een land in oorlog. Door de ogen van leden van de Oekraïense Joodse gemeenschap zelf biedt de film een indringend persoonlijk portret
- [Opening Portugese synagoge in 1675 stond voor vrijheid van geweten](https://devrijdagavond.com/2025/09/02/joodse-geschiedenis/opening-portugese-synagoge-in-1675-stond-voor-vrijheid-van-geweten/) - 10 Menachem 5435 overeenkomend met vrijdag 23 juli 1675 werd de Portugese synagoge in Amsterdam ingewijd. De toen befaamde kunstenaar Romeyn de Hooghe legde het feestelijk tafereel op een ets vast. Het misschien wel opvallendste element ervan is de kop, de illustratie boven het tafereel waarin we het interieur van de Esnoga zien tijdens de
- [Toen Israël koos voor neoliberaal kapitalisme werd de deur geopend naar Netanyahoe’s kolonistenstaat](https://devrijdagavond.com/2025/08/28/midden-oosten/zionisme-debat/toen-israel-koos-voor-neoliberaal-kapitalisme-werd-de-deur-geopend-naar-netanyahoes-kolonistenstaat/) - Voor veel Amerikaanse Joden draait ‘pro-Israël zijn’ nauwelijks om Israël zelf Hertog: Wat zeg je tegen Joden die stellen dat, nu het antisemitisme wereldwijd toeneemt, een sterke Joodse staat belangrijker is dan ooit? Magid: Prima, maar vernietig er geen ander volk mee. Ons recht om daar te wonen is niet groter dan hun recht. Dit
- [Shaul Magid: tegenspraak-Zionisme is niet anti-Israël](https://devrijdagavond.com/2025/08/19/midden-oosten/zionisme-debat/shaul-magid-tegenspraak-zionisme-is-niet-anti-israel/) - De Amerikaanse hoogleraar en rabbijn Shaul Magid onderzocht vanaf jonge leeftijd zijn joodse identiteit via chassidim, de settlersromantiek, de moderne orthodoxie naar een kabbalistische vorm van eigentijds jodendom. Zijn intellectuele zoektocht ging via identiteit in de post-etnische samenleving naar zijn recente boek: The Necessity of Exile (2023). De Vrijdagavond publiceert het lange interview van Hertog
- [Via het ontstaan van Israël naar de huidige Gaza-oorlog ](https://devrijdagavond.com/2025/08/28/midden-oosten/zionisme-debat/via-het-ontstaan-van-israel-naar-de-huidige-gaza-oorlog/) - In de eerste aflevering maken we kennis met de Amerikaanse geleerde en rabbijn Shaul Magid, te beginnen met de titel van zijn laatste boek: De noodzaak van Exil. Het interview van Judith Hertog volgt Magids zoektocht naar wat jodendom voor hem betekent, een zoektocht die plaatsvindt in de bloeitijd van het Amerikaanse jodendom, tweede helft
- [De legende van de Joodse paus Jesjoea ](https://devrijdagavond.com/2025/08/28/nieuws/de-legende-van-de-joodse-paus-jesjoea/) - In het eerste deel lezen we hoe de vrome Jood Jesjoea zich bekeerde tot het christendom en opklom in de Vaticaanse hiërarchie. Hij werd benoemd tot paus Anacletus II en regeerde van 1130 tot 1138. Eenmaal paus bracht hij de nodige orde in het chaotische huis van Petrus, waarna Anacletus II zich vreselijk begon te
- [Israëli Jazz: Hoe Israël een belangrijke speler werd in de internationale jazzscene](https://devrijdagavond.com/2025/08/28/kunst-en-cultuur/israeli-jazz-hoe-israel-een-belangrijke-speler-werd-in-de-internationale-jazzscene/) - Wat maakt dat er zoveel excellente Israëlische jazzmusici zijn? In het cultuurhistorisch onderzoek naar jazz in Israël tracht fotograaf en jazzliefhebber Raphaël Perez een antwoord te geven in Israëli Jazz, The Blend of Blends. Daarnaast is dit vuistdikke boek een uitgebreid compendium met portretten van 92 Israëlische jazzmusici. Avishai Cohen en familie Begin 2015 hoorde ik
- [Jesjoea, de eerste en enige Joodse paus](https://devrijdagavond.com/2025/08/28/joodse-geschiedenis/jesjoea-de-eerste-en-enige-joodse-paus/) - Wie door de nauwe straten van het oude getto van Rome wandelt, treft met enig geluk een kring aandachtig luisterende kinderen aan. Ze missen geen woord van het verhaal over de Joodse paus. Van deze legende verschenen vanaf begin zeventiende eeuw verschillende gedrukte versies. Ik bewerkte de variant waarin de paus net als zijn vader rabbijn
- [Zoek het recht en niet anders dan recht](https://devrijdagavond.com/2025/08/25/religie-en-filosofie/parasja/zoek-het-recht-en-niet-anders-dan-recht/) - Mosje weet dat hij binnenkort zal sterven en het volk niet zal begeleiden in hun verovering van het land Israel. In zijn afscheidsrede geeft hij het volk behoorlijk wat instructies mee van wat ze allemaal moeten doen zodra ze het land hebben veroverd en een beetje gesetteld zijn. Het boek Dewariem, het laatste boek van
- [De noodzaak van exil, interview met Shaul Magid](https://devrijdagavond.com/2025/08/19/midden-oosten/zionisme-debat/de-noodzaak-van-exil-interview-met-shaul-magid/) - In deze serie interviewt Judith Hertog de Amerikaanse hoogleraar en rabbijn Shaul Magid. Het artikel verscheen oorspronkelijk in juli 2025 in het Amerikaanse magazine The Sun en is door Wanda F Bloemgarten ingekort en vertaald naar het Nederlands. Magid onderzocht vanaf jonge leeftijd zijn joodse identiteit via chassidim, de settlersromantiek, de moderne orthodoxie naar een
- [Internationaal isolement heeft twee gezichten: emotioneel anti-Israël maar gelijktijdig pro-business](https://devrijdagavond.com/2025/08/28/midden-oosten/internationaal-isolement-heeft-twee-gezichten-emotioneel-anti-israel-maar-gelijktijdig-pro-business/) - Joden en Israëli in Nederland: maak de borst maar nat. Ik vrees dat antisemitische incidenten feller en gevaarlijker zullen worden. Woensdagmiddag luisterde ik om 14.00 uur naar Reshet Bet, de Israëlische radio. De nieuwslezer riep uit naam van Tsahal (het Israëlische leger) de inwoners van de stad Gaza op hun woonplaats te verlaten en naar
- [Dina-Perla over oplaaiend antisemitisme: We moeten onze kwetsbaarheid erkennen, maar onze kracht niet onderschatten](https://devrijdagavond.com/2025/08/27/opinie/dina-perla-over-oplaaiend-antisemitisme-we-moeten-onze-kwetsbaarheid-erkennen-maar-onze-kracht-niet-onderschatten/) - Ik heb het antisemitisme onderschat. Hoogstwaarschijnlijk wij allemaal. Dat is een fout die we onszelf niet meer kunnen veroorloven. Dat is de eerste waarheid die ik moet uitspreken. Niet in abstractie of statistieken, maar vanuit mijn ziel, kloppend hart en analytisch vermogen. Mensen, zoals jullie dacht ik: dat hebben we achter ons gelaten. Dat Joden
- [Volle sjoel in Eindhoven op een droevige dag ](https://devrijdagavond.com/2025/08/10/nieuws/volle-sjoel-in-eindhoven-op-een-droevige-dag/) - Dit jaar ging ik naar Eindhoven om Tisja Beav te vieren. Veel te vieren in vreugdevolle zin is er natuurlijk niet op de droevigste dag op de Joodse kalender. Op Tisja Beav herdenken we de verwoesting van de eerste en tweede Tempel in Jeruzalem en de rampen die het Joodse volk in de eeuwen daarna
- [Alles is bij het oude in de jarige Snoge](https://devrijdagavond.com/2025/08/14/nieuws/alles-is-bij-het-oude-in-de-jarige-snoge/) - Op Tisja Beav was ik zondagochtend verbaasd door de onverwacht grote opkomst, mannen, vrouwen, jongeren, kinderen in de sjoel van Eindhoven.* Aan het einde van die week was de Portugese synagoge jarig. Dat betekende voor mij zeven kwartier lopen (en terug!) om de 350ste verjaardag van de Esnoga te vieren. Het was geen kwestie van tegenstelling
- [Menachem Asscher, wat blijft is de muziek](https://devrijdagavond.com/2024/03/26/kunst-en-cultuur/menachem-asscher-wat-blijft-is-de-muziek/) - Begin mei kan je iets bijzonders meemaken: een vertelconcert over het leven en werk van Menachem Asscher, de op jonge leeftijd in Auschwitz vermoorde pianist en componist. Een combinatie van vertelkunst, muziek en beeld. Op 1 en 2 mei vindt dit vertelconcert plaats in het voormalige badhuis aan de Nieuwe Uilenburgerstraat in het hart van
- [Simcha – Vreugde als Levenshouding](https://devrijdagavond.com/2025/08/18/nieuws/simcha-vreugde-als-levenshouding/) - In Parasjat Re’eh worden we geconfronteerd met de grote keuzes van het leven: zegen of vloek, gehoorzaamheid of afdwaling. De parasja behandelt onder andere de regels over koosjere en niet-koosjere dieren, de bestrijding van afgoderij en de centrale rol van de plaats die G-d zal uitkiezen om Zijn Naam te laten rusten – uiteindelijk Jeruzalem.
- [De wereld van Siegfried van Praag geëerd in vuistdik boek](https://devrijdagavond.com/2025/08/20/joodse-geschiedenis/de-wereld-van-siegfried-van-praag-geeerd-in-vuistdik-boek/) - Voor de Tweede Wereldoorlog was Siegfried van Praag (1899-2002) een gevierd schrijver. Hij heeft tientallen romans op zijn naam staan en enkele non-fictieboeken. Inmiddels is hij zo goed als vergeten. Dat vinden Willy Lindwer en Guus Luijters onterecht. Daarom publiceerden zij de bloemlezing De wereld van Siegfried van Praag. Dit dikke boek – 383 bladzijden
- [Stefan Zweig: Jood, Duitser, wereldburger ](https://devrijdagavond.com/2025/08/19/joodse-geschiedenis/stefan-zweig-jood-duitser-wereldburger/) - ‘Zo hoor ik nergens meer bij; overal vreemdeling en in het beste geval gast; ook mijn eigenlijke vaderland, de keuze van mijn hart, Europa, ben ik kwijtgeraakt sinds het zichzelf voor de tweede keer in broederoorlogen verscheurt.’ Aldus de Joodse schrijver Stefan Zweig (1881-1942) in het voorwoord van De wereld van gisteren, zijn laatste en
- [Kan Jesaja mij troosten? Jesjajahoe Leibowitz en David Grossman zeker wel ](https://devrijdagavond.com/2025/08/19/lernen/kan-jesaja-mij-troosten-jesjajahoe-leibowitz-en-david-grossman-zeker-wel/) - De Joodse datum van 9 Av (Tisja b’Av) – die altijd ergens in augustus valt – is zwaar beladen. Dan herdenken we volgens de Joodse kalender de verwoesting van de Tempel in Jeruzalem. Of eigenlijk twee verwoestingen: die van 586 vóór de gewone jaartelling door de Babyloniërs en die van 70 van de gewone jaartelling
- [Waar was die wolk van verdriet?](https://devrijdagavond.com/2025/03/13/joodse-geschiedenis/waar-was-die-wolk-van-verdriet/) - De kop boven Eva van Sonderens bespreking van Saskia Goldschmidts boek Na de oorlog – Hoe kinderen van overlevenden de Tweede Wereldoorlog met zich meedragen blies als een harde rukwind een lang gesloten deur bij mij open. Er hing een wolk van verdriet boven haar naoorlogse familie, zo luidde de kop. Nee, een wolk van
- [Israël komt in akelig isolement als Gaza-stad wordt aangevallen](https://devrijdagavond.com/2025/08/18/midden-oosten/israel-komt-in-akelig-isolement-als-gaza-stad-wordt-aangevallen/) - Netanyahu speelt hoog spel met zijn aan het leger opgelegde besluit de stad Gaza en omgeving te veroveren. Hij doet het voorkomen dat de vernietiging van de stad en de verdrijving van een miljoen Gazanen de beste garantie is om de nog levende twintig gegijzelden uit de klauwen van Hamas te redden. Het is geen
- [Marcia Luyten hoort de kritische Joodse intellectuelen niet](https://devrijdagavond.com/2025/08/14/opinie/marcia-luyten-hoort-de-kritische-joodse-intellectuelen-niet/) - ‘Als er al Joodse denkers zijn van Arendts kaliber, dan spreken ze zich niet uit’, verzucht Marcia Luyten in haar recente column ‘Na de banaliteit van Israëls eerste leugen was er geen houden meer aan’ in de Volkskrant van 12 augustus over de stilte van joodse denkers rond het huidige Israël. Los van de vraag
- [Eén God: van polytheïsme via monolatrie naar monotheïsme](https://devrijdagavond.com/2025/08/09/religie-en-filosofie/parasja/een-god-van-polytheisme-via-monolatrie-naar-monotheisme/) - Vanaf jonge leeftijd werd mij ingeprent dat het Sjema het belangrijkste gebed is in het jodendom — zelfs heiliger dan het Kaddiesj. In de oorlog stierven mensen met het Sjema op hun lippen. Het Sjema verkondigt de essentie van het jodendom, namelijk dat God één is en dat er geen andere goden naast Hem bestaan.
- [Dominante rol messiaanse legerrabbijnen in oorlog zonder einde](https://devrijdagavond.com/2025/08/13/midden-oosten/dominante-rol-messiaanse-legerrabbijnen-in-oorlog-zonder-einde/) - De oorlog zonder einde heeft geen eind. Dat is de betekenis van het kabinetsbesluit de hele strook van Gaza te veroveren en voor onbepaalde tijd bezet te houden. En misschien nooit meer te verlaten. Want dat is het ultieme doel van de extreem-orthodoxe ministers Ben Gvir en Smotrich. Zonder tegenspraak van Netanyahu verlangen zij naar
- [Sir Moses Montefiore: The Dutch Connection](https://devrijdagavond.com/2025/08/13/joodse-geschiedenis/sir-moses-montefiore-the-dutch-connection/) - Montefiore als legendarische figuur Moses Montefiore (1784-1885) was de beroemdste Engelse Jood in de negentiende eeuw. Hij was bankier en filantroop en wijdde zijn leven aan het verlichten van het lot van de Joden in de hele wereld. Zo reisde hij naar de Sultan van het Ottomaanse Rijk, naar de Paus in Rome, naar Rusland,
- [Diamantstad toont de grote bijdrage van Amsterdamse Joden aan ontwikkeling van de stad](https://devrijdagavond.com/2025/08/12/joodse-geschiedenis/diamantstad-toont-de-grote-bijdrage-van-amsterdamse-joden-aan-ontwikkeling-van-de-stad/) - In deze podcast wordt uitgebreid gesproken over de geschiedenis van de ANDB, de Algemene Nederlandse Diamantbewerkers Bond. Het ontstaan van de Bond, de geschiedenis van de Joodse diamantbewerkers in Amsterdam. Amsterdam als belangrijkste industriestad aan het eind van de negentiende eeuw in de wereld. De ontwikkeling van de hoofdstad in al zijn facetten. De oprichters van
- [Dromen dat je wakker bent – graaft politiek links zijn eigen graf?](https://devrijdagavond.com/2025/08/05/opinie/dromen-dat-je-wakker-bent-graaft-politiek-links-zijn-eigen-graf/) - Achteraf gezien was 2011, het jaar waarin ik afscheid nam als redactielid van het feministische Tijdschrift LOVER, een kantelpunt. Niet vanwege mijn vertrek, maar door het aantreden – voor het eerst in decennia! – van twee mannen in de redactie. De eerste had zijn homoseksualiteit als toegangsbewijs, de tweede kwam binnen met een zelfontworpen t-shirt
- [Stemmen bij de Tora, een eerbetoon aan Leo Mock z"l](https://devrijdagavond.com/2025/08/07/lernen/stemmen-bij-de-tora-een-eerbetoon-aan-leo-mock-zl/) - Twee weken geleden verwees ik in mijn Parasja bijdrage naar het recent gepubliceerde boek van Stichting LeV getiteld ‘Lieflijk op de tong. Stemmen bij de Tora’. Dit boek behandelt de 54 sidrot op een diepgaande manier aan de hand van bronnen uit diverse hoeken. De auteurs zijn Dodo van Uden, Henk Scholder en Niek de
- [Dat verzin je niet. Frank Diamand, een innemend mens en veelzijdig kunstenaar](https://devrijdagavond.com/2025/08/07/nieuws/dat-verzin-je-niet-frank-diamand-een-innemend-mens-en-veelzijdig-kunstenaar/) - Ik weet niet wat het betekentik weet niet hoe het begon.Dat ik je lief heb weet ik zekeren dat ik je niet verzon. De Chinese roos die na jarenvan een bestaan als groene plantzich het vermogen tot bloeien herinnertknoppen krijgt en uitbreektin een korte heftig rode brand. “Ben je bang voor de dood?Waarom ben je
- [Liefde doorbreekt de scheidsmuren tussen mensen](https://devrijdagavond.com/2025/08/04/religie-en-filosofie/parasja/liefde-doorbreekt-de-scheidsmuren-tussen-mensen/) - Uit de sidra van deze week – Wa`etchanan – wil ik graag een woord belichten dat ons als prominente opdracht richting wijst. Het sluit direct aan bij het Sjema in strikte zin waarmee we onszelf het één en de enige zijn van Adonai Elohenoe, onze God, dagelijks voor ogen houden. Dat woord is we`ahavta, je
- [Saul Friedländer en Frank Diamand over beladen plaatsen in indrukwekkende documentaire](https://devrijdagavond.com/2023/05/04/nieuws/saul-friedlander-en-frank-diamand-over-beladen-plaatsen-in-indrukwekkende-documentaire/) - ‘Als de herinnering komt’ is een film over de historicus Saul Friedländer, een belangrijke kenner van nazisme en de Holocaust. De documentaire van Frank Diamand wordt opnieuw uitgezonden door de Joodse programmering van de EO vanwege de prestigieuze Balzanprijs die de negentigjarige Friedländer ontving voor zijn gehele oeuvre. Filmmaker Diamand neemt de Israelische historicus Friedländer
- [Weer Auschwitz misbruikt om de reputatie van Joseph Beuys te redden, nu in Kasteel Moyland](https://devrijdagavond.com/2025/08/05/kunst-en-cultuur/weer-auschwitz-misbruikt-om-de-reputatie-van-joseph-beuys-te-redden-nu-in-kasteel-moyland/) - Ik ben werkelijk bedroefd te lezen over de nieuwe poging van Museum Schloss Moyland (even ten oosten van Nijmegen) om de geschiedenis van Joseph Beuys en Auschwitz te vervalsen. Uit het persbericht: "...Het laat zien dat Beuys gedurende zijn hele carrière, van de jaren 1940 tot de jaren 1980, zich consistent heeft beziggehouden met thema’s
- [Heldendaden van rabbijn David Panzieri](https://devrijdagavond.com/2025/08/05/joodse-geschiedenis/heldendaden-van-rabbijn-panzieri-blijven-in-leven/) - Al tijdens de nazibezetting deden bijzondere verhalen de ronde in de Joodse wijk van Rome over rabbijn Isaak David Panzieri (1875-1946). Men vertelde dat rabbijn David, zoals hij werd genoemd, een heel eigen manier van bidden had, want ‘... als hij bad kwam er een lieve glimlach op zijn gezicht. Het straalde de intense vreugde
- [Mirjam Rotenstreich vindt held Rode Leger ](https://devrijdagavond.com/2025/07/31/kunst-en-cultuur/literatuur/mirjam-rotenstreich-vindt-held-rode-leger/) - Anders dan de titel doet vermoeden, is het laatste boek van Mirjam Rotenstreich Vader Zoeken De eeuw van Natan Rotenstreich (1912-2014) geen literaire versie van het populaire televisieprogramma Spoorloos. Zij groeide op met vader Natan, haar moeder en zusje in Amsterdam, de stad waar hij in 1948, na een dienstplicht in het Rode Leger, terecht
- [De afgescheurde handtekening van Leo Smit en de Gouden Pauw van Shura Lipovsky](https://devrijdagavond.com/2025/07/30/nieuws/de-afgescheurde-handtekening-van-leo-smit-en-de-gouden-pauw-van-shura-lipovsky/) - “Er werden liederen gezongen dat was bijna belangrijker dan brood. Omdat het een soort kracht was”, aldus Shura Lipovsky over het Jiddische lied in het vooroorlogse Amsterdam. Lipovsky: Muziek opent een venster in bepaalde delen van de ziel. De melodieën hebben me altijd ergens mee naartoe gevoerd, naar wat ik belangrijk vind. Soms tederheid, soms
- [Goed leiderschap volgens Moshe: Kies van elk van jullie stammen kandidaten die wijs zijn, verstandig en ervaren](https://devrijdagavond.com/2025/07/28/religie-en-filosofie/parasja/goed-leiderschap-volgens-moshe-kies-van-elk-van-jullie-stammen-kandidaten-die-wijs-zijn-verstandig-en-ervaren/) - Sjabbat Chazon, de sjabbat vóór Tisja Be’Av, is genoemd naar de haftara die op deze Sjabbat gelezen wordt over de visie (Chazon) van de profeet Jeshajahu. Deze gaat in essentie over de hoopvolle mogelijkheid voor het volk Israël om te stoppen met slechtigheid en te leren goed te doen: חִדְל֖וּ הָרֵֽעַ׃ לִמְד֥וּ הֵיטֵ֛ב (Jeshajahu 1:16-17).
- [Spirituele reis van het Joodse volk](https://devrijdagavond.com/2025/07/22/religie-en-filosofie/parasja/spirituele-reis-van-het-joodse-volk/) - Deze week gaat het over de reis van de Israëlieten vanuit Egypte, over grondverdeling tussen de stammen, regels over het maken van beloftes, evenals wetten ten aanzien van moord en doodslag. Het welbekende één getuige is géén getuige komt ook in deze twee parsjot Matot-Masee aan bod (Num. 35:30; vergelijk artikel 342 lid 2 Wetboek
- [Palestijnen moeten zelf hun eigen staat uitroepen](https://devrijdagavond.com/2025/07/30/israel-div/palestijnen-moeten-zelf-hun-eigen-staat-uitroepen/) - In het eerste deel van deze beschouwing vertelt Chaya Brasz over haar vriendinnen uit de voormalige Sovjet-Unie met wie ze de aanslagen herdenkt in Argentinië dertig jaar geleden. Kijkend naar de jaartallen verbaas ik me over mijn optimisme van toen. De jaren negentig waren de jaren van onze grote demonstraties met Shalom Achshav, Vrede Nu,
- [Hoe de naam van Rabbi Jehuda Halevi verdween uit het Jeruzalemse straatbeeld](https://devrijdagavond.com/2025/07/30/nieuws/hoe-de-naam-van-rabbi-jehuda-halevi-verdween-uit-het-jeruzalemse-straatbeeld/) - Wie op zoek gaat naar een straat in Jeruzalem vernoemd naar de beroemde dichter Jehuda Halevi komt bedrogen uit. Dit wekt des te meer bevreemding omdat het juist deze Joodse dichter is die sinds de opkomst van het moderne Zionisme een grote populariteit geniet in academische en religieuze kringen. Jehuda Halevi (1075-1141, acroniem Rihal) is
- [Jacob Israël de Haan, dichter van het Joodse Lied, in Italiaanse handen](https://devrijdagavond.com/2025/07/30/kunst-en-cultuur/literatuur/jacob-israel-de-haan-dichter-van-het-joodse-lied-in-italiaanse-handen/) - Negentien jaar na De Haans verblijf in Rome en Napels in 1919 verschenen in Turijn drie van zijn gedichten in een Italiaanse versie: een couplet uit De Roem van Amsterdam en twee kwatrijnen. * De getalenteerde vertaler ervan, Giacomo Prampolini (Milaan, 1898) overleed in 1975 in het Umbrische stadje Spello. Voor zijn vertalingen uit het
- [Aanslagen in Argentinië herdenken in Gan Eli ](https://devrijdagavond.com/2025/07/30/midden-oosten/aanslagen-in-argentinie-herdenken-in-gan-eli/) - Op de eerste dag na de oorlog met Iran liep ik met mijn hond Mini verder van huis - we hoefden nu niet meer in de buurt te blijven van de schuilkelder. Zo kwam ik terecht bij de kinderspeelplaats Gan Eli in het centrum van onze Jeruzalemse wijk tussen de grote Super en twee broederlijk
- [Ze hadden broer en zus kunnen zijn of in ieder geval van dezelfde familie](https://devrijdagavond.com/2024/08/08/joodse-geschiedenis/verhalen/ze-hadden-broer-en-zus-kunnen-zijn-of-in-ieder-geval-van-dezelfde-familie/) - Mijn hond heet Mini. Dat had eigenlijk Midi moeten zijn want ze werd steeds groter, maar zo groot als Max is ze gelukkig niet geworden. Max is de hond van mijn partner. Wij wonen inmiddels 39 jaar in Israël waarvan 37 jaar in Jeruzalem. Dat is meer dan de helft van mijn leven. Mini is
- [Iftar als Bridges of Light in hartje Oude Stad](https://devrijdagavond.com/2025/03/11/joodse-geschiedenis/verhalen/iftar-als-bridges-of-light-in-hartje-oude-stad/) - Daar stonden we dan. Een vijftigtal mensen van vier religies: christenen, joden, moslims, druzen. Tijdens Ramadan hoog op het dak van het Aish World Center in het hartje van de Oude Stad van Jeruzalem. Samengekomen voor een Iftar, het aanbijten voor moslims na de vastendag. De organisatoren hadden het Bridges of Light genoemd. Er waren enkele
- [Start-up nation stopt niet bij de dood](https://devrijdagavond.com/2025/07/30/joodse-geschiedenis/verhalen/start-up-nation-stopt-niet-bij-de-dood/) - Israël is zonder twijfel de start-up nation van de wereld. Het heeft niet alleen het land zelf, maar ook de rest van de wereld veel gebracht. Denk bijvoorbeeld aan Mobileye – een techbedrijf dat gespecialiseerd is in geavanceerde rijhulpsystemen, waardoor een auto in principe zelfstandig kan rijden. Of aan het druppelirrigatiesysteem dat door middel van
- [Joodse jongvolwassenen: Waar moet dat heen? ](https://devrijdagavond.com/2025/07/23/nieuws/joodse-jongvolwassenen-waar-moet-dat-heen/) - In 1937 schreef mijn oudtante Clara Joachimsthal twee ‘brieven uit Weenen’ over het moeilijke bestaan van Joodse jongeren in een verdeeld Europa. Wat zegt haar stem uit het verleden over de vragen van nu? Op 14 januari 1937 vertrok Clara op 29-jarige leeftijd van Amsterdam naar Wenen. Ze was psychologisch pedagoge en zou gaan werken
- [‘Ondertussen voltrok zich de gewelddadige vernietiging van het volk van Judea’](https://devrijdagavond.com/2025/07/22/joodse-geschiedenis/verhalen/ondertussen-voltrok-zich-de-gewelddadige-vernietiging-van-het-volk-van-judea/) - In deel 1 Berenice, prinses van Judea zagen we hoe prinses Berenice in Caesarea een ‘schandalig’ leven leidde, geïnspireerd op Liliths eigenzinnigheid. Aan het einde van deel 1 besluit Berenice zich niet meer met collectieve lotgevallen in te laten maar van het leven te genieten. Terwijl de prinses aan tafel zat, kwam een dienaar aankondigen
- [Bart Wallet over zionisme en antizionisme ](https://devrijdagavond.com/2025/07/23/joodse-geschiedenis/bart-wallet-over-zionisme-en-antizionisme/) - Het begrip zionisme lijkt een sjibbolet geworden. Een herkenningsteken voor wie erbij hoort of juist als scheldwoord in de pro-Palestijnse beweging. Het is een uitroep van historicus Bart Wallet. Waarop hij stelt: “Ik zeg altijd, kijk naar de wortels - vraag je af: wat bedoelen ze precies.” Vervolgens volgt zo’n echt Walletcollege in deze podcast.
- [Berenice, prinses van Judea, leidde een schandelijk bestaan ](https://devrijdagavond.com/2025/07/22/joodse-geschiedenis/verhalen/berenice-prinses-van-judea-leidde-een-schandelijk-bestaan/) - Er was eens een prinses die Berenice heette. Op een dag lag zij op een bank in haar daktuin en keek uit over Caesarea. De stad baadde in het licht van de zonsondergang. Haar blote voet was gesierd met juwelen en bungelde losjes buiten de bank. Haar bijna veertig lentes ten spijt leek haar gelaat
- [Bondgenootschap tussen Israël en Frankrijk wankelt, maar Dreyfus krijgt zijn gedenkdag](https://devrijdagavond.com/2025/07/23/midden-oosten/bondgenootschap-tussen-israel-en-frankrijk-wankelt-maar-dreyfus-krijgt-zijn-gedenkdag/) - De Franse president Charles de Gaulle gaf bij het uitbreken van de zesdaagse oorlog in juni 1967 het bondgenootschap tussen Israël en Frankrijk de genadeslag. In een opmerkelijk radio-interview waarschuwde hij Israël dat het lossen van het eerste schot het einde zou betekenen aan de tot dan zeer intieme relatie tussen Frankrijk en Israël. De
- [Ron Dermer, Israëls minister van strategische zaken: kans op langdurige vrede](https://devrijdagavond.com/2025/07/23/midden-oosten/ron-dermer-israels-minister-van-strategische-zaken-kans-op-langdurige-vrede/) - “Stel je voor dat de VS en China bedrijven zijn – dan zou hun eerste zet zijn om Israël te kopen vanwege het enorme potentieel.” Aan het woord is minister Ron Dermer, vertrouweling van Netanyahu en feitelijk onze minister van Buitenlandse Zaken. Dermer is een geboren Amerikaan en in de kern een diplomaat. Voordat hij
- [Jodendom zonder Zion?](https://devrijdagavond.com/2025/07/22/opinie/jodendom-zonder-zion/) - Van Joden wordt steeds meer verwacht dat zij afstand nemen van Israël vanwege de voortrazende urbane oorlog in Gaza. Degenen die dat doen zijn ‘de goede Joden’. Er bestaat nauwelijks begrip voor het Israëlische streven om Hamas definitief uit te schakelen na wat het terreurbewind heeft aangericht op en na 7 oktober 2023. Dat Hamas
- [Rapenburg en De Plantage als sprankelende joodse buurten](https://devrijdagavond.com/2025/07/16/nieuws/rapenburg-en-de-plantage-als-sprankelende-joodse-buurten/) - “Waar ik woon, is boven de vierde Eik en Linde”, aldus Paul Verberne, de huidige bewoner van de ruimte boven het roemruchte café. De vorige locaties waren in Artis en op de Plantage Middenlaan nummer 23. Sinds begin jaren zeventig, toen Verberne het pand met een compagnon kocht, bevindt het café zich op nummer 22.
- [De Dochters van Tzlofchad – een klacht die klopt](https://devrijdagavond.com/2025/07/14/religie-en-filosofie/parasja/de-dochters-van-tzlofchad-een-klacht-die-klopt/) - Herhaaldelijk krijgen we de boodschap dat de Israëlieten in de woestijn nutteloos en onterecht aan het klagen waren. Herhaaldelijk werd het schuldige deel van het volk daarvoor gestraft. Om maar enkele gevallen te noemen: Er werd geklaagd over het manna, mensen wilden vlees. Ze krijgen dus kwartels voor een hele maand totdat het vlees hun
- [A.C. Wertheim: 'In de kerk zijn zij Israëlieten, daarbuiten medeburgers'](https://devrijdagavond.com/2025/07/15/nieuws/a-c-wertheim-in-de-kerk-zijn-zij-israelieten-daarbuiten-medeburgers/) - Met bovenstaande woorden gaf Abraham Carel Wertheim uitdrukking aan zijn positie als 'de sterk in de Nederlandse samenleving geïntegreerde en verregaand geseculariseerde Jood’. Wertheim (1832-1897, meestal kortweg aangeduid als A.C.) was bankier, politicus, filantroop, promotor van kunst en cultuur en invloedrijk bestuurder van de Joodse gemeenschap. Door zijn huwelijk met zijn nicht Rosalie Wertheim, dochter
- [Zwijmelen bij Iris Hond ](https://devrijdagavond.com/2025/07/16/kunst-en-cultuur/muziek/zwijmelen-bij-iris-hond/) - Kaarslichtconcerten in de Portugese Synagoge in Amsterdam zijn altijd een feest. Zeker in de donkere wintermaanden is het met duizend brandende kaarsen echt sfeervol. Afgelopen 10 juli trad pianiste Iris Hond op in een kaarslichtconcert. De brandende kaarsen zag je nauwelijks door de prachtige ondergaande zon die door de vensters schijnt. Ook dát licht is
- [Wijsheid heeft begin noch einde: de nieuwe Nationale Bibliotheek in Jeruzalem ](https://devrijdagavond.com/2025/07/17/nieuws/wijsheid-heeft-begin-noch-einde-de-nieuwe-nationale-bibliotheek-in-jeruzalem/) - Terwijl het raketgevaar in Jeruzalem nog dreigend was, kwam ik in de Israëlische hoofdstad in de nieuwe Nationale Bibliotheek voor een verrassing te staan. Door een glazen vitrine keek ik naar het handschrift van de bedankbrief die stadhouder Willem de vijfde en zijn vrouw Wilhelmina van Pruissen in 1768 aan de Joodse gemeenschap in Amsterdam
- [Compassie als misdaad, Joodse reflecties op de nieuwe asielwetten ](https://devrijdagavond.com/2025/07/15/opinie/compassie-als-misdaad-joodse-reflecties-op-de-nieuwe-asielwetten/) - Vorige week keurde de Tweede Kamer een voorstel goed dat illegaal verblijf en het verlenen van hulp aan illegale migranten, waaronder ‘niet-uitzetbare’ asielzoekers, strafbaar stelt. Compassie tonen met een asielzoeker, zoals het aanbieden van een maaltijd, onderdak of juridisch advies, kunnen dan leiden tot gevangenisstraf. Deze maatregelen zijn bijzonder zorgwekkend, zeker in een land dat
- [Black Jews of Harlem en andere straatfotografie uit New York](https://devrijdagavond.com/2025/07/15/kunst-en-cultuur/black-jews-of-harlem-en-andere-straatfotografie-uit-new-york/) - Technologische vooruitgang in de fotografie maakte het mogelijk om spontane momenten op straat vast te leggen. In de jaren dertig en veertig van de twintigste eeuw ontdekten sociaal geëngageerde fotografen de kracht van straatfotografie als journalistiek medium. Met hun foto’s brachten zij het leven in armoede, dakloosheid en de bewoners van de overwegend zwarte- en
- [Alle te is teveel behalve teroema](https://devrijdagavond.com/2023/02/23/nieuws/alle-te-is-teveel-behalve-teroema/) - “Heftig. Dat woord komt steeds bij me op deze donderdag terwijl ik werk aan De Vrijdagavond. Tussen alle momenten van superconcentratie luister ik naar de radio. Woorden die doen denken aan de Duitse annexaties in WOII. En aan ‘Boedapest, Praag en nu Kiev’.” Dit schreef ik precies een jaar geleden op 24 februari 2022 in de
- [Poetins anti-Israël koers luidt een nieuwe koude oorlog in](https://devrijdagavond.com/2022/07/28/midden-oosten/poetins-anti-israel-koers-luidt-een-nieuwe-koude-oorlog-in/) - De Russische president Vladimir Poetin zet heel voorzichtig, maar wel duidelijk, een anti-Israelische koers uit. Natan Sharansky weet dat als geen ander. Dertien jaar heeft hij in de Sovjet-Unie achter de tralies gezeten wegens zijn activiteiten voor emigratie van Russische Joden naar Israel. Onder het mom van hoogverraad werd hem deze zware ‘schijn straf’ opgelegd.
- [Grootse plannen van Beth HaMifgash op het herdenkingsplein in Kleef](https://devrijdagavond.com/2025/07/15/nieuws/grootse-plannen-van-beth-hamifgash-op-het-herdenkingsplein-in-kleef/) - Tegen het einde van de Tweede Wereldoorlog werd de binnenstad van Kleef (vlakbij Nijmegen) vrijwel volledig veranderd in een puinhoop. Weggebombardeerd werd ook de Joodse school, gebouwd in 1821. De net zo oude synagoge was al in de nacht van 9 op 10 november 1938 tot op de grond toe afgebrand. Die nacht, de ‘Kristalnacht’,
- [Yeshiva University New York: volg je grote droom](https://devrijdagavond.com/2025/07/15/joodse-geschiedenis/verhalen/yeshiva-university-new-york-volg-je-grote-droom/) - Vanochtend was ik in sjoel. Er liep een man langs me heen en ik dacht bij mezelf: die ken ik. Plots wist ik het weer. Negen jaar geleden was hij ceremoniemeester bij een van de mooiste evenementen die ik ooit heb meegemaakt – de graduation van onze zoon Moishi aan de Yeshiva University in New
- [Verstoorde nachtrust](https://devrijdagavond.com/2025/07/01/joodse-geschiedenis/verhalen/verstoorde-nachtrust/) - “Probeer die sombere gedachten van je te overstemmen met gedachten aan wat je fijn vindt”, is het advies van mijn slaapcoach. “Mooie fietstochten bijvoorbeeld”. Het is onbegonnen werk. Mijn tante schreeuwt er doorheen.Hansi de Miranda, heet mijn tante, inderdaad, ze is een dochter van Monne, ik ben naar haar vernoemd.Ze zou 105 geweest zijn als
- [IM Rudolf van den Berg (1949-2025)](https://devrijdagavond.com/2025/07/14/nieuws/im-rudolf-van-den-berg-1949-2025/) - Cineast Rudolf van den Berg is op 13 juli plotseling overleden aan een hartstilstand. Onwerkelijk en verdrietig nieuws. Ik kwam hem een tijd geleden tegen in het Westerpark waar hij zijn dagelijkse wandeling maakte. We besloten ons weerzien te vieren met een glas wijn en een bitterbal op een terras. Rudolf vertelde enthousiast over zijn
- [Nijmegen, een wandeling door de Joodse geschiedenis](https://devrijdagavond.com/2025/07/10/joodse-geschiedenis/nijmegen-een-wandeling-door-de-joodse-geschiedenis/) - Hè bah, het sneeuwt. Friedrich Zellers voeten zijn haast bevroren als hij aankomt op station Nijmegen. Toch moet hij ook een beetje lachen. Op het perron staat een man die hem aan Charlie Chaplin doet denken. De man gebaart druk met zijn handen, oogt wat zenuwachtig. Maar ook vriendelijk. Het is Alexander Salomons, de rabbijn van Nijmegen
- [Als een ezel de waarheid spreekt: een les in nederigheid](https://devrijdagavond.com/2025/07/08/religie-en-filosofie/parasja/als-een-ezel-de-waarheid-spreekt-een-les-in-nederigheid/) - Koning Balak van Moab is bang voor het volk Jisrael en huurt de profeet Bilaam in om hen te vervloeken. Onderweg naar Moab wordt Bilaam tegengehouden door een engel, die alleen zijn ezel kan zien. Uiteindelijk laat G’d de ezel spreken. Bilaam beseft dat hij fout zat en luistert naar G’d. In plaats van een
- [Over de Holocaust, hoogtijdagen, heilige huisjes en Holokitsch](https://devrijdagavond.com/2025/03/11/wetenschap/mbii-essays/over-de-holocaust-hoogtijdagen-heilige-huisjes-en-holokitsch/) - ‘Het zijn weer de hoogtijdagen', riep mijn moeder, terwijl ze gehaast uit huis vertrok. Het waren de meidagen van de jaren zeventig. Mijn ouders holden van de ene herdenking naar de andere in Groningen en wijde omtrek. Overal werden kransen gelegd, spraken burgemeesters plechtige woorden en werden mijn ouders met grote eerbied ontvangen. Mijn vader,
- [Honderdjarig jubileum: feestelijke installatie van de eerste en enige opperrabbijn van Zeeland](https://devrijdagavond.com/2025/07/08/joodse-geschiedenis/honderdjarig-jubileum-de-feestelijke-installatie-van-de-eerste-en-enige-opperrabbijn-in-zeeland/) - Om dien middenweg te kunnen bewandelen, moet men leeren alle zaken objectief te beschouwen, aldus opperrabbijn Van Gelder in 1925. In het Napoleontische tijdperk werd het opperconsistorie van Nederland opgericht. De Joodse gemeenschap in Nederland werd verdeeld in twaalf ressorten. Elk ressort had zijn eigen opperrabbijn. Dit systeem werd doorgezet onder aansturing van koning Willem
- [Waar of niet waar? De vele perspectieven van Jehoshua Rozenman](https://devrijdagavond.com/2025/07/09/nieuws/waar-of-niet-waar-de-vele-perspectieven-van-jehoshua-rozenman/) - In de tentoonstelling Out of the Box in het Haagse museum Escher in Het Paleis geeft kunstenaar Jehoshua Rozenman iets prijs uit een koffer. Je hebt geen toelichting nodig op de beelden van Rozenman als je niet van verschillende perspectieven houdt: Rozenman zaait visuele verwarring omdat je je verhoudt tot beelden die zowel fysieke constructies
- [Ontmoeting in de Lift, een Les in Menselijkheid](https://devrijdagavond.com/2025/07/08/joodse-geschiedenis/verhalen/ontmoeting-in-de-lift-een-les-in-menselijkheid/) - Ze kwam met twee grote tassen de lift van het ziekenhuis binnen. Ze leek zeker eind tachtig, misschien ouder. Haar uiterlijk verraadde dat ze zo uit de Geula/Mea Shearim-buurt kwam: een hoofddoek om haar hoofd, een vriendelijk en zacht gezicht. Het ziekenhuispersoneel in de lift leek haar te kennen en knikte haar liefdevol toe. Toen
- [Chanoeka-Gala, Barbara en een boek cadeau](https://devrijdagavond.com/2022/12/15/nieuws/chanoeka-gala-barbara-en-een-boek-cadeau/) - We beginnen wat somber, maar geef niet op, we eindigen in majeur. Met een prijsvraag waarmee u een mooi boek kunt winnen. "Wat Etty nu precies verstond onder dat Massenschicksal, de Joodse lotsbestemming, waartegen actief verzet zinloos was, daar komt Koelemeijer natuurlijk ook niet uit," zo concludeert recensent Kees Kok die de biografie bespreekt van
- [Rotterdam, de oorlog en de Goede Tempelieren](https://devrijdagavond.com/2025/07/08/joodse-geschiedenis/verhalen/rotterdam-de-oorlog-en-de-goede-tempelieren/) - Op de internetsite van het Joods Erfgoed Rotterdam kwam ik de familie Preger tegen. Eigenlijk zocht ik naar ‘Broeder Preger’, want zo komt hij voor in de brieven die mijn grootvader Izak Manheim vanuit Rotterdam schreef aan zijn naar Amsterdam gehuwde zoon Simon, mijn vader. Over Louis (Levi) Preger vond ik slechts een mager spoor:
- [Deze oorlog laat diepe traumatische sporen na](https://devrijdagavond.com/2025/07/08/midden-oosten/deze-oorlog-laat-diepe-traumatische-sporen-na/) - Om kwart voor zes dinsdagochtend sprong ik uit mijn bed in de hoop op mijn computer te kunnen lezen dat Israël en Hamas na eindeloos touwtrekken besloten hadden een bestand te sluiten. Ik kreeg een klap in mijn gezicht toen ik Haaretz opende. Geen bestand, geen hoop, maar wel de foto’s van vijf door Hamas
- [Scheuren in de naoorlogse ethiek - heikele onderwerpen in het hedendaagse jodendom](https://devrijdagavond.com/2025/07/03/nieuws/scheuren-in-de-naoorlogse-ethiek-heikele-onderwerpen-in-het-hedendaagse-jodendom/) - Het Menasseh ben Israel Instituut (MbII) organiseerde dit voorjaar vier debatten over actuele thema’s die voor veel beroering zorgen in de joodse gemeenschap en de Nederlandse samenleving. Voor elke debat werden vier kenners gevraagd hun licht te laten schijnen over het onderwerp. Hun essays werden geplaatste in deze krant. Alle debatten verschenen als podcast en
- [Naomi Seidman: Freuds werk als een Joods-intellectuele bijdrage aan de moderne wetenschap](https://devrijdagavond.com/2025/07/03/kunst-en-cultuur/literatuur/naomi-seidman-freuds-werk-als-een-joods-intellectuele-bijdrage-aan-de-moderne-wetenschap/) - Elke taal kent woorden voor ‘het onbewuste’, ‘Oedipuscomplex’ of ‘penisnijd.' Wereldwijd verschijnen jaarlijks tientallen boeken en artikelen over Sigmund Freud, ondanks de tanende populariteit van de psychoanalyse, Naomi Seidmans Translating the Jewish Freud: Psychoanalysis in Hebrew and Yiddish is daarin een toonaangevend werk. Deze studie laat zien hoe Freuds werk via Jiddische en Hebreeuwse vertalingen
- [Zionisme is niet de enige manier om Joods te zijn, het kan ook niet-nationalistisch](https://devrijdagavond.com/2025/07/03/joodse-geschiedenis/zionisme-is-niet-de-enige-manier-om-joods-te-zijn-het-kan-ook-niet-nationalistisch/) - Om duidelijk te zijn: met Zionisme bedoel ik hier uitsluitend het idee dat Joods-zijn een nationale uitdrukking vereist. Dit heeft niets te maken met het wel of niet steunen van de staat Israël. Sterker nog, het kan zelfs betekenen dat je de staat Israël afwijst. David Ohana*, historicus en emeritus hoogleraar Zionisme aan de Ben-Gurion
- [Amsterdam verloor haar nesjomme in 40-45 ](https://devrijdagavond.com/2023/12/27/nieuws/amsterdam-verloor-haar-nesjomme-in-40-45/) - In de Amsterdamse Jodenbuurt bepalen na 1945 de Joodse buurtbewoners niet langer het straatbeeld. De meesten zijn gedeporteerd en vermoord. Veel panden zijn ingestort of onherstelbaar beschadigd door houtroof in de laatste oorlogsmaanden. In veel gevallen is renovatie niet meer mogelijk. In de naoorlogse jaren worden grote delen van de buurt stukje bij beetje gesloopt.
- [Emoena - vertrouwen in G’d - boven logica](https://devrijdagavond.com/2025/07/01/religie-en-filosofie/parasja/emoena-vertrouwen-in-gd-boven-logica/) - Strijd tegen Cheshbon – Overwin je innerlijke berekeningen In Parasjat Choekat lezen we over de strijd van het volk Israël tegen Sichon, de koning van de Amorieten. Deze gebeurtenis lijkt op het eerste gezicht een gewoon historisch verslag van militaire overwinningen op weg naar het Beloofde Land. Maar Rav Avraham Yitzchak HaKohen Kook – de
- [Ik ben een zionist!](https://devrijdagavond.com/2025/07/02/nieuws/ik-ben-een-zionist/) - Gedurende mijn hele leven staat Israël centraal. Vroeger gingen we ieder jaar met mijn ouders op vakantie naar Israël en het grootste deel van onze directe familie woonde er. Ook na mijn huwelijk bleef die band bestaan, mede omdat mijn vrouw ook een grote familie heeft in Israël. Toch heb ik nooit de behoefte gevoeld
- [Laveren tussen onveilig in Israël en Israël-haat in Nederland](https://devrijdagavond.com/2025/07/02/midden-oosten/laveren-tussen-onveilig-in-israel-en-israel-haat-in-nederland/) - Het is nogal verwarrend om terug te zijn in Nederland na de Iraanse raketregen te hebben overleefd. Gelukkig sloeg de zwaarste raket geladen met duizend kilo springstof in twee kilometer van mijn woonplaats Ramat Hasharon. In de veiligheidskamer voelde ik de luchtdruk van de ontploffing in mijn oren. Vanwaar dan die verwarring? In het onveilige Israël
- [Adat Jesjoeroen, voorloper van de reformbeweging?](https://devrijdagavond.com/2025/07/01/joodse-geschiedenis/adat-jesjoeroen-voorloper-van-de-reformbeweging/) - Izak Graanboom, in 1797 aangesteld als rabbijn van Adat Jesjoeroen, schrapte een aantal toegevoegde teksten op de feestdagen. Het was een van de liturgische innovaties die Izak Graanboom invoerde. Kan Adat Jesjoeroen hierdoor worden beschouwd als de voorbode van de reformbeweging? Graanbooms* hervormingen werden door de opperrabbijn en de parnassiem van de Alte Kille beschouwd
- [Wordt de PvdA Judenrein?](https://devrijdagavond.com/2025/06/26/nieuws/wordt-de-pvda-judenrein/) - Onderstaand artikel Oorlog in het Midden-Oosten wordt splijtzwam bij fusie PvdA en GroenLinks schreef Jurriaan Fransman in maart 2025. Dat was ruim voor het recente GL/PvdA-congres waar de motie Piri voor een totale wapenembargo van Israël met ruime meerderheid werd aangenomen. Fransman* gaat hier in op de verschillende, historisch gegroeide, standpunten over Israël binnen GL/PvdA
- [Afschrikking en apocalyptische retoriek van Israël en Iran](https://devrijdagavond.com/2025/06/25/nieuws/afschrikking-en-apocalyptische-retoriek-van-israel-en-iran/) - ‘De Israëlische doctrine van militaire afschrikking staat op het spel: Waag het niet ons aan te vallen’, aldus Bart Wallet in deze podcast over de relatie Israël - Iran. Het eerste deel van deze podcast gaat in op de recente aanval van Israël en de reactie daarop van Iran. In dit gesprek gaan Wallet en
- [Niet iedere strijd tegen antisemitisme is goed voor de Joden](https://devrijdagavond.com/2025/05/30/wetenschap/mbii-essays/niet-iedere-strijd-tegen-antisemitisme-is-goed-voor-de-joden/) - Een paar jaar terug was ik in Berlijn op een conferentie over de Holocaust waar een onmiskenbaar Joods-New Yorkse collega een minder gebruikelijke definitie van de antisemiet aanhaalde: ‘Iemand die een meer dan redelijke hekel aan Joden heeft’. Een paar mensen in het publiek schoten in de lach, ik ook, maar onder de Duitse collega’s
- [Verwarring en wonderen: lessen uit Parasjat Korach](https://devrijdagavond.com/2025/06/23/religie-en-filosofie/parasja/verwarring-en-wonderen-lessen-uit-parasjat-korach/) - Er heerst verwarring. Overal. Mensen die we jarenlang als vrienden beschouwden, stellen ons plotseling op de proef. Begrippen die ooit vanzelfsprekend stonden voor rechtvaardigheid en bescherming, worden nu verdacht gemaakt. ‘Verdediging’ is in sommige kringen al bijna een vies woord geworden. Tegelijk klinken er woorden van steun en begrip vanuit hoeken waar we het het
- [Sallie Pinkhof en de wording van De Dromer – Het Onverwoestbare Woord](https://devrijdagavond.com/2025/06/26/kunst-en-cultuur/sallie-pinkhof-en-de-wording-van-de-dromer-het-onverwoestbare-woord/) - Sallie Pinkhof was een begenadigd schrijver en bovenal een gevoelig dichter. In zijn laatste levensmaanden in Bergen-Belsen had hij de moed zijn gedachten en observaties in gedichten te vangen. De gedichten wisten het concentratiekamp te overleven dankzij de doortastendheid van Sallie’s zoon Menachem en diens latere echtgenote Mirjam Waterman. Zij zorgde ervoor dat de bundel
- [Geweten: harde woorden over Israël en Palestina](https://devrijdagavond.com/2025/06/25/opinie/geweten-harde-woorden-over-israel-en-palestina/) - In ‘Geweten’ probeert Maurits de Bruijn woorden te geven aan zijn gedachten en emoties over Israël en de Palestijnse zaak. Het boek is een klap in het gezicht voor degenen die kritiek op Israël moeilijk kunnen verdragen, en die klap die De Bruijn uitdeelt is naar mijn idee ook zo hard dat hij niet meer
- [Kan Sam het Moos vergeven? En zo ja, hoe dan?](https://devrijdagavond.com/2022/09/22/opinie/kan-sam-het-moos-vergeven-en-zo-ja-hoe-dan/) - Tamar Lange gaf zondag 18 september een voordracht in de Amsterdamse Gerard Dousjoel ter voorbereiding van de Hoge Feestdagen. Het onderwerp was vergeving in het jodendom en de waarde daarbij van geweldloze communicatie. Deze methode helpt te verbinden door aandacht te schenken aan gevoelens en behoeften. In De Vrijdagavond van 25 mei beschreef Aviva Pels
- [Polemische pamfletten in de Amsterdamse kille, 1797-1798](https://devrijdagavond.com/2025/06/24/joodse-geschiedenis/polemische-pamfletten-in-de-amsterdamse-kille-1797-1798/) - Er ontbrandde een ongekend fel conflict tussen de Alte Kille en de van haar in 1797 afgescheiden Neie Kille. Kort daarna werd het nog extremer in de vorm van Diskoersen, het wekelijkse satirische periodiek gepubliceerd door de Neie Kille. Het betrof schuitpraatjes* tussen drie fictieve personen: Anjel, representant van de Neie Kille, Gumpel, die de
- [Vredesuitdaging in de oorlog tegen Iran ](https://devrijdagavond.com/2025/06/24/midden-oosten/vredesuitdaging-in-de-oorlog-tegen-iran/) - Israeli’s snakken naar een einde aan de Iraanse raketoorlog. Twaalf dagen en nachten leefde het land in onzekerheid. Weer een alarm? Uit bed, een keer, later nog een keer, de veiligheidskamer in, wachten op het signaal dat het gevaar tijdelijk is bezweken. De beelden van de enorme verwoestingen die de ballistische raketten aanrichten. De pijn
- [De droom van Sara. Een legende uit het voormalige getto van Rome](https://devrijdagavond.com/2025/06/18/nieuws/de-droom-van-sara-een-legende-uit-het-voormalige-getto-van-rome/) - Er was eens een meisje dat Sara heette. Zij woonde in het getto van Rome en verstelde lappen stof als beroep. Buiten de deur van haar kleine kamertje lag een hoop lappen waar zij ook die middag doorheen ging. Sara wilde de sprei persé afmaken die onder haar vaardige handen op wonderbaarlijke wijze vorm kreeg.
- [Die rare kamer bleek een Maamad](https://devrijdagavond.com/2025/06/24/nieuws/die-rare-kamer-bleek-een-maamad/) - Toen we acht jaar geleden onze flat in Jeruzalem kochten, was het appartement volledig leeg. Bij wijze van spreken stonden alleen de vier muren er. Maar midden in het appartement, op een vreemde plek, stond een rare kamer met enorm dikke muren. “Wat is dit?” vroeg ik naïef. “Kunnen we dit onooglijke ding afbreken?” De
- [Portugese Synagoge swingt bij Klezmerconcert ](https://devrijdagavond.com/2025/06/24/kunst-en-cultuur/muziek/portugese-synagoge-swingt-bij-klezmerconcert/) - Heerlijke melancholische melodieën met viool en klarinet en met virtuoze slotpassages hoorden we 19 juni in de Amsterdamse Snoge. Op die slotpassages zou gemakkelijk gedanst kunnen worden, en eigenlijk moeten, want deze muziek swingt de pan uit. Maar het publiek in de synagoge dorst dat toch niet aan. Sommige concerten blijven je lang bij. Het
- [Met de trein van Jeruzalem naar Damascus en andere toekomstdromen](https://devrijdagavond.com/2025/06/19/nieuws/met-de-trein-van-jeruzalem-naar-damascus-en-andere-toekomstdromen/) - Zou dat niet mooi zijn? Een directe lijn van Jeruzalem naar Damascus? Als je je dit kan indenken, dan zie je een ander, een heel ander Midden-Oosten voor je. Een Midden-Oosten waar men naast en met elkaar woont en verbonden is met wegen en spoorlijnen. Een beetje zoals wij hier in Europa zijn gewend. Is
- [Israël en Iran: van proxy-oorlog naar echte oorlog](https://devrijdagavond.com/2025/06/15/midden-oosten/israel-en-iran-van-proxy-oorlog-naar-echte-oorlog/) - Het Midden-Oosten wordt opgeschud door de escalatie van geweld in het conflict tussen Israël en Iran. Wallet en Van Weezel komen zondag 15 juni met een extra podcast over deze urgente situatie. Deel een over de actuele situatie plaatsen we deze week, volgende week komt het historische overzicht van de relatie Iran - Israël. “Het
- [Is een korte beslissende zege op zo’n hoog ontwikkeld land als Iran een fantasie? ](https://devrijdagavond.com/2025/06/19/midden-oosten/is-een-korte-beslissende-zege-op-zon-hoog-ontwikkeld-land-als-iran-een-fantasie/) - Over het heen-en-weer rennen naar de schuilkelder ’s nachts en overdag wil ik het niet hebben. Ook niet over de enorme verwoestingen in Tel Aviv en oplopende dodental en honderden gewonden. Dit is de beginfase van een Iraanse raketoorlog tegen Israël in antwoord op tweehonderd Israëlische straaljagers die door het Iraanse luchtruim duiken op nucleaire
- [Zelfreflectie tussen sirenes en stilte](https://devrijdagavond.com/2025/06/19/joodse-geschiedenis/verhalen/zelfreflectie-tussen-sirenes-en-stilte/) - In de anderhalf jaar dat ik nu stukjes schrijf, heb ik mezelf één stelregel opgelegd: ik reageer niet. Iedereen mag vrij zijn of haar opmerkingen maken over mijn teksten. Slechts één keer heb ik een reactie verwijderd – omdat die een ander beledigde. Gisteren werd ik echter terechtgewezen door twee oma’s. Ze spraken me aan
- [Angst voor het onbekende won het van hun verlangen](https://devrijdagavond.com/2025/06/15/religie-en-filosofie/parasja/angst-voor-het-onbekende-won-het-van-hun-verlangen/) - Aan het begin van deze parasja treffen we het Joodse volk aan op de grens van Erets Jisraeel, in volle verwachting van het feit dat hun intocht in het Joodse land aanstaande is. Hoewel er al wel wat rommelt binnen het volk – denk aan de klachten over het manna – is er geen reden
- [Kindertekeningen uit Gaza en Israël: kleuren voor vrede in een waanzinnige wereld](https://devrijdagavond.com/2025/06/18/kunst-en-cultuur/kindertekeningen-uit-gaza-en-israel-kleuren-voor-vrede-in-een-waanzinnige-wereld/) - Terwijl het Midden-Oosten in vlammen lijkt op te gaan, terwijl corrupte politici hun volkeren opofferen op het altaar van hun eigen overleving en hebzucht, gloort er een sprankje hoop in Amsterdam: een tentoonstelling van kindertekeningen uit Gaza en Israël. Deze kinderen kennen elkaar niet, maar ze weten wel van elkaars bestaan. Hun leraren hebben hen samengebracht
- [De hoop die kinderen uit Gaza en Israël tekenen is een inspiratiebron](https://devrijdagavond.com/2025/06/03/nieuws/de-hoop-die-kinderen-uit-gaza-en-israel-tekenen-is-een-inspiratiebron/) - Geïnitieerd door Vered Raz en gesteund door de stichting GazEl4Peace en Stichting Rainbow, brengt een bijzondere tentoonstelling met kindertekeningen uit Gaza en Israël hoop en inspiratie. Dit is wat Yossi Tzabari, die je misschien herinnert van zijn spoken-word en stand-up optreden voor de families van de gijzelaars, schreef over deze tekening: Temidden van een moeilijke
- [Tweespalt in de Amsterdamse Kille](https://devrijdagavond.com/2025/06/17/joodse-geschiedenis/tweespalt-in-de-amsterdamse-kille/) - In 1795 werd de Bataafse Republiek uitgeroepen, een vazalstaat van Frankrijk. Spoedig daarna werd de Verklaring van de Rechten van de Mens uitgeroepen, in navolging van Frankrijk. Op 2 september 1796 verleende de Republiek volledige politieke emancipatie aan de Nederlandse Joden. Echter, de overweldigende meerderheid van de Nederlandse Joden onttrok zich aan deze nieuwe ontwikkelingen en
- [Langverwachte première van documentaire over 'het raadsel Spinoza'](https://devrijdagavond.com/2025/06/04/joodse-geschiedenis/langverwachte-premiere-van-documentaire-over-het-raadsel-spinoza/) - Ik herinner me het nog goed. Professor Yitzhak Y. Melamed vroeg een aantal jaar geleden toestemming van de Portugese synagoge om opnames te maken voor een film over Spinoza, de beroemdste filosoof die Nederland heeft voortgebracht. Het antwoord was niet alleen een ferme ‘nee’, maar Melamed werd ook nog eens een persona non grata verklaard.*
- [En ze zwemmen in het water (10)](https://devrijdagavond.com/2025/06/09/feuilleton/en-ze-zwemmen-in-het-water-10/) - Na het afdrogen pakt Lion de sigaren. ‘Kom hier maar zitten, Es.’ Hij heeft een lekker plekje tegen een dun boompje gevonden, heeft er een kleed neergelegd en klopt naast zich op de grond. Om twee uur beginnen de roeiwedstrijden. De jeugd heeft erop gestaan dat we zouden gaan kijken. De drukte neemt toe en
- [De kabbalistische Prins uit Alkmaar ](https://devrijdagavond.com/2025/06/10/joodse-geschiedenis/de-kabbalistische-prins-uit-alkmaar/) - Abraham Prins (1768-1850) was jarenlang een van de kleurrijkste parnassiem (leiders) van de Amsterdamse kehilla. Abraham Prins, kabbalist, Joods geleerde en medeoprichter van Pekiediem & Amarkaliem was dermate geliefd bij zijn gemeenteleden dat er in 1877, dus tientallen jaren na zijn dood, nog een sleutelroman verscheen van de hand van Leendert B. Perel: Uit het leven van
- [Bloeme, dynamiet en Gods volk](https://devrijdagavond.com/2021/04/01/nieuws/25-jaar-joodse-vernieuwing/bloeme-dynamiet-en-gods-volk/) - In ‘Is een rabbijn nodig voor de preek van de leek'* sprak ik over de moedige rol van Bloeme Evers-Emden z”l om als eerste buitenstaander een drasha (verhaal over het Tora-gedeelte van de week) te houden in het Huis van Vernieuwing toen huizend op de Keizersgracht. Het was voorjaar 1996 en alles in het eerste
- [Laat het licht schijnen!](https://devrijdagavond.com/2025/06/09/religie-en-filosofie/parasja/laat-het-licht-schijnen/) - Unieke Joodse ervaringen Enkele weken geleden organiseerden we een sjabbatmaaltijd voor studenten. We vroegen iedereen om een unieke Joodse ervaring te delen, of een gebruik van thuis of van de gemeenschap waarin zij opgroeiden. Vanzelfsprekend had iedereen iets bijzonders te vertellen. Bijvoorbeeld Noa. Zij vertelde hoe haar uitgebreide familie elk jaar voor pesach in Jerusjalaïm
- [De duistere oorlogsgeschiedenis van de KRO](https://devrijdagavond.com/2025/06/10/opinie/de-duistere-oorlogsgeschiedenis-van-de-kro/) - Tien Joodse musici speelden mee in het orkest van de Katholieke Radio Omroep (KRO) in de jaren dertig. Jaren voordat de Duitse bezetters Nederland binnenvielen, werden zeven van hen ontslagen. Zo blijkt uit uitgebreid archiefonderzoek van Pointer, het onderzoeksplatform van de KRO-NCRV. De aanleiding voor dit onderzoek was de documentaire Het Verraad van Hilversum van
- [Huissynagoge in het Rembrandthuis ](https://devrijdagavond.com/2025/06/04/joodse-geschiedenis/huissynagoge-in-het-rembrandthuis/) - In het indrukwekkende koopmanshuis aan de Jodenbreestraat in Amsterdam waar Rembrandt ooit woonde en werkte, vestigde in 1862 Jochem Izak Aron Spitz zich met zijn gezin. Op de bovenverdieping richtte hij een huissynagoge in. Na zijn dood werd de synagoge door zijn familie voortgezet tot het jaar 1906. In dat jaar, het driehonderdste geboortejaar van
- [Kritiek en liefde: hoe steun je Israël in moeilijke tijden?](https://devrijdagavond.com/2025/06/10/joodse-geschiedenis/verhalen/kritiek-en-liefde-hoe-steun-je-israel-in-moeilijke-tijden/) - "Ik wou je al een tijd bellen", zei een vriend van de VVD tegen me. "Maar ik durfde niet", ging hij verder. Zolang ik al bij de VVD ben, kennen we elkaar, en er is groot wederzijds respect. Hij is een totale atheïst, zo ook opgevoed, terwijl ik probeer religieus te leven – dat maakt
- [Honkbalpet en geel lintje samen met Translate Hate voor de nieuwe paus](https://devrijdagavond.com/2025/06/09/nieuws/honkbalpet-en-geel-lintje-samen-met-translate-hate-voor-de-nieuwe-paus/) - In de aula Clementina van het Apostolisch Paleis neemt paus Leo XIV de gelukwensen in ontvangst voor zijn net begonnen pontificaat. Hij verwelkomt delegaties van andere religies in audiëntie. Milo Hasbani, vicevoorzitter van de Unie van de Italiaanse Joodse Gemeenschappen (UCEI), overhandigt de nieuwe Paus het gele lintje, symbool van de Bring Them Home campagne,
- [Halsema: zonder Joods leven is er geen Amsterdam](https://devrijdagavond.com/2025/04/24/nieuws/halsema-zonder-joods-leven-is-er-geen-amsterdam/) - Donderdag 24 april 2025 sprak burgemeester Femke Halsema bij de Jom HaSjoa-herdenking in Amsterdam.De Vrijdagavond biedt haar lezers de complete toespraak van Halsema, kort nadat zij die uitsprak op de binnenplaats van wat voor de oorlog een centrum was van joods vermaak: de Hollandsche Schouwburg aan de Plantage Middenlaan. Burgemeester Halsema: Op 13 december 1940
- [Izak Salomons z”l geliefd architect, docent en auteur van De Vrijdagavond](https://devrijdagavond.com/2025/06/05/nieuws/izak-salomons-zl-geliefd-architect-docent-en-auteur-van-de-vrijdagavond/) - “Mijn vader had zich heel lang verzet tegen het aanschaffen van de gehate rugzakken. Hij had als veel mensen heel lang optimistisch geroepen ‘kop-op-de-Engelsen-zijn-er-binnen-zes-weken’, maar mijn moeder was zoals veel vrouwen in de oorlog praktischer van aard en de rugzakken waren er op het moment dat we ze nodig hadden toch.” Zo begon Izak Salomons
- [Israël en Hamas stikken in elkaars wurggreep](https://devrijdagavond.com/2025/06/03/midden-oosten/israel-en-hamas-stikken-in-elkaars-wurggreep/) - Ouders en familieleden van de gegijzelden in de tunnels van Hamas waar hun dierbaren die nu al meer dan zeshonderd dagen worden vastgehouden, weten niet meer waar ze het moeten zoeken. Hun diepste gevoelens worden gepijnigd door hoopgevende berichten over vrijlating, gevolgd door een koude douche dat er geen deal is met Hamas. President Trump
- [Falend Leiderschap: van landsbelang naar eigenbelang](https://devrijdagavond.com/2025/06/02/religie-en-filosofie/parasja/falend-leiderschap-van-landsbelang-naar-eigenbelang/) - De vorige keer dat ik over parasja Naso mocht schrijven in 2023 schreef ik over de nazir. De nazir is een persoon die zichzelf een gelofte oplegt om onder andere geen wijn te drinken en extra voorzichtig te zijn met onreine zaken. De bekendste nazir uit onze traditie is ongetwijfeld Samson. Samson was de laatste
- [Zwemmen in zwart water (9)](https://devrijdagavond.com/2025/06/03/feuilleton/zwemmen-in-zwart-water-9/) - Verdoofd door de overweldigende input zit ik op het bankje. Het naderend onweer onderdrukt het daglicht alsof de zon al onder is. De geluidsgolven die zojuist nog piekend helder tot me kwamen, klinken nu als door een laag watten. Alleen het stromende, klotsende geluid van de rivier vult overmatig luid mijn bewustzijn. De zwarte keienbestrating
- [Auschwitz en het verdampen van de ethische revolutie](https://devrijdagavond.com/2025/06/03/wetenschap/mbii-essays/auschwitz-en-het-verdampen-van-de-ethische-revolutie/) - Tijdens een extreemrechtse demonstratie in het Amerikaanse Charlottesville in augustus 2017 tegen immigranten en minderheden scandeerden de deelnemers en masse Jews will not replace us. Zij refereerden daarbij aan een aloud antisemitisch stereotype van joden die achter de schermen aan de touwtjes trekken om niet-joden dwars te zitten. In dit geval met George Soros als
- [Defending the undefendable – de pijn van vervangen worden](https://devrijdagavond.com/2025/06/03/opinie/defending-the-undefendable-de-pijn-van-vervangen-worden/) - Afgelopen zondagavond bood de Liberaal Joodse Gemeente Amsterdam haar leden verschillende lernsessies aan in het kader van Sjavoe’ot. Ik nam deel aan een gesprek over Defending the undefendable, het ‘verdedigen van het onverdedigbare’. Het ging over gedeelde ervaringen van toenemend isolement, met name door de voortschrijdende normalisering van het gebruik van het g-woord in de
- [De strijd tegen het antisemitisme belast](https://devrijdagavond.com/2025/06/03/wetenschap/mbii-essays/de-strijd-tegen-het-antisemitisme-belast/) - De strijd tegen antisemitisme is op vele manieren belast. Zo blijkt het telkens alleen al moeilijk om tot een definitie van het fenomeen te komen. Die vraag is onderwerp van voortdurende, zo niet voortslepende, discussies. Ik behoef alleen maar te wijzen op wat er in boeken, tijdschriften, debatten en panels wordt gezegd over de pro’s
- [Inflatie dreigt voor de term antisemitisme en daarmee de effectiefste manier om het te bestrijden: ontmoetingen met Joden ](https://devrijdagavond.com/2025/05/26/wetenschap/mbii-essays/inflatie-dreigt-voor-de-term-antisemitisme-en-daarmee-de-effectiefste-manier-om-het-te-bestrijden-ontmoetingen-met-joden/) - Vanuit politiek rechtse hoek klinkt stevige kritiek op de financiering door George Soros van projecten gericht op mensenrechten, non-discriminatie of het bevorderen van democratie. Die kritiek wordt vervolgens vanuit linkse hoek gediskwalificeerd als antisemitisch vanwege de Joodse achtergrond van Soros. Zo stelde D66-Kamerlid Paternotte in 2020: ‘De kritiek op Soros staat eigenlijk in een traditie
- [Werd De Vrijdagavond door Joachimsthal gedrukt? Een grote vondst Joodse clichés en stereotypen](https://devrijdagavond.com/2025/05/29/joodse-geschiedenis/werd-de-vrijdagavond-door-joachimsthal-gedrukt-een-grote-vondst-joodse-cliches-en-stereotypen/) - Dankzij de digitale snelweg delen we gretig allerlei beelden, met of zonder tekst. Eind negentiende eeuw ging dat verspreiden van beeld behoorlijk anders en vaak een stuk eenzijdiger. Boekdrukkers gebruikten hiervoor zogenaamde clichés en stereotypen. Dat zijn metalen platen waar beeld en/of tekst in gegraveerd staat. Drukkers konden van één afbeelding tientallen clichés maken en
- [Wie telt er mee?](https://devrijdagavond.com/2025/05/25/religie-en-filosofie/parasja/wie-telt-er-mee/) - Tijdens de schoolvoorstelling Hassan en Moos, geschreven door Tomer Pawlicki, die ik even geleden bezocht, viel mij iets op. Het stuk geeft een inkijkje in de vriendschap tussen twee jongens, een moslim en een jood. Ze vloggen samen over mayonaise, bespreken hun alledaagse avonturen en verschillende achtergronden die toch ook raakvlakken hebben. Ondertussen zie je
- [Werkverschaffing (8)](https://devrijdagavond.com/2025/05/26/feuilleton/werkverschaffing-8/) - Ik loop naar de plek waar ik gisteren gebleven was en ga aan het werk. Als de kruiwagen vol is, neem ik een tel rust en voel de pijn in mijn rug. ‘Mentsj, vos a veytik.’ Ik recht mijn rug en strek mijn handen. De pijn trekt langzaam weg. Eventjes neem ik de tijd en
- [‘Is it you’? vraagt de onbekende man in Manhattan](https://devrijdagavond.com/2025/05/26/joodse-geschiedenis/verhalen/is-it-you-vraagt-de-onbekende-man-in-manhattan/) - Vijfentwintig jaar geleden ben ik voor zaken in New York, Manhattan. Ik heb het middaguurtje doorgewerkt en om een uur of drie heb ik trek in een broodje. Op Fifth Avenue duik ik een goed uitziend restaurant binnen. Ik was bijna de enige gast en neem plaats aan een tafeltje aan het raam. Ik kom
- [Esther oratorium voor het eerst sinds 250 jaar weer in Nederland](https://devrijdagavond.com/2025/05/28/kunst-en-cultuur/muziek/esther-oratorium-voor-het-eerst-sinds-250-jaar-weer-in-nederland/) - Op 10 juni klinkt in de Kleine Zaal van het Concertgebouw na tweehonderdvijftig jaar het oratorium Esther van Cristiano Giuseppe Lidarti. “Het is een mooi werk dat dicht bij de stijl van Mozart staat,” zo stelt klavecinist Imri Talgam onder wiens leiding deze Esther op dinsdag 10 juni zal klinken in de uitvoering van Jewish
- [Besmet omroepverleden: AVRO ontsloeg hun Joodse sterreporter ](https://devrijdagavond.com/2025/05/27/nieuws/sport/besmet-omroepverleden-avro-ontsloeg-hun-joodse-sterreporter/) - ‘Hilversum’ meldt zich op het geopolitieke wereldtoneel. AVROTROS (en NPO) willen met de EBU in gesprek over de deelname van Israël aan het Songfestival. Hilversum denkt groot, maar op eigen terrein is er ook nog wel een vuiltje weg te werken. Vrijdag 2 mei is het standbeeld van Han Hollander onthuld bij De Adelaarshorst in
- [De glimlach verdween van hun gezichten](https://devrijdagavond.com/2025/05/13/wetenschap/mbii-essays/de-glimlach-verdween-van-hun-gezichten/) - MbII-essays ‘Scheuren in de Naoorlogse Ethiek‘ in samenwerking metDe VrijdagavondThema: Israël: garantie of risico?Essay van Frits Barend Tot 7 oktober 2023 kon je in het hoogseizoen uit wel zes vluchten per dag kiezen om van Amsterdam naar Tel Aviv te vliegen. Na acclimatiseren aan de kust bezocht je op vrijdagochtend de Kotel, de Muur in Jeruzalem. In de middag
- [Emoties lopen hoog op. In de Knesset noemen ze elkaar ‘racisten en verraders’ ](https://devrijdagavond.com/2025/05/28/midden-oosten/emoties-lopen-hoog-op-in-de-knesset-noemen-ze-elkaar-racisten-en-verraders/) - Niet alleen de zon brandt in Israël, ook de binnenlandse politiek is bezig met het verbranden van zijn democratische waarden. Benjamin Netanyahu voert niet alleen een oorlog zonder een overwinning in zicht, maar tart de democratische pijlers waarop de in 1948 geboren staat Israël rust. Beide ontwikkelingen leiden tot grote spanningen in de samenleving. Politici
- [Jeruzalemdag werd schreeuw om vrede](https://devrijdagavond.com/2025/05/27/nieuws/jeruzalemdag-werd-schreeuw-om-vrede/) - Jeruzalem, de oude stad. Het was mijn uitzicht toen ik trouwde. Jeruzalem is een belangrijke plek voor meerdere grote geloofsgemeenschappen waar lichtgele stenen heiligheid uitademen. Jeruzalem, waar ik een rugzak moest dragen omdat jonge Arabische jongens met messen aanslagen pleegden. Jeruzalem van goud, waar gisteren een optocht plaatsvond. Ieder jaar schrik ik weer, terwijl ik
- [Toondoof achter de schermen van het Eurovisie Songfestival](https://devrijdagavond.com/2025/05/20/opinie/toondoof-achter-de-schermen-van-het-eurovisie-songfestival/) - Om de tweede plek op het Songfestival te vieren, zongen Yuval Raphael en haar team achteraf voor de camera’s ‘Am Yisrael Chai’. Ik vond het pijnlijk om te zien. De NOS vertaalde braaf: 'Het volk van Israël leeft'. Ik schaamde me plaatsvervangend voor die schaamteloze vreugde. Wat is dat toch met die Israëlische onverstoorbaarheid? Deels bestond
- [‘Wijs je naaste terecht.’ Waarom ik me tegen Israëls beleid uitspreek](https://devrijdagavond.com/2025/05/22/opinie/wijs-je-naaste-terecht-waarom-ik-me-tegen-israels-beleid-uitspreek/) - Laatst vroegen enkelen uit de Joodse gemeenschap waarom ik me op Twitter (ik weiger het X te noemen) vrij fel uitspreek tegen Israël. Eerlijk gezegd moest ik mijzelf dat ook afvragen. Een aantal jaar terug, toen ik met een kritischere blik Israël en zijn politieke leiderschap ging waarnemen, nam ik voor mijzelf het besluit om
- [Waren er altijd spanningen tussen islam en jodendom?](https://devrijdagavond.com/2025/05/21/joodse-geschiedenis/waren-er-altijd-spanningen-tussen-islam-en-jodendom/) - Staan jodendom en islam haaks op elkaar als een soort erfvijanden? Of is het altijd pais en vree geweest? “Tussen deze twee uitersten staat de geschiedenis”, zo zegt Bart Wallet in deze podcast. Wallet is de kenner in Nederland van de joodse geschiedenis. Kennis van het jodendom in context. Want in deze podcast blijkt dat hij
- [Een Toren van Hoop](https://devrijdagavond.com/2025/05/22/kunst-en-cultuur/een-toren-van-hoop/) - De tekening Boven de menselijke figuur verschijnt de naam ‘Kenan’ in drie talen — Latijns, Arabisch en Hebreeuws. Een fluistering van eenheid. Een publieke verklaring dat vrede niet toebehoort aan één taal, één volk of één grondgebied. Het behoort ons allen toe. In het midden van het witte vel papier staat een tekening van een
- [Israël wint – en ontkomt](https://devrijdagavond.com/2025/05/20/nieuws/israel-wint-en-ontkomt/) - Zat ik er toch bijna naast: Israël was bijna de winnaar van het Eurovisie Songfestival. Met overmacht wonnen ze de publieksstemmen uit heel Europa. De jury zette Israël echter op een teleurstellende 15e plaats. Nu weet ik heus wel dat sommige mensen twintig keer op Israël hebben gestemd, maar dan nóg – we hebben blijkbaar
- [Grote dromen en aspiraties kunnen gemakkelijk ontsporen](https://devrijdagavond.com/2025/05/17/religie-en-filosofie/parasja/grote-dromen-en-aspiraties-kunnen-gemakkelijk-ontsporen/) - De Torah-lezing op deze sjabbat van het jaar 5785 bestaat uit een dubbele portie, twee parsjot: Behar en Bechukotai. Dit completeert de jaarlijkse Torah-lezing: 54 porties binnen 52 sjabbatot. Het is echter mogelijk dat de juxtapositie van deze twee parsjot meer dan alleen een formele, praktische betekenis heeft. Behar begint met HaShem sprak tot Mozes
- [Wallet & Van Weezel over het ICC-arrestatiebevel en de vraag: Is er nog toekomst voor de Joden in ons land?](https://devrijdagavond.com/2024/12/05/kunst-en-cultuur/kijk-en-luistertips/wallet-van-weezel-over-het-icc-arrestatiebevel-en-de-vraag-is-er-nog-toekomst-voor-de-joden-in-ons-land/) - De Vrijdagavond biedt vanaf deze week de podcast aan van Bart Wallet en Natascha van Weezel. Per aflevering schrijven verschillende auteurs een korte inleiding. In de wekelijkse EO-podcast ‘Wallet & Van Weezel’ gaan Natascha van Weezel en Bart Wallet met elkaar in gesprek over wat er leeft in en rondom de joodse wereld. Bart Wallet is
- [Werkverschaffing (7) ](https://devrijdagavond.com/2025/05/18/feuilleton/werkverschaffing-7/) - Geen Suzanne vult mijn droom; zoals zo vaak word ik hem, mijn oom Esriël. Mijn wereld is nu de werkverschaffing in 1934. Met handen, scheppen en kruiwagens creëren we het Amsterdamse Bos. Het eerste en belangrijkste van de werkdag is een goeie schep en kruiwagen zien te krijgen. Het handvat niet te ruw, zeker niet
- [Mijn rode lijn: NRC kleurt de publieke opinie ](https://devrijdagavond.com/2025/05/20/opinie/mijn-rode-lijn-nrc-kleurt-de-publieke-opinie/) - Tienduizenden goedbedoelende Nederlanders zijn afgelopen zondag met iets roods om het lijf naar Den Haag getogen om een ‘rode lijn te trekken’ als antwoord op de steun die Israël geniet van de kant van onze regering. In de aanloop ernaartoe staat de online-editie van NRC bomvol met artikelen die mij telkens weer naar het rode
- [Het fenomeen Micha Wertheim](https://devrijdagavond.com/2025/05/20/kunst-en-cultuur/theater/het-fenomeen-micha-wertheim/) - Micha Wertheim is een veelzijdig kunstenaar. Hij schrijft, hij speelt, maakt radio en podcasts. Eigenlijk wilde hij alleen maar radiodocumentaires maken. Zijn eerste uit 2002 gingen onder meer over de Amsterdamse Joodse grappenmaker Max Tailleur. Maar al snel ging hij ook zelf het podium op met licht absurdistische teksten en performances. Hij richtte het Micha
- [Geslaagde CIDI-conferentie in de geest van Haagse pro-Israël lobby](https://devrijdagavond.com/2025/05/20/opinie/geslaagde-cidi-conferentie-in-de-geest-van-haagse-pro-israel-lobby/) - Toen ik zondagmiddag met mijn vrouw van het Tropenmuseum naar mijn appartementje liep, maakten een paar demonstranten ons uit ‘voor kindermoordenaars.’ ’s Ochtends zagen we het met bloedrode verf bekladde gebouw en hoorden we schreeuwende pro-Palestijnse demonstranten. ‘Palestina van de rivier naar de zee.’ Vrij vertaald: Israël moet worden vernietigd. Er was veel politiebeveiliging rond
- [Onverwachte reis door Zuid-Italiaanse gastvrijheid, geschiedenis en joods erfgoed](https://devrijdagavond.com/2025/05/14/joodse-geschiedenis/onverwachte-reis-door-zuid-italiaanse-gastvrijheid-geschiedenis-en-joods-erfgoed/) - Na bijna vijftig jaar in uiteenlopende beroepen te hebben gewerkt, als balletdanser, bagelbakker, caféhouder, festivaldirecteur, organisator van danswedstrijden en cultureel ondernemer, bevind ik mij nu in een nieuwe rol: als lid van het managementteam van een klein Joods museum in Zuid-Italië. Toevallige ontdekking in de hak van de laars Mijn (Italiaanse) vrouw Savina en ik
- [Actuele thriller Vandaag is geen dag voor Verraad laat typische Zuidas-advocaat zien als ‘schoonmaker van maatschappelijk vuil’](https://devrijdagavond.com/2025/05/14/kunst-en-cultuur/literatuur/actuele-thriller-vandaag-is-geen-dag-voor-verraad-laat-typische-zuidas-advocaat-zien-als-schoonmaker-van-maatschappelijk-vuil/) - Hoe komt het dat onder bejubelde schrijvers van fictie de (ex-) advocaten zo goed vertegenwoordigd zijn? Die vraag kwam bij mij op toen ik het nieuwste boek van Robert Pollack Vandaag is geen dag voor Verraad in handen kreeg dat binnenkort zal verschijnen. Het eerste hoofdstuk zoomt in op actievoerder Alex. Op het Monumentenplein zijn
- [Seksualiteit, vervolging en ontwrichting in Hoe de Liefde vergleed](https://devrijdagavond.com/2025/05/14/kunst-en-cultuur/literatuur/seksualiteit-vervolging-en-ontwrichting-in-hoe-de-liefde-vergleed/) - In mijn boek Hoe de Liefde vergleed bespreek ik wat er gebeurt met mensen als ze door geweld worden omringd. Dat was mijn eerste opwelling om te gaan schrijven. Maar toen ik de dagboeken begon te lezen van mijn ouders vond ik die zo boeiend dat hun verhalen en overpeinzingen mijn uitgangspunt werden. Mijn ouders
- [De Kalender van HaShem: Een Reis op de Wenteltrap van de Tijd](https://devrijdagavond.com/2025/05/12/religie-en-filosofie/parasja/de-kalender-van-hashem-een-reis-op-de-wenteltrap-van-de-tijd/) - Joodse schrijvers houden ervan parabels te gebruiken die beginnen met “Er was eens een koning die een zoon had”. Dus, om die traditie in stand te houden: Er was eens een koning die een zoon had, de kroonprins. Ze liepen samen door ongerepte natuur toen de zoon dorst kreeg. Toen hij zijn vader om water
- [Joodse felicitaties voor paus Leo XIV ](https://devrijdagavond.com/2025/05/14/nieuws/joodse-felicitaties-voor-paus-leo-xiv/) - Onverwacht snel, maar het was zover. Donderdag 8 mei 2025 om 18.07 uur kwam witte rook uit de schoorsteen op het dak van de Sixtijnse Kapel. Het conclaaf van 133 kardinalen had besloten dat de Amerikaan Robert Francis Prevost het hoofd van hun kerk zou zijn. Hij noemt zich Leo XIV. De online nieuwsrubriek van
- [Werkverschaffing (6)](https://devrijdagavond.com/2025/05/13/feuilleton/werkverschaffing-6/) - ‘Suzanne neemt je mee, to her place near the river. Je weet dat ze gek is, dat maakt haar veilig. Als je zegt dat je geen liefde te geven hebt, neemt ze je mee naar haar wereld. Laat je gaan, naar het vergeten, naar het prettig niets.’ Ik luister naar de bandrecorder, spoor naar mijn
- [Fotohandel Kupferschmidt in de rollercoaster van de twintigste eeuw](https://devrijdagavond.com/2025/05/14/joodse-geschiedenis/fotohandel-kupferschmidt-in-de-rollercoaster-van-de-twintigste-eeuw/) - Mijn grootvader Moses Kupferschmidt kwam omstreeks 1906 uit Galicië naar Keulen. Hij voorzag daar, evenals zijn oudste broer Salomon, als Althändler (handelaar in tweedehands goederen) in zijn onderhoud. In Keulen stichtte Moses Kupferschmidt een gezin. Het valt te begrijpen dat hij in de oorlogsdagen van 1916 naar het neutrale Nederland verhuisde, maar waarom naar Den
- [Trump heeft Netanyahu over Iran echt een loer gedraaid](https://devrijdagavond.com/2025/05/13/midden-oosten/trump-heeft-netanyahu-over-iran-echt-een-loer-gedraaid/) - De ongeëvenaarde wispelturigheid van de Amerikaanse president Donald Trump heeft premier Benjamin Netanyahoe van stuk gebracht. Netanyahu, en hij niet alleen, heeft niet doorgrond wat het betekent dat Trump geen ander oogmerk heeft dan ‘Amerika groot te maken.’ Trump liet Netanyahu tijdens diens bezoek aan Trump in het Witte Huis in de waan achter Israëls
- [Israël neemt diaspora in een wurggreep](https://devrijdagavond.com/2025/05/06/wetenschap/mbii-essays/israel-neemt-diaspora-in-een-wurggreep/) - Een pleidooi voor bevrijding MbII-essays 'Scheuren in de Naoorlogse Ethiek' in samenwerking metDe VrijdagavondThema: Israël: garantie of risico? Essay van Hella Rottenberg Een groep Nederlandse joden richtte onlangs een oproep aan Nederlandse en Europese politici die begint met de aanhef: “Wij, Nederlandse joden, overlevenden van de Shoah, hun kinderen en kleinkinderen, die zich door het bestaan van de
- ["Ik voel mij niet bedreigd door mensen die vreedzaam protesteren tegen genocide"](https://devrijdagavond.com/2025/05/13/wetenschap/mbii-essays/ik-voel-mij-niet-bedreigd-door-mensen-die-vreedzaam-protesteren-tegen-genocide/) - MbII-essays ‘Scheuren in de Naoorlogse Ethiek‘ in samenwerking metDe VrijdagavondThema: Israël: garantie of risico?Essay van Gideon Levy Toen ik twaalf jaar oud was, landde ik voor het eerst op Ben Gurion Airport in Tel Aviv. Een trap werd tegen het vliegtuig gezet, de deur ging open en daar was het land waarvan mijn ouders hadden verteld dat ‘dit ook
- [Duizend dochters verdienen reprise in intieme zaal ](https://devrijdagavond.com/2025/05/07/kunst-en-cultuur/duizend-dochters-verdienen-reprise-in-intieme-zaal/) - In Engeland haalt niemand het in zijn of haar hoofd Remembrance Day (Eerste wereldoorlog) te wijzigen of aan te passen. In Frankrijk geldt hetzelfde: le Quatorze Juilllet (Franse Revolutie) of in Duitsland, meer recent, Der Tag der deutschen Einheit (3 oktober). Zo ook buiten Europa: 4 juli in de Verenigde Staten gaat over Independence Day,
- [De paradox van het zionisme](https://devrijdagavond.com/2025/05/06/wetenschap/mbii-essays/de-paradox-van-het-zionisme/) - MbII-essays 'Scheuren in de Naoorlogse Ethiek' in samenwerking metDe VrijdagavondThema: Israël: garantie of risico?Essay van Salomon Bouman Het Israëlisch militair antwoord op de terroristische aanval van Hamas op 7 oktober 2023 heeft een verontrustende wig gedreven tussen de zionistische staat en de diaspora. Deze wig, het is geen breuk, is nieuw in de nog jonge geschiedenis van de joodse
- [Antisemitisme of gewoon domheid in voortgezet onderwijs](https://devrijdagavond.com/2024/11/19/nieuws/antisemitisme-of-domheid-in-het-voortgezet-onderwijs/) - De redactie vroeg Karin Bek, bijna veertig jaar werkzaam in het voortgezet onderwijs, naar haar impressies over (de toename van) antisemitisme op school. Allerlei achtergronden Ik werk in het VO in en rondom Den Haag. In de klas zitten pubers met allerlei achtergronden, alle 37 jaar dat ik lesgeef. Al die jaren staat het dagboek
- [Op zoek naar de Joodse soldaat op de Grebbeberg](https://devrijdagavond.com/2025/05/07/joodse-geschiedenis/verhalen/op-zoek-naar-de-joodse-soldaat-op-de-grebbeberg/) - Ongeveer twintig jaar geleden was ik gast op een chatoena van Nederlandse vrienden in London. Ik zat naast een jong Nederlands niet-Joods stel dat ook trouwplannen had en wel binnen afzienbare tijd. Zij was afgestudeerd aan de Koninklijke Militaire Academie in Breda en had een goede functie in het Nederlandse leger, haar vriend was wijnimporteur.
- [De boodschap is duidelijk, de uitvoering blijft ingewikkeld](https://devrijdagavond.com/2025/05/04/religie-en-filosofie/parasja/de-boodschap-is-duidelijk-de-uitvoering-blijft-ingewikkeld/) - Deze week wordt er weer een dubbele Parasja gelezen: Acharee Mot en Kedosjiem. De eerste van die twee behandelt onder meer de regels die toezien op de tempeldienst van de Hogepriester op Jom Kippoer. Collega-columnist Gideon van der Sluis schreef er eerder in De Vrijdagavond over. Hoewel de regels in de betreffende Parasja gedetailleerd worden
- [Heleen Gans over haar zus Evelien: historica, activiste, Mensch](https://devrijdagavond.com/2025/05/08/nieuws/heleen-gans-over-haar-zus-evelien-historica-activiste-mensch/) - Hartelijk welkom bij de tweede Evelien Gans Lezing. Mijn naam is Heleen Gans, ik ben Eveliens jongere zus. Althans, dat was ik, want ik ben inmiddels drie jaar ouder dan zij is geworden … Zaterdagavond 3 mei vond in De Balie in Amsterdam de tweede Evelien Gans lezing plaats. Deze lezing is vernoemd naar de historica
- [Eddy Hamel, de eerste joodse Ajacied](https://devrijdagavond.com/2025/05/08/nieuws/sport/eddy-hamel-de-eerste-joodse-ajacied/) - Rond 4 mei komen er vaak stukjes trieste historie naar boven die het memoreren waard zijn. Zo ook van de sportredactie. We kennen allemaal Ajax als ‘de jodenclub.’ Nou, dat valt wel mee, of tegen. Slechts een handvol joden droegen het rood-wit in Ajax 1. Eddy Hamel was de eerste in de jaren twintig van
- [Kennis over Tweede Wereldoorlog steeds breder en diverser](https://devrijdagavond.com/2025/05/07/joodse-geschiedenis/kennis-over-tweede-wereldoorlog-steeds-breder-en-diverser/) - De tachtigste herdenking van de Tweede Oorlog en de bezettingstijd is diverser dan ooit. Tal van persoonlijke familiegeschiedenissen en overzichtsstudies zijn in de loop van dit jaar uitgekomen. Het lijkt net alsof de boomer generatie en hun kinderen afstand nemen van hun (groot)ouders die in de familiekring ‘er nooit over hebben gepraat’. Tussen de nieuwe
- [Morgn iz der seyder (5)](https://devrijdagavond.com/2025/05/07/feuilleton/morgn-iz-der-seyder-4-2/) - Als door een spreuk, als door een woord, veranderde mijn werkelijkheid. De planken, de grond, de webben, de tijd, alles veranderde. Plotseling was mijn tijd het einde van de negentiende eeuw, en ik was Esriël, de neef en beste vriend van mijn opa Lion. Ik zit op de trap van de synagoge gadol, de grote
- [Narcis: Vijf vrienden tegen het decor van het rijzende nazisme in Oostenrijk](https://devrijdagavond.com/2025/05/07/kunst-en-cultuur/literatuur/narcis-vijf-vrienden-tegen-het-decor-van-het-rijzende-nazisme-in-oostenrijk/) - Narcis van Judith Fanto is een knap geschreven geschiedenis over de betekenis van vriendschap en verraad. In februari 1948 ontvangt de hoofdpersoon Hermann Loch een brief van zijn hospita, waar hij, bij het zien van het handschrift, hevig van schrikt. Hierdoor worden zijn gedachten teruggebracht naar het begin van zijn leven en ontwikkelt zich een
- [Ketting van Herinnering: van Shoah tot 7 oktober](https://devrijdagavond.com/2025/05/01/opinie/ketting-van-herinnering-van-shoah-tot-7-oktober/) - De dagen na Pesach staan in het teken van herdenken. Direct na de feestdagen is het Jom HaSjoa ter herinnering aan de zes miljoen vermoorde Joden. Deze dag is gekozen omdat rond die tijd de opstand in het getto van Warschau plaatsvond. Een goede week later is het Jom Hazikaron waarop we de gesneuvelde en
- [Manhattan of Jeruzalem?](https://devrijdagavond.com/2025/04/23/joodse-geschiedenis/verhalen/manhattan-of-jeruzalem/) - Binnenkort gaan we weer naar huis. We hebben het hier fantastisch gehad – niet in de laatste plaats omdat we dicht bij onze kleinzoon waren. Ook omdat ik New York altijd al een fascinerende stad vond. Ik was benieuwd hoe het zou zijn om er drie maanden te wonen. Laat ik maar meteen met de
- [Morgn iz der seyder (4)](https://devrijdagavond.com/2025/04/29/feuilleton/morgn-iz-der-seyder-4/) - Meester Cohen heeft me uiteindelijk best veel geleerd, of moet ik zeggen aangeleerd. Mijn wraakgevoelens werden een dagelijkse motivatie op school: ik zocht waar ik kon hinderen, dwarsliggen of anderszins obstructie plegen. Ik genoot stil als de klas uit de hand liep en de meester wanhopig probeerde orde te scheppen, waarbij hij nooit de kwaadaardige
- [Theater na de Dam geeft ruimte aan verzwegen verhalen, en gaat geen confrontatie uit de weg](https://devrijdagavond.com/2025/05/01/kunst-en-cultuur/theater-na-de-dam-geeft-ruimte-aan-verzwegen-verhalen-en-gaat-geen-confrontatie-uit-de-weg/) - De agenda van Theater na de Dam is ook dit jaar weer overweldigend. En dat in een jaar vol oorlogen. Of, zoals artistiek directeur Jaïr Stranders het zei eind 2024: “Een jaar vol maatschappelijke spanningen. (...) Een jaar met gruwelijke beelden, eerst uit Israël en dan uit Gaza, van duizenden doden en onschuldige mensen die
- [Gesneuvelde burgerslachtoffers en soldaten van Nederlands (rabbijnse) komaf](https://devrijdagavond.com/2025/05/01/nieuws/gesneuvelde-burgerslachtoffers-en-soldaten-van-nederlands-rabbijnse-komaf/) - De Irgoen Olei Holland publiceert jaarlijks een Nieuwsbrief voor Jom Hazikaron, de dag waarop de gevallen soldaten en burgerslachtoffers van terreur worden herdacht. In deze Nieuwsbrief herdenken we de omgekomenen met een duidelijke band met Nederland: daar geboren of afstammelingen van Nederlandse Joden. Inmiddels zijn ook niet-Nederlandse partners van (ex-)Nederlanders in Israël toegevoegd. De pijn
- [Regels rond zwangerschap en bevalling: no pain no gain](https://devrijdagavond.com/2025/04/27/religie-en-filosofie/parasja/regels-rond-zwangerschap-en-bevalling-no-pain-no-gain/) - De Eeuwige sprak tot Mosjé: “Spreek tot de kinderen van Jisraël:Wanneer een vrouw bevallen moet, en ze krijgt een jongen, dan wordt ze zeven dagen onrein, net zo lang als de afzondering als bij haar ongesteldheid zal ze onrein zijn.” Er zijn twee momenten van een zwangerschap die de Torah benoemd: Tazria als zij wordt
- [Weten, sleutelgedicht uit Van de Liefde en de Dood](https://devrijdagavond.com/2025/05/01/kunst-en-cultuur/weten-sleutelgedicht-uit-van-de-liefde-en-de-dood/) - Het gedicht WETEN is het sleutelgedicht van de binnenkort te verschijnen gedichtenbundel vanFrank Diamand VAN DE LIEFDE EN DE DOOD Ik weet niet wat het betekentik weet niet hoe het begon.Dat ik je lief heb weet ik zekeren dat ik je niet verzon. De Chinese roos die na jarenvan een bestaan als groene plantzich het
- [De verdwenen zoon van Dror Mishani smaakt naar meer](https://devrijdagavond.com/2025/04/29/kunst-en-cultuur/literatuur/de-verdwenen-zoon-van-dror-mishani-smaakt-naar-meer/) - Van jongs af aan ben ik prettig verslaafd aan spannende boeken. Ooit, begonnen met schrijvers als Leslie Charteris, Ed Mac Bain, George Simenon, daarna de hard boiled detectives van Dashiell Hammond en Raymond Chandler en de spionageromans van John le Carré. In de jaren 60 en 70 las ik uiteraard de maatschappijkritische romans van het
- [Herontdekking helden in een woelige week ](https://devrijdagavond.com/2024/11/14/nieuws/herontdekking-helden-in-een-woelige-week/) - "Geweld is een reëel en grimmig gevaar, maar het is onjuist om elke aanval tegen Joden als een herhaling van de donkere dagen van het verleden te bestempelen." Zo schreef Robbert Baruch daags na de heftige rellen in Amsterdam afgelopen week. Zijn analyse is klip en klaar: “De rellen waren verschrikkelijk en verwerpelijk, en we
- [73 Procent brengt schrijnende wond in herinnering van een in alle opzichten tekortschietend land ](https://devrijdagavond.com/2025/04/29/nieuws/73-procent-brengt-schrijnende-wond-in-herinnering-van-een-in-alle-opzichten-tekortschietend-land/) - De eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog koesterde Nederland, als het om de bezettingsjaren ging, een erg rooskleurig beeld van zichzelf. ‘Onderdrukking en verzet’ waren de woorden waarin ongeveer alles werd uitgedrukt: een volk dat niet boog voor de tirannie en weliswaar gehavend maar geestelijk ongebroken uit de strijd tevoorschijn kwam. Een land dat in
- [Standbeeld voor Han Hollander, medeoprichter van bekerwinnaar Go Ahead. En een tv-optreden in Israël](https://devrijdagavond.com/2025/04/27/nieuws/standbeeld-voor-han-hollander-medeoprichter-van-bekerwinnaar-go-ahead-en-een-tv-optreden-in-israel/) - Vrijdagmiddag 2 mei wordt een bijzondere dag in de geschiedenis van Go Ahead Eagles. Voor de poort van stadion de Adelaarshorst, al sinds mensenheugenis de thuisbasis van de roodgelen, wordt een standbeeld onthuld van Han Hollander. De joodse Han Hollander was een zoon van de club en de beroemdste, bekendste, vooroorlogse radioverslaggever van ons land. Niemand
- [Excuses uitspreken op Jom Hasjoa: het gesproken woord geldt](https://devrijdagavond.com/2025/04/27/opinie/excuses-uitspreken-op-jom-hasjoa-het-gesproken-woord-geldt/) - Burgemeester Femke Halsema heeft bij de Jom Hasjoa-herdenking in de Hollandsche Schouwburg excuses uitgesproken voor het handelen van de gemeente Amsterdam jegens haar Joodse inwoners in de Tweede Wereldoorlog. Bij een onderwerp als dit is de exacte inhoud essentieel; ieder woord telt en wordt gewogen. Halsema blijkt bij het uitspreken te zijn afgeweken van haar
- [Yes, We Can (Talk)! Conversation with Hanna Luden and Laila Al-Zwaini](https://devrijdagavond.com/2023/10/24/opinie/yes-we-can-talk-conversation-with-hanna-luden-and-laila-al-zwaini/) - Last Thursday October 19, 2023 we converged in the West of Amsterdam, and realized (once again) that co-existence exists. It was already day 9 since that horrific Saturday. Nine days of tragedy and fear. One week before, we gathered at the Dam, sharing, and protesting. A few days later we saw, with gloomy worries, the
- [Gemengde relaties in het jodendom kan, in velerlei vorm](https://devrijdagavond.com/2025/04/24/kunst-en-cultuur/kijk-en-luistertips/gemengde-relaties-in-het-jodendom-kan-in-velerlei-vorm/) - “Dit mag je nooit meer tegen me zeggen”, zei de vriend van Natascha van Weezel nadat ze hem had verweten niet te snappen dat ze zo van slag was na 7 oktober. “Ik heb voor jou gekozen en doe mijn uiterste best me in te leven in jouw gevoelens,” zo voegde hij eraan toe. Journaliste
- [Jeruzalem en Amstelveen eren verzetsheld Jan van Hulst](https://devrijdagavond.com/2025/04/24/nieuws/jeruzalem-en-amstelveen-eren-verzetsheld-jan-van-hulst/) - Tijdens een van mijn wandelingen door de Jeruzalemse wijk Rechawja liep ik langs een kiosk in de Rambanstraat waar ik een espresso to go kocht. Op het dak van deze kiosk bevindt zich een beeld van een giraffe gemaakt van stukjes gekleurd glas. Nadere observatie leerde dat het hier een kunstwerk betreft gemaakt door Abraham
- [Dramatische climax deze week in de Tora](https://devrijdagavond.com/2025/04/20/religie-en-filosofie/parasja/dramatische-climax-deze-week-in-de-tora/) - Van uitbundige vreugde naar diep, gitzwart verdriet – het contrast kon nauwelijks groter zijn. De achtste dag van de inwijding van de tempeldienst in de Tent der Samenkomst, waarop het stokje van de offerdiensten formeel werd overgedragen aan Aharon en zijn zonen, de kohaniem, eindigt in tragedie: de plotselinge dood van Aharons twee oudste zonen,
- [Lex Horn: kunst beleven zonder een museum te bezoeken](https://devrijdagavond.com/2025/04/23/kunst-en-cultuur/beeldende-kunst-en-fotografie/lex-horn-kunst-beleven-zonder-een-museum-te-bezoeken/) - In het Van Eesterenmuseum in Amsterdam vond onlangs de presentatie plaats van Lex Horn, beeldend kunstenaar in de wederopbouw geschreven door zijn dochter Linda Horn. Het boek gaat over het hele oeuvre Lex Horn (1916-1968). Hij liet een veelzijdig oeuvre na met name van grote beeldende werken in de openbare ruimte. Horn groeide op in
- [Zorg over Israël: petitie ‘joden zeggen nee’](https://devrijdagavond.com/2025/04/14/nieuws/zorg-over-israel-petitie-joden-zeggen-nee/) - Ik moest wel even slikken om zo prominent als jood naar buiten te treden... Een website met als naam jodenzeggennee. Oude angsten komen boven. Het bezorgde me lichte maagpijn, maar als het moet, dan moet het. Het doel was om met zoveel mogelijk joden in de openbaarheid te vertellen dat wat in Gaza en op
- [De rechtvaardigen, muzikaal eerbetoon aan Jan Zwartendijk en aan allen die hij redde](https://devrijdagavond.com/2025/04/23/nieuws/de-rechtvaardigen-muzikaal-eerbetoon-aan-jan-zwartendijk-en-aan-allen-die-hij-redde/) - In 1940, toen Europa in brand stond, besloot deze man niet toe te kijken, maar te handelen. Jan Zwartendijk was ten tijde van de Tweede Wereldoorlog directeur van Philips in Litouwen én honorair consul van Nederland. Vanaf zijn kantoortafel ontstond een reddingslijn toen hij visa ging uitschrijven voor Joodse vluchtelingen. Met niets meer dan een
- [Morgn iz der seyder (3)](https://devrijdagavond.com/2025/04/23/feuilleton/morgn-iz-der-seyder-3/) - Af en toe gaf ik het juiste antwoord op zo’n vraag, wat hij dan nauwelijks kon verkroppen. Ik las de minachting in zijn ogen als hij me aankeek en voor zichzelf volhield dat zijn eigen kind superieur was aan mij, aan ons. Dat was wat ik in zijn ogen las, in zijn stem hoorde: wij,
- [Belinfante en Bosmans, muzikale families in Oud-Zuid](https://devrijdagavond.com/2025/04/03/kunst-en-cultuur/belinfante-en-bosmans-muzikale-families-in-oud-zuid/) - Hij werd beroemd door alle sonates van Beethoven te spelen op een paar achtereenvolgende avonden. Zij als de bekendste componiste van Nederland. Aron ‘Ary’ Belinfante (1870-1924) kwam uit een muzikaal gezin in de Utrechtsestraat. Hij was een zoon van musicus Abraham Cohen Belinfante en Rebecca Sequeira. Ary was een geliefd pianoleraar en had relaties met
- [Machiavellistische politiek werkt als zoutzuur in de Israelische samenleving](https://devrijdagavond.com/2025/04/21/midden-oosten/machiavellistische-politiek-werkt-als-zoutzuur-in-de-israelische-samenleving/) - In een artikel in De Groene vroeg Jan van der Putten zich af waarom de westerse democratieën Israël nog steeds vrij spel geven in Gaza.* Dat in tegenstelling tot de golf van protesten tegen Israël in verschillende Europese hoofdsteden. Wat zit achter die terughoudendheid van westerse leiders om Israël onder zware druk te zetten de
- [Europa begint op Israël te lijken ](https://devrijdagavond.com/2025/04/16/opinie/europa-begint-op-israel-te-lijken/) - Het was even omdenken toen ik las dat Poolse grenswachten aan de grens met Belarus mogen schieten op illegale migranten. Daartoe stelde de regering Tusk een militaire bufferzone langs de grens variërend van tweehonderd meter tot twee kilometer breed. De zone is verboden terrein voor journalisten en hulpverleners. Hekken en muren om migranten tegen te
- [Sporen Tikoen Olam op de Zevende dag Pesach (Sjevi’i sjel Pesach)](https://devrijdagavond.com/2025/04/13/religie-en-filosofie/parasja/sporen-tikoen-olam-op-de-zevende-dag-pesach-sjevii-sjel-pesach/) - Ongeveer twee keer per jaar vertel ik op scholen het oorlogsverhaal van mijn inmiddels overleden grootouders. Een aantal weken geleden was het weer zo ver, ik mocht het verhaal doen voor een paar klassen van een basisschool. Ik was een beetje bang dat de kinderen te jong waren en dat de les niet echt interactief
- [‘Monne, hellep!’ Hoe Monne de Miranda terugkeerde in het stadhuis van Amsterdam (3)](https://devrijdagavond.com/2025/04/17/nieuws/monne-hellep-hoe-monne-de-miranda-terugkeerde-in-het-stadhuis-van-amsterdam-3/) - Vorig jaar op 3 augustus werd op het Raphaëlplein in Amsterdam-Zuid een struikelsteen geplaatst voor Salomon (Monne) de Miranda, SDAP-wethouder van 1919-1939. Monne is mijn grootvader en leeft voort in mijn ziel waar vanuit hij mij gevraagd en ongevraagd raad geeft. Hij gaf te kennen dat hij vereerd was, maar dat hij liever als held
- [Matsos en ongezuurd brood in het voormalige getto van Rome](https://devrijdagavond.com/2025/04/17/nieuws/matsos-en-ongezuurd-brood-in-het-voormalige-getto-van-rome/) - In 1598 besloot een genootschap in het getto van Rome een bakkerij te huren om de productie en distributie van matsot aan te vatten. De activiteit floreerde en zou blijven bestaan tot aan 1870, de bevrijding van de stad van het kerkelijke juk.* De leiding van dit genootschap Gemilut Chasadim (goede werken) constateerde dat de
- [Herdenken met mijn Nederlands-Israëlische identiteit](https://devrijdagavond.com/2025/04/17/nieuws/herdenken-met-mijn-nederlands-israelische-identiteit/) - Als je alija maakt, verschuift er van alles, de kalender, de taal, de rituelen. Waar ik vroeger op 4 mei stilstond bij de oorlog, is het hier Jom HaSjoa die mij raakt. Dit jaar organiseer ik samen met het Elah Centrum de jaarlijkse herdenking voor de Nederlands-Israëlische gemeenschap. En terwijl ik in Tel Aviv bezig
- [Morgn iz der seyder (2)](https://devrijdagavond.com/2025/04/13/feuilleton/morgn-iz-der-seyder-2/) - Meester Cohen sprak ons ‘ter aanmoediging’ wel eens toe.“Ga even zitten, lieve kinderen. Het naarste wat een mens kan overkomen, is dat hij te hoge verwachtingen van zichzelf en van zijn leven heeft.” Zijn blik rustte even op mij en hij glimlachte naar me alsof hij zich specifiek tot mij richtte. Ik haatte meester Cohen,
- [Pesach in New York: van Matzes tot Maot Chittin en een beetje falafel](https://devrijdagavond.com/2025/04/16/joodse-geschiedenis/verhalen/pesach-in-new-york-van-matzes-tot-maot-chittin-en-een-beetje-falafel/) - Zelfs op straat in New York merk je dat Pesach eraan komt. Alle supermarkten – ook de niet-koosjere – hebben inmiddels etenswaren met het label ‘koosjer voor Pesach.’ De bekende supermarktketen Trader Joe’s heeft zelfs een eigen kasjroetlijst samengesteld in samenwerking met de OU, de grootste kasjroet-certificeerder ter wereld. De koosjere winkels die open blijven
- [Hoe Monne de Miranda terugkeerde in het Amsterdamse stadhuis (2)](https://devrijdagavond.com/2025/04/08/joodse-geschiedenis/verhalen/hoe-monne-de-miranda-terugkeerde-in-het-amsterdamse-stadhuis-2/) - Monne de Miranda (1875-1942) was van 1919 tot 1939 de eerste joodse SDAP-wethouder van Amsterdam. Deze befaamde wethouder dreigde in de vergetelheid te raken. Zelfs zijn portret verdween in het depot van het Amsterdam museum. Een groepje joodse vrouwen, waaronder ikzelf, voerde actie om het schilderij terug te brengen naar het stadhuis. In de vorige
- [Protest in Israël: zij stappen uit het gelid van de zionistische eenvormigheid](https://devrijdagavond.com/2025/04/15/opinie/protest-in-israel-zij-stappen-uit-het-gelid-van-de-zionistische-eenvormigheid/) - De ruim 1300 Nederlandse Joden en Israëli's in Nederland die zich tot nu toe uitspraken tegen Netanyahoe’s oorlog in Gaza lieten zich ook inspireren door toenemend Israelisch protest tegen de oorlog. Met het leger in hoogste staat van paraatheid in een, door meningsverschillen over Netanyahoe’s ondermijning van de democratie en oorlog in Gaza verscheurd land,
- [Morgn iz der seyder (1) ](https://devrijdagavond.com/2025/04/09/feuilleton/morgn-iz-der-seyder-1/) - Onder de planken Wat ik daar zocht in het zand onder de school wist ik niet, maar het was er rustig en voelde veilig. Dat het vreemd was dat ik daar alleen verstopt zat in de kruipruimte onder mijn klas, drong pas veel later tot me door. De planken van de vloer boven me zaten
- [Oost-Joodse Pesach in de Plantage](https://devrijdagavond.com/2025/04/09/joodse-geschiedenis/verhalen/oost-joodse-pesach-in-de-plantage/) - Wij woonden in de Plantage aan de Henri Polaklaan 42A, 2-hoog. Het hoekhuis tegenover de hoofdingang van Artis. De Plantage was ook na de oorlog nog een beetje een Joodse buurt. Er woonden vrij veel Joodse families in onze straat, waarvan er twee traditioneel waren met een koosjere huishouding. Een daarvan waren wij. In de
- [De Amsterdam Hagada van 1695](https://devrijdagavond.com/2025/04/09/kunst-en-cultuur/de-amsterdam-hagada-van-1695/) - Tussen 1650 en 1750 was Amsterdam het voornaamste wereldcentrum van de Hebreeuwse en Jiddisje boekdrukindustrie. De Hebreeuwse fonten van Amsterdam werden beroemd in de hele Joodse wereld. Daarom werden Hebreeuwse boeken die buiten Nederland gedrukt werden vaak aangeprezen als 'gedrukt met de Amsterdamse letters.' Dat garandeert een kwaliteitsproduct. Een van de beroemdste Amsterdamse drukkers van
- [Chameets verwijderen staat voor afwijzing Egyptische cultuur en invloed](https://devrijdagavond.com/2025/04/08/religie-en-filosofie/parasja/chameets-verwijderen-staat-voor-afwijzing-egyptische-cultuur-en-invloed/) - Deze week wordt in sjoel parasja Tzav gelezen. Meteen daarna, met het uitgaan van Sjabbat, is het al Seideravond – iets wat in deze eeuw slechts twaalf keer voorkomt. Is er een verband te ontdekken tussen Tzav en Pesach? Tzav behandelt de verschillende offers die door de kohaniem werden gebracht. Eén van die offers was
- [Mezoeza en chanoekia symbolen voor waarheid of artefacten voor verhalen?](https://devrijdagavond.com/2021/11/26/nieuws/mezoeza-en-chanoekia-symbolen-voor-waarheid-of-artefacten-voor-verhalen/) - Ex-Vroom en Ex-VrijBriefwisseling tussen twee Joodse vrouwen, de ene afkomstig uit de meest vrome wereld de ander uit een geassimileerd milieu. En weer inspireer je me, lieve D-P. Ondanks al je tegenslag refereer je aan een aspect van je achtergrond dat me aan het denken zet. In je zesde brief vertel je over de problemen
- [Het schandaal rond de Onafhankelijkheids-Hagada van 1952 ](https://devrijdagavond.com/2025/04/14/nieuws/het-schandaal-rond-de-onafhankelijkheids-hagada-van-1952/) - Geen ma nisjtana, geen vermelding van de uittocht uit Egypte of van de rol van Mozes, ja zelfs de Goddelijke interventie ontbreekt. In plaats daarvan de militaire operaties voor de stichting van de Joodse staat. Dat ontdekte ik in de Onafhankelijkheids-Hagada die ik vond in het nieuwe gebouw van de Nationale Bibliotheek van Jeruzalem. Uniek
- [Ensemble Finale: perfect samenspel, maar het concert zelf laat gemengde gevoelens achter](https://devrijdagavond.com/2025/04/09/kunst-en-cultuur/muziek/ensemble-finale-perfect-samenspel-maar-het-concert-zelf-laat-gemengde-gevoelens-achter/) - Met gemengde gevoelens verliet ik de Kleine Zaal van het Concertgebouw na afloop van het concert van het Ensemble Finale zondag 6 april. Was het gebodene dan onder de maat? Integendeel! Dit piepjonge strijkkwartet (Victoria Gelman, primarius, Omer Herz, tweede viool, Leikie Glick, altviool en Gali Knaani, cello) voorspel ik een grote toekomst. Zij zijn
- [Limmoed Nederland](https://devrijdagavond.com/2021/05/03/nieuws/limmoed_nederland/) - Het centrale motto van Limmoed sprak me meteen aan. Het motto is dat iedereen op Joods gebied iets nieuws kan leren én de potentie heeft zelf iets over te brengen.
- [De vader van een eenzame soldaat](https://devrijdagavond.com/2025/04/09/joodse-geschiedenis/verhalen/de-vader-van-een-eenzame-soldaat/) - Gisterochtend kwam een man naast me zitten in sjoel. Hij knikte alsof hij me kende. De laatste jaren heb ik een soort verdedigingsmechanisme opgebouwd: ik doe alsof ik iedereen herken, ook als dat niet zo is. Probleem is dat ik steeds minder goed word in het echt herkennen van mensen. Meestal begin ik dan gewoon
- [Hendrik Marcus de Jong, verzetsheld in de Friese ‘Schoterlandse Jordaan’](https://devrijdagavond.com/2025/04/08/joodse-geschiedenis/verhalen/hendrik-marcus-de-jong-verzetsheld-in-de-schoterlandse-jordaan/) - In januari 1943 klopte een vriend op de boerderijdeur van Hendrik de Jong in het Friese dorp Bontebok. Of hij twee onderduikers kon opnemen. Dit wilde De Jong eerst overleggen met zijn gezin. Uiteindelijk besloot de familie ‘de gevaren te trotseren’, zoals De Jong het besluit in zijn uit 1945 stammende memoires verwoordde. ‘Het ging
- [De muzikale families Bosmans en Belinfante](https://devrijdagavond.com/2025/04/08/kunst-en-cultuur/de-muzikale-families-bosmans-en-belinfante/) - De laatste liefde van ladykiller Ary Belinfante was alweer een leerlinge: Hedy Lanz, dochter van de Zwitserse chirurg en kunstverzamelaar Otto Lanz. Chirurg Lanz probeerde Belinfante vergeefs aan kanker te opereren in zijn Boerhaavekliniek. Na Ary’s dood in 1924 pleegde Hedy zelfmoord. Zijn dochter Frieda Belinfante trouwde in 1930 met de fluitist van hun Amsterdamsch
- [Tunnel voor het Maagdenhuis moet UvA wakkerschudden](https://devrijdagavond.com/2025/04/01/nieuws/gaza-tunnel-voor-het-maagdenhuis-moet-uva-wakkerschudden/) - Stel je voor hoe het voelt om opgesloten te zitten in een Hamas Tunnel. Nog steeds zitten er 59 gegijzelden vast in Gaza. Onschuldige burgers die niets met politiek te maken hadden. In Gaza is meer dan achthonderd kilometer aan tunnels gevonden. Speciaal gebouwd om wapens te smokkelen en gegijzelden gevangen te houden. Gebouwd met
- [Pesach toen en nu: van knus naar super-de-luxe](https://devrijdagavond.com/2025/04/03/nieuws/pesach-toen-en-nu-van-knus-naar-super-de-luxe/) - In mijn jeugdjaren waren de voorbereidingen voor Pesach veel intensiever dan nu. Niet dat het tegenwoordig minder serieus wordt genomen, maar het was toen gewoon veel ingewikkelder. Om het glaswerk koosjer voor Pesach te krijgen, moest je het ‘stellen’: drie dagen in water laten weken. Dat betekende dat we drie dagen niet in bad konden.
- [Van de hark en de hoop](https://devrijdagavond.com/2025/04/01/religie-en-filosofie/parasja/van-de-hark-en-de-hoop/) - ‘Maar het ging per óngeluk’. Ik hoor het mezelf nog zeggen. Vol verontwaardiging omdat mijn ouders me terechtwezen over iets wat in niet met opzet had gedaan (de hark stukgemaakt). Mogelijk nog groter was mijn verbolgenheid als ze me vroegen iets op te ruimen wat niet door mij was achtergelaten maar door een van mijn
- [Why do we eat dairy dishes on Shavuot?](https://devrijdagavond.com/2023/05/25/nieuws/why-do-we-eat-dairy-dishes-on-shavuot/) - Speciaal voor De Vrijdagavond schrijft de Amerikaanse geleerde Shulamit Reinharz over de belangrijkste tradities van het Wekenfeest (ofwel Sjavoe'ot / Shavuot) met één prangende vraag: waarom eten we deze dagen al die melkkost? Tonight is the start of the two-day holiday of Shavuot, a very important moment in the Jewish calendar, seven weeks after Pesach. On
- [Hoe Monne de Miranda terugkeerde in het stadhuis van Amsterdam](https://devrijdagavond.com/2025/04/02/nieuws/hoe-monne-de-miranda-terugkeerde-in-het-stadhuis-van-amsterdam/) - Het portret van mijn opa Monne de Miranda keerde 21 maart jongstleden terug naar het stadhuis. Op zijn 150ste geboortedag kreeg hij een ereplaats bij de ingang van de raadszaal. Naast dit prachtige schilderij van Elie Neuburger* hangt een informatiebord waarop de grote verdiensten van De Miranda staan vermeld. Evenals het onrecht wat hem werd
- [Een Rabbinale misser (gebaseerd op een ware geschiedenis)](https://devrijdagavond.com/2022/08/09/joodse-geschiedenis/verhalen/een-rabbinale-misser-gebaseerd-op-een-ware-geschiedenis/) - Arnhem, medio 2000 Mirjam, oorspronkelijk uit Groningen meldt zich bij de Joodse Gemeente. Ik wil lid worden van de Joodse Gemeente. Ben je Joods? Ja, zegt Mirjam, ik heb gioer gedaan en ben Joods geworden in Israël. Maar dan moet je toch eerst een afspraak maken met het Rabbinaat. Mirjam maakt een afspraak met Rabbijn
- [Geld sjnorren zat er al vroeg in](https://devrijdagavond.com/2025/04/01/joodse-geschiedenis/verhalen/geld-sjnorren-zat-er-al-vroeg-in/) - Mijn eerste sjnor-acties waren al op de lagere school waar ik eens per jaar kinderpostzegels verkocht. Toen ik tien of twaalf jaar oud was ging ik al voor het JNF, Joods Nationaal Fonds, de straat op om geld op te halen voor de Toe Bisjwat-actie. Je moest je op zondagmorgen melden in de Johannes Vermeerstraat
- [Trouw is cynisch en ongepast met hun replica van het Holocaust Namenmonument](https://devrijdagavond.com/2025/04/01/opinie/trouw-is-cynisch-en-ongepast-met-hun-replica-van-het-holocaust-namenmonument/) - Ik kon mijn ogen niet geloven toen ik zaterdagochtend de verzetskrant Trouw uit de brievenbus haalde. Even begreep ik niet wat ik zag. De helft van de voorpagina zag er op een afstand nogal zwart uit. Toen ik de krant op mijn bureau legde en er eens goed naar keek, zag ik in het zwart
- [Holocaust-herinnering: van moreel ijkpunt naar moreel strijdpunt](https://devrijdagavond.com/2025/03/19/nieuws/holocaust-herinnering-van-moreel-ijkpunt-naar-moreel-strijdpunt/) - MbII-essays Scheuren in de Naoorlogse Ethiek in samenwerking metDe VrijdagavondThema: Hoe de Holocaust geschiedenis werdEssay van Jaïr Stranders Iedereen heeft vast weleens de volgende aansporing gehoord, of zelf gebezigd: we moeten lessen trekken uit de geschiedenis. En in dit deel van de wereld gaat het dan voornamelijk over de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust. Hoe kon een
- [Birgitta van Blitterswijk: ‘Tijdens wandelingen door de Plantage Middenlaan zag ieder oog een ander beeld’](https://devrijdagavond.com/2025/03/26/nieuws/birgitta-van-blitterswijk-tijdens-wandelingen-door-de-plantage-middenlaan-zag-ieder-oog-een-ander-beeld/) - Over de tentoonstelling Between You and Me: Memory Boxes in het Nationaal Holocaust Museum Ze is zo bescheiden. Het heeft me behoorlijk wat moeite gekost om haar te overtuigen haar visie te geven op de tentoonstelling die ze voor ogen had en waarvan ze de conservator is. Onlangs opende de tentoonstelling Between You and Me:
- [We voelden ons naakt en onbeschermd tijdens de lezing van Rawan Osman op de Universiteit van Maastricht ](https://devrijdagavond.com/2025/03/18/opinie/we-voelden-ons-naakt-en-onbeschermd-tijdens-de-lezing-van-rawan-osman-op-de-universiteit-van-maastricht/) - Een impressie van een uit de hand gelopen bijeenkomst met de Syrisch-Duitse pro-Israëlactiviste Rawan Osman op Maastricht University. Eigenlijk ga ik zelden of nooit naar demonstraties of bijeenkomsten met een risico op dreiging. Dit keer maakte ik een uitzondering. Onze joodse studenten in Maastricht hadden samen met de pro-Israël organisatie StandWithUs een lezing georganiseerd met
- [Joods in Oekraïne](https://devrijdagavond.com/2025/03/26/nieuws/joods-in-oekraine/) - 'De grenzen zijn voortdurend in beweging', zo reageert Bart Wallet op Van Weezels vraag naar het geboortedorp van haar grootmoeder 'ergens in een shtetl in Oost-Polen of westelijk Oekraïne'. Natascha van Weezel weet de naam van de shtetl (joods dorp) waar haar grootmoeder in 1917 geboren werd, maar het staat niet meer op de landkaart.
- [Ondanks Duitse herbewapening onttrekt Israël zich aan de Europese geschiedenis ](https://devrijdagavond.com/2025/03/25/midden-oosten/ondanks-duitse-herbewapening-onttrekt-israel-zich-aan-europese-geschiedenis/) - Plotseling, in ongelofelijk korte tijd, is de wereldorde door toedoen van de Amerikaanse president Donald Trump gaan kantelen. Ook op het Europese continent. ‘Amerika eerst’ is zijn devies. Trump sluit de Amerikaanse veiligheidsparaplu die sedert 1945 de Europese veiligheid - en mede daardoor de welvaart - beschermde. Europa moet op eigen benen komen te staan,
- [Standvastig - voor elkaar, voor onze traditie, voor wat we liefhebben](https://devrijdagavond.com/2025/03/23/religie-en-filosofie/parasja/standvastig-voor-elkaar-voor-onze-traditie-voor-wat-we-liefhebben/) - Bij mijn ouders hangt een foto van een familiefeest voor de oorlog. De mensen ogen onbezorgd, maar wisten niet dat bijna iedereen op de foto spoedig vermoord zou worden. Ik moest aan deze foto denken bij het lezen van het laatste hoofdstuk van de parasha van deze week, Pekoede, tevens het einde van Shemot. Dit
- [Herinneringen van Isaac Cohensius, dokter in acht dwangarbeiderskampen](https://devrijdagavond.com/2025/03/25/joodse-geschiedenis/herinneringen-van-isaac-cohensius-dokter-in-acht-dwangarbeiderskampen/) - Stel je voor: je bent student medicijnen in Utrecht en bijna klaar. Samen met je verloofde die verpleegkundige is droom je van het zorgen voor zieke en kwetsbare mensen. Je ouders zijn al overleden, maar je leeft met het besef dat jouw toekomst ook de wens van je moeder is. Je studeert hard, doet je
- [New York Times roept Hamas op: “it's time to surrender” ](https://devrijdagavond.com/2024/07/17/opinie/new-york-times-roept-hamas-op-its-time-to-surrender/) - Maandag 15 juni verscheen een diepgravend artikel in de New York Times en sindsdien kun je met je gezond verstand maar één optie bepleiten: Hamas moet zich direct overgeven. Dat en niets anders moet de inzet zijn van de internationale gemeenschap. Deze oorlog gaat Hamas nooit winnen, terwijl de bevolking van Gaza steeds meer lijdt.
- [Géza Frid, Hongaarse pianist aan het Vondelpark](https://devrijdagavond.com/2025/03/26/kunst-en-cultuur/muziek/geza-frid-hongaarse-pianist-aan-het-vondelpark/) - De Hongaarse pianist, componist en dirigent Géza Frid (1904-89) was een wonderkind. Hij gaf zijn eerste concert op zevenjarige leeftijd en een jaar later toog hij naar Boedapest om te studeren bij Béla Bartók en Zoltán Kodály. In 1929 ontvluchtte hij het autoritaire, antisemitische bewind van admiraal Miklós Horthy. Géza Frid vestigde zich in Amsterdam
- [Max Blitz is terug en dat is goed nieuws voor iedereen die van Joodse boeken houdt](https://devrijdagavond.com/2025/03/25/kunst-en-cultuur/non-fictie-en-biografieen/max-blitz-is-terug-en-dat-is-goed-nieuws-voor-iedereen-die-van-joodse-boeken-houdt/) - Net zoals de eerste thriller, De Hillel Codex (2021), van Emile Schrijver is De Firkovich Bende een fraaie kijk in de wereld van joodse boeken – boeken die bestaan en boeken die niet kunnen bestaan, boeken die mogelijk zijn en boeken die onmogelijk zijn. Het begint als Blitz, een geleerde bon vivant vanuit Amsterdam-Zuid die
- [Jaïr Stranders zet ten onrechte vredesactivisten weg als kwetsende ‘social justice warriors’](https://devrijdagavond.com/2025/03/25/opinie/jair-stranders-zet-ten-onrechte-vredesactivisten-weg-als-kwetsende-social-justice-warriors/) - Willen verbinden binnen joods-zionistische kring is een nobel streven, maar doe dat niet ten koste van mensen die met hart en ziel staan voor gerechtigheid en vrede. In De Vrijdagavond las ik een artikel van Jaïr Stranders getiteld Holocaust-herinnering: van moreel ijkpunt naar moreel strijdpunt. Ik vind het een goed betoog dat naar mijn indruk
- [Deze catastrofe is voor Israël wat 9/11 was voor Amerika](https://devrijdagavond.com/2023/10/12/opinie/deze-catastrofe-is-voor-israel-wat-9-11-was-voor-amerika/) - Toespraak Aline Pennewaard namens CIDI, 8 oktober, Joods Cultureel Centrum, Amsterdam Ik kan u zeggen dat het een ruw ontwaken was gisterochtend, toen ik door mijn directeur Naomi Mestrum, die vanwege media verplichtingen helaas niet hier kan zijn vanavond, werd gebeld en hoorde wat er in Israël aan de gang was. Israël bijstaan Ons kantoor is
- [Dramatische gebeurtenissen rondom de houten hut ](https://devrijdagavond.com/2025/03/17/religie-en-filosofie/parasja/dramatische-gebeurtenissen-rondom-de-houten-hut/) - Parasja Wajakheel De laatste vijf parasjiot van het boek sjemot gaan over de bouw van de misjkan, de draagbare tempel. In het Nederlands wordt dit ook wel het tabernakel genoemd, wat volgens mijn etymologisch woordenboek verwant is aan taverne en ‘houten hut’ betekent. Maar dat terzijde. Dit verhaal wordt alleen onderbroken door de dramatische gebeurtenis
- [Democratie in draaikolk nu onderzoeksleider van ‘Qatargate’ Ronan Bar is ontslagen](https://devrijdagavond.com/2025/03/19/midden-oosten/democratie-in-draaikolk-nu-onderzoeksleider-van-qatargate-ronan-bar-is-ontslagen/) - Het nimmer eindigende Israelische drama is met Netanyahoe en zijn uitdagers weer in een draaikolk gekomen. De politieke maar ook persoonlijke emoties lopen hoog op over Netanyahoe’s besluit Ronan Bar te ontslaan. Bar is hoofd van de Shin-Beth, de binnenlandse veiligheidsdienst. Na het ontslag van de minister van defensie Galant en chefstaf Halevi rijst in
- [Hotdog met een staartje ](https://devrijdagavond.com/2025/03/20/joodse-geschiedenis/verhalen/hotdog-met-een-staartje/) - In mijn leven ben ik vaak in stadions geweest, het meest met mijn vader en broer naar Ajax. Eerst in De Meer en later in de ArenA waar we vaste zitplaatsen hadden. Gisteravond werd ik uitgenodigd door klanten om een wedstrijd van de New York Rangers bij te wonen, de ijshockeyclub van New York. Madison
- [‘Bianca carissima,’ recent ontdekte brief van Primo Levi uit Katowice, 1945](https://devrijdagavond.com/2025/03/19/joodse-geschiedenis/bianca-carissima-recent-ontdekte-brief-van-primo-levi-uit-katowice-1945/) - Op donderdag 19 april 1945 schreef Primo Levi uit Katowice in Polen een brief van twee kantjes aan zijn goede vriendin Bianca Guidetti Serra in Turijn. Deze brief bleef onuitgegeven tot zondag 19 januari 2025 toen Primo Levi-onderzoeker Domenico Scarpa de brief in het Italiaanse dagblad Corriere della Sera (Avondkoerier) publiceerde. De Vrijdagavond heeft de eer
- [Troost vinden in de woorden ’Baroech Hasjeem’](https://devrijdagavond.com/2025/02/24/joodse-geschiedenis/verhalen/troost-vinden-in-de-woorden-baroech-hasjeem/) - Deze week vroeg een van mijn dochters: “Waarom staat er ‘Baroech Hasjeem’ op een bensjboekje?” Zij bedoelde uiteraard het welbekende gele boekje, samengesteld door mijn grootvader, rabbijn Ies Vorst. Eerlijk gezegd had ik als kind dezelfde vraag. Het is vrij opmerkelijk om op een bensjboekje in grote letters ‘Baroech Hasjeem’ te drukken. Pas na het
- [Salzburger Festspiele met smoking en vip-kaart](https://devrijdagavond.com/2025/03/19/kunst-en-cultuur/muziek/salzburger-festspiele-met-smoking-en-vip-kaart/) - Er zijn veel juweliers in Salzburg met enorme collecties antieke juwelen. Je raakt verblind door al dat moois. Sinds de jaren zeventig kom ik regelmatig voor zaken in Salzburg. Door de vriendschappen die ontstonden in de loop der jaren, kon ik soms last minute kaarten bemachtigen voor de fameuze Salzburger Festspiele. Deze ‘feestelijke uitvoeringen’ werden
- [Voor ‘Nooit meer’ is kennis nodig en verbinding](https://devrijdagavond.com/2025/03/17/wetenschap/mbii-essays/voor-nooit-meer-is-kennis-nodig-en-verbinding/) - MbII-essays Scheuren in de Naoorlogse Ethiek in samenwerking met De VrijdagavondThema: Hoe de Holocaust geschiedenis werdEssay van Annemiek Gringold In het Nationaal Holocaustmuseum is een poederdoosje van Chaja Borzykowksi te zien. Chaja, was een jonge Amsterdamse vrouw van 21. Ze was socialiste en ze ging graag met gelijkgestemde vrienden op jeugdkamp buiten de stad om
- [Violist en eerste vitalist Herman van den Bergh speelde een ‘onoprechte rol’](https://devrijdagavond.com/2025/03/19/nieuws/violist-en-eerste-vitalist-herman-van-den-bergh-speelde-een-onoprechte-rol/) - ‘Denkbeelden had hij aan zijn tred gebonden;boven hem wapperde extaze als een vlag:met een lach om den noodkreet der vagebondenstapte hij zingende naar den jongsten dag.’ ‘De vlam (een symphonie)’, in De boog. Verzen door Herman van den Bergh, 1917 De expressionistische dichter Herman van den Bergh (1897, Amsterdam) speelde van 1913 tot 1917 viool
- [Om onderscheid te kunnen maken tussen etnische zuivering en genocide heb je kennis nodig van de Sjoah](https://devrijdagavond.com/2025/03/11/wetenschap/mbii-essays/om-onderscheid-te-kunnen-maken-tussen-etnische-zuivering-en-genocide-heb-je-kennis-nodig-van-de-sjoah/) - Het is een 27 januari 2025, Holocaust Memorial-Day. Met mijn kleinzoon (27) loop ik de poort door van een vriendelijk ogend wit gebouwtje rechtstreeks het kamp Dachau binnen, en word aangegaapt door de gigantische beklemmende leegte van de appelplaats. Rechts en links, ver voor ons, houden lage witte gebouwen in een carré de appelplaats omklemd.
- [Joods in het Amerika van Trump](https://devrijdagavond.com/2025/03/12/opinie/joods-in-het-amerika-van-trump/) - Wordt Trump gesteund vanwege zijn pro-Israëlbeleid? Of zijn de Amerikaanse joden nog in overgrote meerderheid Democraat? De allereerste joden kwamen ten tijde van Peter Stuyvesant naar Amerika. Ze stichtten in 1654 een dochtergemeenschap van de Portugese gemeenschap in Amsterdam. Dat werd de 'moedergemeenschap' van de grootste joodse gemeenschap in de wereld - tegenwoordig net zo
- [Feestend verkleed door de straten van Amsterdam: Poerim in 1778](https://devrijdagavond.com/2025/03/13/nieuws/feestend-verkleed-door-de-straten-van-amsterdam-poerim-in-1778/) - Over de uitbundige Poerimviering in Amsterdam in 1778 en het verbod op het maken van lawaai in de sjoel bij het lezen van de naam van Haman. Tot diep in de nacht zwierven zij zonder enige schroom feestend en verkleed door de straten van Amsterdam. In 1778 bracht de bekende kabbalist Rabbi Chaim Jozef David
- [Componiste Marjo Tal maakte furore in Parijs](https://devrijdagavond.com/2025/03/13/kunst-en-cultuur/componiste-marjo-tal-maakte-furore-in-parijs/) - Les yeux rencontrés au coin d'un bazarA quoi rêvaient-ils ces grands yeux bizarres (Ogen ontmoeten elkaar op de hoek van een bazaar; Waar dromen die grote, vreemde ogen over?) Deze regels uit L'inconnue du printemps van de Franse dichter Louis Aragon werden op muziek gezet door pianiste en componiste Marjo Tal. Marjo Tal (Den Haag
- [In het Jodendom is geen enkel voorwerp of persoon inherent heilig](https://devrijdagavond.com/2025/03/11/religie-en-filosofie/parasja/in-het-jodendom-is-geen-enkel-voorwerp-of-persoon-inherent-heilig/) - Ki Tissa bevat een van de merkwaardigste passages in de Tora. Een aantal weken geleden lazen we: "Maak geen beeld of afbeelding van iets dat boven in de hemel is, daaronder op aarde, of in het water onder de aarde – kniel daar niet voor neer en aanbid het niet." (Shemot 20:4) We zagen later
- [Gij zult niet doden, Simonka de Jong over de moordenaar in zichzelf ](https://devrijdagavond.com/2025/03/07/kunst-en-cultuur/kijk-en-luistertips/gij-zult-niet-doden-simonka-de-jong-over-de-moordenaar-in-zichzelf/) - De puberzonen van filmmaker Simonka de Jong genieten zichtbaar van computerspelletjes waarbij de spelers met veel plezier dood en verderf zaaien. Terwijl de jongens zeggen: ‘hoe realistischer, hoe beter,’ gruwt De Jong, kleindochter van historicus Loe de Jong, van dit soort vermaak. Zij wordt er misselijk van. Als kind al kon zij niet omgaan met dood
- [Ultieme gelijkheid: een Joods pleidooi voor vrouwenbesnijdenis  ](https://devrijdagavond.com/2025/03/11/nieuws/ultieme-gelijkheid-een-joods-pleidooi-voor-vrouwenbesnijdenis/) - In feministisch-Joodse kringen geldt: alles wat mannen aan rituelen kunnen uitvoeren, moet voor vrouwen niet verboden worden. Toch bestaat er nog één taboe, zelfs binnen progressieve Joodse gemeenschappen: de besnijdenis. Vandaag, enkele dagen na Internationale Vrouwendag, stel ik dan ook voor om ook dit laatste bastion van patriarchale ongelijkheid te slechten en hou ik een
- [Welkom Mosje Jitschak! Een bijzondere Brit Mila in Florida](https://devrijdagavond.com/2025/03/12/religie-en-filosofie/welkom-mosje-jitschak-een-bijzondere-brit-mila-in-florida/) - Rabbijnen zeggen vaak: 'niets is toeval'. Ik zeg het ook, omdat ik het echt geloof. Ik zeg het zo vaak omdat ik het echt geloof. Maar zelfs voor mij was het een openbaring om deze week de hand van Voorzienigheid te zien in wat op het eerste gezicht ‘foutjes’ leken te zijn. Op dinsdag 27 Sjevat
- [Manès Sperber analyseerde in 1937 karakter en functioneren van de tiran ](https://devrijdagavond.com/2025/03/10/nieuws/manes-sperber-analyseerde-in-1937-karakter-en-functioneren-van-de-tiran/) - Voor psychoanalyticus, schrijver en politiek theoreticus Manès Sperber (1905-1984) begon de toekomst in 1937. In dat jaar schreef Sperber het essay De tyrannis, Over de tiran een psychologische schets van de oorzaak, opkomst en heerschappij van de tiran. Tirannen zijn van alle tijden, de altijd nieuwe veroorzakers van terreur. Daarin gaat het bij Sperber natuurlijk
- [Herinner en wees niet onverschillig](https://devrijdagavond.com/2025/03/07/religie-en-filosofie/parasja/herinner-en-wees-niet-onverschillig/) - Elie Wiesel, Holocaustoverlevende en winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede, placht te zeggen: Het tegenovergestelde van liefde is niet haat Het tegenovergestelde van kunst is niet lelijkheid Het tegenovergestelde van geloof is niet ketterij Het tegenovergestelde van het leven is niet de dood Het tegenovergestelde van dit allemaal is onverschilligheid! Wie over het Rabbijn
- [Fré Cohen: haar brug krijgt een passend gezicht](https://devrijdagavond.com/2025/03/10/nieuws/fre-cohen-haar-brug-krijgt-passend-gezicht/) - Donderdag 6 maart onthulde wethouder Marjolein Moorman een bordje met informatie over Fré Cohen op de naar haar genoemde brug in de Watergraafsmeer. Het initiatief hiertoe was genomen door Het Geheugen van Amsterdam-Oost, een bewonersinitiatief. Zij wilden meer bekendheid geven aan het leven en werk van deze bijzondere grafisch kunstenares. De brug droeg al langer
- [Worsteling met Zachor](https://devrijdagavond.com/2025/03/10/nieuws/worsteling-met-zachor/) - De oplossing moet met hulp van de wereld worden gevonden. Als modern-orthodoxe Jood probeer ik alle mitswot (geboden en verboden) te volgen die de Thora ons voorschrijft, voor zover dat in deze tijd toepasbaar is. Toch moet ik bekennen dat ik met sommige mitswot best moeite heb. Enkele zijn moeilijk te begrijpen, andere juist heel
- [Between You and me: installatie van beeldend kunstenaar Amos van Gelder en componist Amit Gur](https://devrijdagavond.com/2025/03/09/nieuws/between-you-and-me-installatie-van-beeldend-kunstenaar-amos-van-gelder-en-componist-amit-gur/) - Opening tentoonstelling in Nationaal Holocaustmuseum Houten kastjes schijnbaar zwevend in de ruimte, zwartwit portretten met een letteraureool, zachte muziek die het effect van een droomwereld versterkt. Alles lijkt breekbaar, onaanraakbaar in deze half verduisterde ruimte. Alsof je binnentreedt in een parallel universum. Na een poosje wordt duidelijk van wie de portretten zijn, wat deze mensen
- [De Blinde Vlek van GroenLinks–PvdA](https://devrijdagavond.com/2025/03/09/opinie/de-blinde-vlek-van-groenlinks-pvda/) - Op 4 maart 2025 publiceerde De Volkskrant een bijdrage van vijf PvdA’ers: Tjeerd Ritmeester, Keren Hirsch, Hanna Luden, Carolien Diepeveen en Louis Plas. In die bijdrage klonk stevige kritiek op de rol die de PvdA-GL fractie nu speelt bij het Israël Palestina conflict. De inzending ervan was onder het motto: De Blinde Vlek van GroenLinks
- [Emmy, de geliefde van Mondriaan](https://devrijdagavond.com/2025/02/25/kunst-en-cultuur/emmy-de-geliefde-van-mondriaan/) - Emmy de Beneditty (Eva Bernardina, Amsterdam 1888-1969), geboortig uit een Sefardisch koopmansgezin, leerde in 1909 de liefst zestien jaar oudere Piet Mondriaan kennen via haar neef Louis Saalborn, nauwe vriend en leerling van Mondriaan. De vele ontmoetingen gingen in ’t geniep, want haar ouders wilden niet horen ‘van een schilder met een baard die op
- [Mark Kolthoff, arbeidersfotograaf en organisator Kunst in Vrijheid](https://devrijdagavond.com/2025/03/09/kunst-en-cultuur/mark-kolthoff-arbeidersfotograaf-en-organisator-kunst-in-vrijheid/) - Schilder, fotograaf en cineast Mark Kolthoff (Amsterdam 1901, Laren 1993), zoon van de Hoogeveens-joodse procuratiehouder van De Bijenkorf, woonde tot de oorlog in de De Lairessestraat. Kolthoff studeerde vanaf 1924 aan de Rijksakademie en bracht in 1926 een bezoek aan Mondriaan in Parijs. In 1929 studeerde hij af en trouwde hij met Hetty Wolf, de
- [Trump liet zijn mercantiele gezicht zien; Hervatting Gaza-oorlog dreigt](https://devrijdagavond.com/2025/03/04/midden-oosten/trump-liet-zijn-mercantiele-gezicht-zien-hervatting-gaza-oorlog-dreigt/) - Tot grote teleurstelling van president Zelensky heeft Netanyahu Oekraïne niet met wapens gesteund in haar oorlog tegen de Russische agressor. De Oekraïense president heeft Netanyahu gesmeekt zijn land het door Israël ontwikkelde doeltreffende anti-luchtdoelraketsysteem Iron Drom te leveren. Netanyahu had daar geen oren naar. Daar had hij wel goede redenen voor. Netanyahu slaagde er namelijk in
- [1 maart in Amstelveen: muzikale solovoorstelling over verliefdheid op een standbeeld](https://devrijdagavond.com/2025/02/26/nieuws/1-maart-in-amstelveen-muzikale-solovoorstelling-over-de-verliefdheid-op-een-standbeeld/) - Leest u deze nieuwsbrief vóór zaterdagavond 1 maart? Mooi! Dan heeft u nog tijd om al uw plannen te laten varen en snel kaartjes te kopen voor de voorstelling Pygmalion, of de billen van het beeld in Theater De Landing in Amstelveen. Is dit schaamteloze zelfpromotie? Jazeker! Voortbordurend op de klassieke mythe over een beeldhouwer
- [Over Romaniotten, bontmutsen en een katholieke schijnidentiteit](https://devrijdagavond.com/2025/03/03/kunst-en-cultuur/kijk-en-luistertips/over-romaniotten-bontmutsen-en-een-katholieke-schijnidentiteit-2/) - Diversiteit in het jodendom Dacht u dat de Sefardische joden die naar Amsterdam kwamen ladino spraken? Ladino is de Judeo-Spaanse taal van het Iberisch schiereiland, een mix van Spaans, Portugees en Hebreeuws. Welnee, de Spaanse en Portugese joden die rond 1600 naar Amsterdam migreerden, spraken louter hun landstaal, meestal Portugees. Zij kwamen ruim honderd jaar
- [We zijn goed voorbereid, het belooft weer een mooie dag te worden](https://devrijdagavond.com/2024/08/08/joodse-geschiedenis/verhalen/we-zijn-goed-voorbereid-het-beloofd-weer-een-mooie-dag-te-worden/) - Het is 5 uur in de ochtend en ik kan niet slapen. Ik zit buiten op het balkon, mijn uitzicht is nu nog donker maar zo direct komt de zon op boven de oude stad. Een mooier beeld is er niet. Daar waar iedereen had gedacht dat Iran zou gaan aanvallen is dat vannacht niet gebeurt.
- [Kritiek op Israel als het 'nieuwe antisemitisme'](https://devrijdagavond.com/2025/02/26/opinie/kritiek-op-israel-als-het-nieuwe-antisemitisme/) - Rachel Shabi’s nieuwste boek Off-White: The Truth About Anti-Semitism leek precies op het juiste moment uit te komen. Eind vorig jaar lag het in de winkels, na tumultueuze maanden voor Joden waarin het aantal antisemitische incidenten fors toenam. In al het vingerwijzen van burgers en politici bleek iedereen plots expert te zijn in het opsporen
- [Bouw verdriet om naar een zinvolle keuze](https://devrijdagavond.com/2025/02/24/religie-en-filosofie/parasja/bouw-verdriet-om-naar-een-zinvolle-keuze/) - In de parasja van deze week krijgt Mosjee de opdracht om aan het volk te zeggen dat het heilige gaven moet geven, allerlei kostbaarheden, ieder zoals zijn hart hem ingeeft aan hakadosj baroech hoe. Van deze gaven zal een heiligdom gemaakt worden; verder wordt in deze parasja beschreven hoe de te vervaardigen heilige arke (ha’aron
- [Ode aan de Joden die al snel terugvochten tegen onderdrukking en uitsluiting ](https://devrijdagavond.com/2025/02/26/nieuws/ode-aan-de-joden-die-al-snel-terugvochten-tegen-onderdrukking-en-uitsluiting/) - Wereldwijd staat de Februaristaking van 25 februari 1941 bekend als eerste uiting van verzet tegen de bezettende macht van Hitler-Duitsland en van solidariteit met de Joodse bevolking. Het aandeel van Joden zelf bleef lang onderbelicht. De historicus Ben Braber, die menig studie wijdde aan het Joods verzet, presenteerde onlangs zijn jongste werk Omdat ik geen
- [Is Netanyahu bereid Gaza op te geven in ruil voor annexatie van Judea en Samaria?](https://devrijdagavond.com/2025/02/26/midden-oosten/is-netanyahu-bereid-gaza-op-te-geven-in-ruil-voor-annexatie-van-judea-en-samaria/) - De Israëlische legerwoordvoerder heeft bevestigd dat Hamas twee gegijzelde jonge kinderen heeft vermoord, evenals de moeder. Er waren geruchten, ook in de Israëlische media dat de kinderen Ariel en Kfir tijdens een Israëlisch bombardement op Gaza werden gedood. De legerwoordvoerder ontkende dat met klem. De kinderen, zei hij, werden gewurgd en op onbeschrijfelijke wijze ook
- [‘Catharina van den Berg, aangenaam’](https://devrijdagavond.com/2025/02/26/kunst-en-cultuur/literatuur/catharina-van-den-berg-aangenaam/) - ProloogJeruzalem, 1 december 1998 Als Yehudit Shendar, directrice van Yad Vashem’s Art Museum, haar telefoon opneemt hoort ze de licht geïrriteerde stem van haar secretaresse: ‘Er staat hier een mevrouw bij de receptie met een paar schilderijen onder haar arm. Ze wil per se de curator spreken, eerder gaat ze niet weg.’ ‘Hoezo, zijn die
- [Café Aronne: meer dan een koffiehuis](https://devrijdagavond.com/2025/02/26/joodse-geschiedenis/verhalen/cafe-aronne-meer-dan-een-koffiehuis/) - Voor 7 oktober was Café Aronne een gewoon koffiehuis, maar na die dag veranderde alles. De Joodse eigenaar Aron Dahan hing uit solidariteit met Israël de vlag op. Dit viel niet in goede aarde bij het personeel, dat vervolgens massaal ontslag nam. Toen de Joodse gemeenschap in de buurt dit hoorde, kwamen ze meteen te
- [Adina Shash, The Flatbush Girl, werd mijn heldin](https://devrijdagavond.com/2024/12/18/joodse-geschiedenis/verhalen/adina-shash-the-flatbush-girl-werd-mijn-heldin/) - Vroeger waren mijn ‘helden’ allemaal ouder dan ik. In het begin waren het voetballers, zoals Neeskens en Rensenbrink. Later werden het politici zoals Wiegel en Bolkestein, maar ook iconen als Golda Meir en Bill Clinton. Nu ik ouder word, valt het me op dat mijn helden steeds jonger worden dan ikzelf ben. Sommigen zijn zelfs zo
- [Trump geeft Saoedi-Arabië en Fatah een sleutelrol, heeft Netanyahu het nakijken?](https://devrijdagavond.com/2025/02/18/midden-oosten/trump-geeft-saoedi-arabie-en-fatah-een-sleutelrol-heeft-netanyahu-het-nakijken/) - In het Midden-Oosten speelt de Amerikaanse president Donald Trump de Saoedi-Arabische kaart. Het is buitengewoon verrassend dat in die schatrijke oliestaat de onderhandelingen plaatsvinden tussen Amerikaanse en Russische delegaties ter voorbereiding van een top tussen Trump en Poetin over Oekraïne. Het is een fantastische opsteker voor de Saoedi-Arabische kroonprins Mohammed Bin Salam dat hij door
- [Mijn opa Levy Hartog: ‘je deed je best en daarmee uit!’](https://devrijdagavond.com/2025/02/19/nieuws/mijn-opa-levy-hartog-je-deed-je-best-en-daarmee-uit/) - Levy Hartog (1885-1974) was een buitengewoon lieve, bescheiden man en een belangrijke verzetsstrijder, al heeft hij zichzelf daar nooit op laten voorstaan. Toen kort na de oorlog een aantal vrienden uit het verzet hem thuis kwamen vertellen dat ze hem hadden voorgedragen voor een hoge onderscheiding, heeft hij hen zonder pardon uiterst gekwetst de deur
- [Keren Hirsch: Ik ben een Joodse sociaaldemocraat](https://devrijdagavond.com/2025/02/18/wetenschap/mbii-essays/keren-hirsch-ik-ben-een-joodse-sociaaldemocraat/) - Onlangs werd Samuel Sarphati door lezers van Het Parool uitgeroepen tot de grootste Amsterdammer aller tijden. Sarphati (1813-1866) was een Joodse arts, ondernemer, visionair en filantroop. Hij was een pionier op het gebied van stadsontwikkeling en volksgezondheid en zette zich in voor een inclusieve samenleving waarin armoede en ziekte werden bestreden. Het zijn deze idealen
- [Slavernij als deel van het maatschappelijk systeem](https://devrijdagavond.com/2025/02/18/religie-en-filosofie/parasja/slavernij-als-deel-van-het-maatschappelijk-systeem/) - “Ik ben Adonai Uw God, die U uit Egypte, uit de slavernij, heeft bevrijd.” Zo begon in de parasja van vorige week de eerste van de tien geboden. De Tora geeft aan dat de Joden absoluut niet mogen vergeten waar ze net vandaan komen: dat ze slaven waren in Egypte. Je zou denken dat het
- [Links zal antisemitisme in eigen kring moeten benoemen om de relatie met Joden te herstellen ](https://devrijdagavond.com/2025/02/18/wetenschap/mbii-essays/links-zal-antisemitisme-in-eigen-kring-moeten-benoemen-om-de-relatie-met-joden-te-herstellen/) - Als terechte woede over Israëls oorlogsmisdaden gretig wordt geframed als Jodenhaat is het niet zo gek dat niemand meer weet wat antisemitisme is, laat staan het verschil met antizionisme. Onze eigen organisaties zoals het CJO en CIDI framen snel kritiek op Israël als antisemitisme, anderzijds merk ik als linkse activist dat mijn Joodse identiteit wordt beschouwd
- [Stolpersteine voor het Joods Weeshuis in Leiden](https://devrijdagavond.com/2025/02/19/nieuws/stolpersteine-voor-het-joods-weeshuis-in-leiden/) - Het grote belang van de Stolpersteine is dat de vermoorde kinderen niet alleen een naam, geboorte- en sterfdatum hebben, maar ook een ‘leven’ krijgen. Dat levensverhaal krijgen zij dankzij het onderzoek dat voorafgaat aan het leggen van de stenen. Voor sommige nabestaanden neemt de Stolpersteine of struikelsteen de plaats in van een graf. In Leiden
- [Over het redden van mensen](https://devrijdagavond.com/2025/02/19/lernen/talmoedgedachten/over-het-redden-van-mensen/) - ‘Wie één mens redt, redt de hele wereld’ ? Talmoed Sanhedrin 37a Je hoort het vaak zeggen, met name bij Sjoa-herdenkingen. Steven Spielberg gebruikte het in Schindler’s List (1993). ‘Whoever saves one life, saves the world entire’, legt hij daar een van zijn hoofdpersonen in de mond. Komt het door het eclatante succes van die
- [Elke oorlog heeft zijn eigen lied](https://devrijdagavond.com/2025/02/19/nieuws/elke-oorlog-heeft-zijn-eigen-lied/) - Kort voor de Zesdaagse Oorlog componeerde Naomi Shemer het legendarische Yerushalayim Shel Zahav (Jeruzalem van Goud). Het werd het tweede volkslied van Israël nadat de oude stad van Jeruzalem werd heroverd. De Jom Kippoeroorlog daarentegen was vooral een oorlog van trauma’s. Een bekend lied uit die tijd is dat van een vader die zijn kind
- [Niet wachten op de Messias, het adembenemende leven van Manès Sperber](https://devrijdagavond.com/2025/02/19/kunst-en-cultuur/literatuur/niet-wachten-op-de-messias-het-adembenemende-leven-van-manes-sperber/) - ‘In onze sjtetl heerste armoede, maar geen armzaligheid. De inwoners van Zablotow geloofden niet alleen, maar wisten ook dat de komst van de Messias en dus de definitieve verlossing nabij was.’ Aldus Manès Sperber in De waterdragers van God, de vertaling van het eerste deel van de autobiografie Alles wat voorbij is, verschenen in Nederlandse
- [De kunstcollectie van Fritz Mannheimer in Villa Protzky](https://devrijdagavond.com/2025/02/18/kunst-en-cultuur/de-kunstcollectie-van-fritz-mannheimer-in-villa-protzky/) - De Duitse bankier Fritz Mannheimer begon in de Hobbemastraat een kunstverzameling die een van de grootste en beste van Nederland zou worden. Fritz Mannheimer (1890-1939) werd in 1919 door bankiershuis Mendelssohn & Co. en de Deutsche Reichsbank naar Amsterdam gestuurd voor internationale valuta- en effectentransacties. Eenmaal in Amsterdam richtte hij de vestiging op van Mendelssohn
- [Eindelijk aandacht voor Sallie Pinkhof en zijn zwanenzang uit Bergen-Belsen](https://devrijdagavond.com/2024/11/12/nieuws/eindelijk-aandacht-voor-sallie-pinkhof-en-zijn-zwanenzang-uit-bergen-belsen/) - Sallie Pinkhof was veel meer dan de persoonlijk secretaris van Abraham Asscher, de co-voorzitter van de Joodsche Raad. Hij was een begenadigd dichter, schrijver en filosoof die bescheiden op de achtergrond bleef. Zijn gedichtenbundel Bergen Belsen, geschreven met de dood letterlijk in de ogen, is misschien wel de meest schrijnende getuigenis van een verblijf in
- [Zwarte bladzijden met oude connecties: het uiteengroeien van christendom en jodendom](https://devrijdagavond.com/2025/02/12/kunst-en-cultuur/kijk-en-luistertips/zwarte-bladzijden-met-oude-connecties-het-uiteengroeien-van-christendom-en-jodendom/) - Wat is de rol van christenen als het gaat over jodenvervolging en antisemitisme? Deze vraag van een luisteraar is aanleiding voor een aflevering over de geschiedenis van de manier waarop christenen joden bejegenden. Hoe werden het christendom en het jodendom twee afzonderlijke religies? Hoe veranderde de Tweede Wereldoorlog de relaties tussen joden en christenen? Hierover
- [Onno Hoes: hoe een oude versleten doos mijn familie-DNA prijsgaf](https://devrijdagavond.com/2025/02/12/nieuws/onno-hoes-een-oude-versleten-doos-mijn-familie-dna-prijsgaf/) - Op een rustig moment gedurende covid opende Onno Hoes, voormalig burgemeester van Maastricht, in zijn garage een versleten kartonnen doos die zijn nieuwsgierigheid prikkelde. Wat Hoes vond in die doos vertelde hij op de herdenking van de bevrijding van het vernietigingskamp Auschwitz afgelopen 27 januari in Maastricht. In Limburg werd stilgestaan bij de zeker 565
- [Toe Bisjvat en Parsjat Jitro: zie jij het?](https://devrijdagavond.com/2025/02/10/religie-en-filosofie/parasja/toe-bishvat-dankbaarheid-aan-de-natuur-ofwel-ik-zie-het/) - Het is gebleken dat iemand die lijdt aan een depressie niet alleen mentaal een andere kijk op de wereld heeft, maar ook daadwerkelijk fysiek de wereld anders waarneemt. Onderzoekers vonden een mutatie in het brein waardoor iemand met een depressief brein minder contrasten en daardoor minder kleuren ziet. De parasja van deze week is genoemd
- [Jewish tailors, and the roots of the international fashion industry](https://devrijdagavond.com/2025/02/11/nieuws/jewish-tailors-and-the-roots-of-the-international-fashion-industry/) - From ancient biblical garments, originally mentioned in the Torah, to modern department stores and fashion designers: Jews always played a significant role in the evolution of textile culture. In medieval times most craftsman guilds were strictly Christian, so the Jewish workers didn’t get the permission to become members. The clergy authorities forbid non-guild craftsmen to
- [Grimmige confrontaties tussen goed en slecht](https://devrijdagavond.com/2025/02/10/wetenschap/mbii-essays/grimmige-confrontaties-tussen-goed-en-slecht/) - In Mit Blinde Trit Iber der Erd beschrijft de in Nederland onbekend gebleven Jiddische auteur Leïb Rochman zijn tocht op zoek naar de verdwenen joodse wereld van voor de Shoah. Hij speurt, maar hij kan die wereld niet vinden. Wat hij wel vindt, is vooral een grimmige confrontatie tussen goed en slecht. Het beeld wordt
- [Waarom zouden GroenLinks-PvdA (sommige) Joodse kiezers hun zionistische zin geven?](https://devrijdagavond.com/2025/02/10/wetenschap/mbii-essays/waarom-zouden-groenlinks-pvda-sommige-joodse-kiezers-hun-zionistische-zin-geven/) - Ik heb lang getwijfeld over wat ik zou schrijven, omdat verdriet en woede me al heel lang bijna de adem benemen en deze gevoelens alleen maar sterker worden. ‘Waarom voelen Joden zich niet langer thuis in de linkse beweging,’ werd me vanuit het Menasseh ben Israel Instituut gevraagd. Ik zeg: dit is niet waar. Wat
- [Super Bowl, een geoorloofd feest indien koosjer ](https://devrijdagavond.com/2025/02/13/joodse-geschiedenis/verhalen/super-bowl-een-geoorloofd-feest-indien-koosjer/) - Het was een bijzonder weekend in de VS: de Super Bowl. Voor degenen die er net zo weinig vanaf weten als ik: dit is de finale van de American football-competitie. Het is hier bijna een religie. Families komen bij elkaar om samen te kijken, en er zijn zelfs vaste eetgewoonten – chicken wings zijn een
- [Dorry Kahn, de schilderende ex van Frieda Belinfante  ](https://devrijdagavond.com/2025/02/13/kunst-en-cultuur/dorry-kahn-de-schilderende-ex-van-frieda-belinfante/) - Diamantairsdochter Dora Weijl trouwde in 1921 met René Kahn, erfgenaam van Sylvain Kahn. Samen met Sally Berg was Kahn oprichter van warenhuis Hirsch. René Kahn (1888-1970) gaf in 1927 Jan Sluijters de opdracht om Dora’s portret te schilderen, maar het resultaat bekoorde haar niet: ‘Dat ben ik niet. Ik lijk wel een hoer’. Zodoende vervaardigde
- [Haaretz had het mis, Netanyahu kreeg wel veel van Trump](https://devrijdagavond.com/2025/02/12/midden-oosten/haaretz-had-het-mis-netanyahu-kreeg-wel-veel-van-trump/) - Nooit eerder heb ik premier Benjamin Netanyahu zo gelukkig en zelfverzekerd gezien op het tv-scherm als na zijn bezoek aan de Amerikaanse president Donald Trump in Washington. Haaretz, de krant die Netanyahu dagelijks op de huid zit, schreef dat de Israëlische leider niets van Trump had gekregen. Dat is een misvatting. Hij kreeg heel veel.
- [Trump waarschuwt Egypte en Jordanië met het mes op tafel in Gaza-speech](https://devrijdagavond.com/2025/02/06/midden-oosten/trump-waarschuwt-egypte-en-jordanie-met-het-mes-op-tafel-in-zijn-gaza-speech/) - Het duurde even om me te installeren in New York, maar na de persconferentie van gisteren moest ik iets schrijven. Trump en Netanyahu, samen naast elkaar. Ik kon me niet aan de indruk onttrekken dat Bibi aan het genieten was. Ik keek live mee. In eerste instantie dacht ik: 'Ik hoor het niet goed'. Vanochtend
- [De weggesprongen diamant](https://devrijdagavond.com/2025/02/11/joodse-geschiedenis/verhalen/de-weggesprongen-diamant/) - Mijn vader vroeg mij naar een bevriende relatie te gaan in het oosten van het land om een ouder echtpaar een paar diamanten te laten zien. Ik maakte een afspraak met de familie Izaakson. In een dorpje aan de IJssel, midden in het bos stond een recent opgeleverde bungalow. Renpaarden in de wei, het was
- [Er hing een wolk van verdriet boven haar naoorlogse familie ](https://devrijdagavond.com/2025/02/06/joodse-geschiedenis/er-hing-een-wolk-van-verdriet-boven-haar-naoorlogse-familie/) - “Ik ben degene die het zich herinnertMaar niet degene die het overkwam” (uit: Leedvermaak, van Judith Herzberg) Met dit motto opent Na de oorlog, hoe kinderen van overlevenden de Tweede Wereldoorlog met zich meedragen, het onlangs verschenen boek van Saskia Goldschmidt. Het bevat tien verschillende verhalen, negen van (klein)kinderen van Joodse Shoah-overlevenden, en het verhaal van
- [Terugblik op de Auschwitz-herdenkingen](https://devrijdagavond.com/2025/02/06/nieuws/terugblik-op-de-auschwitz-herdenkingen/) - Bart Wallet was bij de officiële herdenking in Auschwitz zelf: “De politiek zweeg dat vond ik zo sterk”, aldus de hoogleraar Joodse Studies aan de UvA. Wallet geeft historische context bij de herdenkingen: de Internationale Holocaust Memorial Day bestaat pas sinds 2005 toen de VN besloot om de bevrijding van Auschwitz uit te roepen als
- [Van geloof naar vertrouwen ](https://devrijdagavond.com/2025/02/03/religie-en-filosofie/parasja/van-geloof-naar-vertrouwen/) - Het Joodse volk kon geen kant meer op: hoe moesten ze verder? Ze werden achtervolgd door het Egyptische leger en voor hen was de Rietzee. Hoe ging het volk om met dit dilemma? De Midrasj (Mechilta D’Rabbi Jisjmaël) vertelt dat het Joodse volk in vier groepen was verdeeld. De eerste groep gaf de hoop op
- [Componist, tekenaar en toneelschrijver Bob Hanf kon nog veel meer ](https://devrijdagavond.com/2025/02/06/kunst-en-cultuur/componist-tekenaar-en-toneelschrijver-bob-hanf-kon-nog-veel-meer/) - Van Eeghenstraat 187 was het ouderlijk huis van alleskunner Bob Hanf (Amsterdam, 1894-1944 Auschwitz), zoon van de Duits-joodse handelaar in zaden en oliën Joseph Hanf. Bob ging in Delft studeren, conform diens vaders wens een gedegen opleiding te volgen. Behalve gestraald student scheikunde en bouwkunde was hij componist (na les van Cornelis Dopper), violist (na
- [Abraham Elzas, ontwerper van de Lekstraatsjoel en zesendertig Hema’s](https://devrijdagavond.com/2025/01/30/joodse-geschiedenis/abraham-elzas-ontwerper-van-de-lekstraatsjoel-en-zesendertig-hemas/) - Op nummer 34 van de Honthorststraat woonde architect Abraham Elzas (Alkmaar 1907-’95) vanaf de Tweede Wereldoorlog tot zijn dood. Tijdens zijn studie bouwkunde ontmoette hij de De Stijl-kunstenaar Theo van Doesburg, die streefde naar een architectonische beelding. Elzas hielp hem in 1929 diens atelierhuis in Meudon bij Parijs te ontwerpen. Daar ontmoette hij Hermine van
- [Loe Lap, van linkse marktkoopman tot dumpkoning  ](https://devrijdagavond.com/2025/02/06/joodse-geschiedenis/loe-lap-van-linkse-marktkoopman-tot-dumpkoning/) - In de jaren zestig kon je studenten en scholieren tegenkomen met een legerkleurige ‘pukkel’ over de schouder. Niet veel later hing de rugtas over een Afghaanse jas. Menigeen wist: die zijn van Loe Lap, de winkel waar deze artikelen als warme broodjes over de toonbank gingen. ‘Loe Lap’ werd ook een synoniem voor dumpzaak. De
- [Liberaal-joodse gebedenboeken uitgeplozen op Limmoed NL](https://devrijdagavond.com/2025/02/05/nieuws/liberaal-joodse-gebedenboeken-uitgeplozen-op-limmoed-nl/) - Waarom is Kol Nidrei controversieel en onmisbaar tegelijk? Wat betekent de zeventiende bracha van de Amida voor ons in deze tijd? En wat doen we met vermeldingen naar ‘gojiem’ in onze sidoer? Zomaar een greep uit de vragen die langs kunnen komen in mijn presentatie voor Limmoed ’25. Daarin wil ik het hebben over onderlinge
- [Merkel in Vrijheid: herinner het onbeschrijfelijke leed dat Duitsland het Joodse volk, Europa en de wereld aandeed](https://devrijdagavond.com/2025/02/04/nieuws/merkel-in-vrijheid-herinner-het-onbeschrijfelijke-leed-dat-duitsland-het-joodse-volk-europa-en-de-wereld-aandeed/) - Ik denk dat ex-bondskanselier Angela Merkel met argusogen de belangrijke ontmoeting tussen president Donald Trump en Benjamin Netanyahu in Washington zal volgen. In haar wat saaie, ellenlange boek Vrijheid laat ze zich nogal kritisch uit over Netanyahu. Tijdens een gesprek in Jeruzalem tijdens een van haar bezoeken aan Israël botsten ze met hem over de
- [Machane Yehuda 2.0](https://devrijdagavond.com/2025/02/04/joodse-geschiedenis/verhalen/machane-yehuda-2-0/) - ‘Op de markt is je gulden een daalder waard'. Een oud Nederlands gezegde dat vroeger zeker opging, maar absoluut niet van toepassing is op de Machane Yehuda-markt in Jeruzalem. De charme is er nog steeds, maar voor koopjes hoef je er niet te komen. Vroeger was Machane Yehuda dé plek waar etenswaren goedkoper waren dan
- [Wat zou er zijn gebeurd als Farao even tot tien had geteld?](https://devrijdagavond.com/2025/01/28/religie-en-filosofie/parasja/wat-zou-er-zijn-gebeurd-als-farao-even-tot-tien-had-geteld/) - Een van mijn mede sjoelgangers in de CIZ* spreekt met veel enthousiasme over de boeken van rabbijn David Fohrman. De Amerikaanse rabbijn Fohrman, oprichter van het Aleph Beta centrum voor joodse studies, schreef meerdere boeken met commentaar op Tora en Tenach. Voor dit artikel heb ik mij laten inspireren door een van zijn boeken The
- [Drempel bij tramhalte tussen Hollandsche Schouwburg en Nationaal Holocaustmuseum](https://devrijdagavond.com/2025/01/30/nieuws/21495/) - Op 27 januari, de internationale Holocaust Remembrance Day, zijn op drie plaatsen in Amsterdam Stolperschweller geplaatst. Deze stenen zijn breder dan de bekende Stolpersteine, meer dorpels (Schweller) in plaats van Steine (stenen). De markeringen zijn aangebracht op drie tramhaltes op plaatsen waar in de jaren 1942-1943 tienduizenden Joden per tram zijn afgevoerd. Veelal naar de
- [The legendary German-Jewish CAFÉ ATARA comes alive at Limmoed NL](https://devrijdagavond.com/2025/01/30/kunst-en-cultuur/the-legendary-german-jewish-cafe-atara-comes-alive-at-limmoed-nl/) - The starting point and inspiration for this project is CAFÉ ATARA, the legendary German-Jewish café in Jerusalem. Founded in 1938 by the Jewish exiled emigrant Bernhard Grünspan, it became the most important meeting place for German-speaking Jews in Jerusalem. In our CAFE ATARA, actors act as dialogue partners for the guests, presenting the thoughts and
- [Helden uit de Cultuuratlas van Amsterdam Oud-Zuid](https://devrijdagavond.com/2025/01/16/kunst-en-cultuur/helden-uit-de-cultuuratlas-van-amsterdam-oud-zuid/) - Weleens gehoord van Sim Gokkes? Van Emile Enthoven, Bob Hanf, Frieda Belinfante of van Louis Saalborn? Deze kunstenaars, componisten, schrijvers, architecten, regisseurs, fotografen en andere bekende mensen uit het (recente) verleden hadden twee dingen gemeen: ze waren joods en ze woonden korte of lange tijd in Amsterdam Oud-Zuid. Binnenkort hebben ze drie dingen gemeen: ze
- [Koosjere tak in familie herinnert aan Nesjomme](https://devrijdagavond.com/2025/01/28/joodse-geschiedenis/verhalen/koosjere-tak-in-familie-herinnert-aan-nesjomme/) - Heerlijke film, ‘Nesjomme’. De verhalen van mijn moeder en tante over het leven voor de oorlog kwamen tot leven. Rusha, de centrale persoon in de film, vertelt over haar familie, de armoede, het geloof in het socialisme en de solidariteit. En afgezien van de voorspelbare slechte afloop, vergeet je even dat het hier om een
- [Men zal u, Napels, nooit vergeten. Jacob Israël de Haan verblijft er vijf dagen voor zijn inscheping naar Palestina](https://devrijdagavond.com/2025/01/29/kunst-en-cultuur/literatuur/men-zal-u-napels-nooit-vergeten-jacob-israel-de-haan-verblijft-er-vijf-dagen-voor-inscheping-naar-palestina/) - Jacob Israël de Haan vertrok begin januari 1919 naar Londen. Hij was op weg naar Jeruzalem, maar moest de Britse hoofdstad aandoen om formaliteiten voor zijn reis te regelen, want Palestina viel toen onder Brits bestuur. Daarna spoorde de bekende dichter via Parijs naar Italië. In de Franse hoofdstad, waar op 18 januari de Vredesconferentie
- [Rozenkranz Orde in München sleept me er doorheen](https://devrijdagavond.com/2025/01/28/joodse-geschiedenis/verhalen/rozenkranz-orde-in-munchen-sleept-me-er-doorheen/) - Ik loop door de Spiegelstraat in Amsterdam, de antiekbuurt, bij het Rijksmuseum. Het is grauw, donker en het regent. Weinig mensen op de been. Er brandt licht in de antiek galerie van een van mijn vrienden. Ik loop naar binnen en krijg een lekker kopje koffie. We praten over de business van afgelopen jaar en
- [Daf Jomi in Ferrari-stijl en de lelie van Jeruzalem ](https://devrijdagavond.com/2025/01/28/joodse-geschiedenis/daf-jomi-in-ferrari-stijl-en-de-lelie-van-jeruzalem/) - Een paar maanden geleden besloot ik om deel te nemen aan een dagelijkse Talmoedcursus in een synagoge in de wijk Rechawja, Jeruzalem. De synagoge bevindt zich op de hoek van de Ramban en Ibn Ezrastraat. De cursus wordt bezocht door zo'n twintigtal mannen van grote diversiteit qua land van geboorte, professionele achtergrond en leeftijd. De
- [Rabbi Warren Goldstein van Zuid-Afrika geniet alom respect](https://devrijdagavond.com/2025/01/28/joodse-geschiedenis/verhalen/rabbi-warren-goldstein-van-zuid-afrika-geniet-alom-respect/) - Voor de Tweede Wereldoorlog was het een verplichting een universitaire opleiding te hebben afgerond bij de rabbijnenopleiding van het Seminarium. Na de oorlog waren er ook rabbijnen die hieraan voldeden, zoals mijn eigen voormalige rebbe, rabbijn Raph Evers, die behalve fiscaal jurist ook afgestudeerd psycholoog was. Heden ten dage zijn de meeste rabbijnen vaak direct
- [Burgerdoelen raken in Hawija en Gaza, wie krijgt de schuld? ](https://devrijdagavond.com/2025/01/28/midden-oosten/burgerdoelen-raken-in-hawija-en-gaza-wie-krijgt-de-schuld/) - In principe ontlopen Israël en Nederland elkaar niet als het gaat om het bombarderen van doelen waar zich burgers bevinden of kunnen zijn. De zware Israëlische luchtbombardementen in Gaza hebben wereldwijde kritiek losgemaakt. Dat een militaire woordvoerder zei dat Israël er alles aan deed om tijdens aanvallen op Hamas doelen burgers te ontzien, maakte weinig
- [Gila Fine over ideale moeders, gevaarlijke verleidsters en heilige hoedsters van Torah en traditie](https://devrijdagavond.com/2025/01/23/nieuws/gila-fine-over-ideale-moeders-gevaarlijke-verleidsters-en-heilige-hoedsters-van-torah-en-traditie/) - Volgens Rabbijn Sacks is ze ‘een van de grote Talmoedleraren van onze tijd’. Binnenkort komt zij naar Nederland op uitnodiging van de orthodox-joodse vrouwengroep Alats Libie. De Jeruzalemse literatuurwetenschapper Gila Fine staat ook bekend als de Talmoedgeleerde ‘with a twist.’ Niet zo eenvoudig te vertalen, maar als we haar laatste boektitel zien begrijpen we het
- [Theater voor jongeren over Sjoa-herinneringen; Achter de façade en Zoals Onder Water](https://devrijdagavond.com/2025/01/23/nieuws/theater-voor-jongeren-over-sjoa-herinneringen/) - In 2005 riep Kofi Annan 27 januari 1945 de dag van de bevrijding van Auschwitz uit tot de internationale dag van herdenking van de Holocaust. Nooit Meer Auschwitz. Nooit meer oorlog. Dit jaar worden met tien Europese partners voorstellingen voor jongeren over de Holocaust op en rond de 27ste januari. Initiatiefnemer van dit internationaal geworden
- [Na Auschwitz zwijgt mijn vader over zijn Borsalino](https://devrijdagavond.com/2025/01/22/joodse-geschiedenis/verhalen/na-auschwitz-zwijgt-mijn-vader-over-zijn-borsalino/) - Bij aankomst in Auschwitz werd de Borsalino van het hoofd van mijn grootvader geslagen. Hij was een geinponem en riep ‘wenn ich meine Borsalino nicht mehr habe, kann mir ganz Auschwitz gestohlen werden.' Mijn grootste wens is ook een Borsalino te hebben. Ik neem me voor hem te kopen zodra ik er een zie in
- [Laat mijn volk gaan - toen en nu  ](https://devrijdagavond.com/2025/01/19/religie-en-filosofie/parasja/laat-mijn-volk-gaan-toen-en-nu/) - Met Va'era begint het verhaal van de Exodus in volle kracht. God grijpt in door middel van een reeks wonderbaarlijke en onmiskenbare tussenkomsten. Mosje wordt door God aangespoord om opnieuw naar Farao te gaan en hem te vragen het Israëlische volk vrij te laten. Mosje en zijn broer Aharon brengen Farao Gods boodschap, maar Faro
- [Stevent president Donald Trump af op een Nobelprijs voor de Vrede? ](https://devrijdagavond.com/2025/01/22/midden-oosten/stevent-president-donald-trump-af-op-een-nobelprijs-voor-de-vrede/) - Trump zou niet de eerste Amerikaanse president zijn die wordt geëerd met de Nobelprijs voor de Vrede via het Israëlisch-Palestijnse conflict. Jimmy Carter kreeg er een voor zijn doorslaggevende bijdrage voor de Israëlisch-Egyptische vrede. Bill Clinton kreeg er ook een toen hij er in slaagde het Oslo-akkoord rond te praten. Premier Yitschak Rabin en de
- [Open dat CABR-archief, aldus Bart Wallet. Verder het bestand in Gaza en Marokkaanse Joden](https://devrijdagavond.com/2025/01/22/nieuws/open-dat-cabr-archief-aldus-bart-wallet-verder-het-bestand-in-gaza-en-marokkaanse-joden/) - Het nieuwe jaar begint voor Wallet & Van Wezel met onzekerheden rond het bestand in Gaza. Want hoewel de wapens zwijgen en de eerste gijzelaars vrij zijn, is Hamas er dus nog. Staat de bevolking nog achter hen of is het doek gevallen en komt er een andere Palestijnse overheid? En waarom duurt het zo
- [Verraad versus goed nabuurschap ](https://devrijdagavond.com/2025/01/22/nieuws/verraad-versus-goed-nabuurschap/) - Een van de grootste teleurstellingen voor de inwoners rondom Gaza was het verraad dat hun Arabische ‘vrienden en buren’ pleegden jegens de Israëlische bewoners van de dorpen nabij Gaza. Deze Israëli’s waren wellicht de laatste idealisten en hadden zich doelbewust gevestigd om samen met hun Gazaanse buren een leven op te bouwen. Het leek jarenlang
- [Wenen 1995](https://devrijdagavond.com/2025/01/21/nieuws/sport/wenen-1995/) - Met mijn zoon Chagai rijd ik van München naar Wenen, we waren zakelijk onderweg. Chagai werkte toen bij mij. We kwamen aan bij ons hotel, het befaamde Sacher Hotel, waar ik stamgast was. We komen bij de incheckbalie. Ik werd begroet met 'Grüss Gott Herr Goldstoff’. Wir haben ein Problem. Misschien heeft u een probleem,
- [Het uur van het Hart, Irvin Yalom over echt contact in een vluchtige tijd ](https://devrijdagavond.com/2025/01/21/kunst-en-cultuur/literatuur/het-uur-van-het-hart-irvin-yalom-over-echt-contact-in-een-vluchtige-tijd/) - Weinig schrijvers brengen op hun negentigste een nieuw boek uit. Voor Irvin Yalom 'de godfather' van de groepspsychotherapie en gelauwerd schrijver was dit een geval van leven of dood. Na de publicatie van zijn memoires in 2017, Yalom was toen 87, was het tijd om te stoppen met langdurende therapieën. Omdat hij merkte dat zijn
- [Israël - Hamasbestand: triomf voor zowel Biden als Trump ](https://devrijdagavond.com/2025/01/16/midden-oosten/israel-hamasbestand-triomf-voor-zowel-biden-als-trump/) - Dit gaat met vette letters de geschiedenisboeken in. Een uitgaande en inkomende Amerikaanse president hebben Israël en Hamas in harmonie onderworpen aan een wapenstilstand, zij het voorlopig voor de duur van zestig dagen. Zich bewust van de historische betekenis van het bestand zei president Joe Biden woensdagavond dat zijn vredesplan uit mei 2024 nu zijn beslag
- [“Once She Told Me …”  Van keukentafel naar dansode aan Ahuva Gottesman](https://devrijdagavond.com/2025/01/16/kunst-en-cultuur/once-she-told-me-van-keukentafel-naar-dansode-aan-ahuva-gottesman/) - Jarenlang danste ik bij de vermaarde Israelische dansgroep Batsheva Dance Company. Onlangs ben ik vanuit Israël naar Nederland verhuisd. Ik verhuisde samen met mijn vrouw die al twee jaar balletles geeft aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag. Maandag 27 januari 2025 is het Internationale Holocaust Herinneringsdag. Ter gelegenheid van de tachtigste herdenking van de
- [Toevalligheden bepalen vaak de loop van onze levens](https://devrijdagavond.com/2025/01/13/religie-en-filosofie/parasja/toevalligheden-bepalen-vaak-de-loop-van-onze-levens/) - Onlangs reed ik naar huis en moest stevig op de rem staan omdat de auto voor mij plotseling remde. De bestuurder van de auto achter mij was net te langzaam en botste op mij. Behalve blikschade, een beetje schrik en wat werk voor de verzekeringsmaatschappij was er niet veel aan de hand. De vrouw die
- [Minder gefilte fisj, meer hummus: Nieuw demografisch onderzoek naar Joden in Nederland](https://devrijdagavond.com/2025/01/15/opinie/minder-gefilte-fisj-meer-hummus-nieuw-demografisch-onderzoek-naar-joden-in-nederland/) - We hebben opnieuw laten tellen en komen uit op 35.000 Joden in Nederland of als we een ruimere definitie hanteren 65.000. En dan nog een paar duizend couchsurfende Israelische neefjes en nichtjes, maar die tellen niet mee. Dat zijn de conclusies van het Engelse JPR Institute for Jewish Policy Research die in opdracht van Joods
- [Een kathedrale koe uittorenend boven haar katholieke kalfjes](https://devrijdagavond.com/2023/05/18/joodse-geschiedenis/verhalen/een-kathedrale-koe-uittorenend-boven-haar-katholieke-kalfjes/) - 'G-dverrrrrdomme!' Met zo'n rollende rrrr. Ja, vloeken kon zijn moeder wel. Als de beste Mokummer bootwerker. En nee, blij met die brief van het Joodse Bomenfonds met bijbehorende acceptgirokaart was ze allerminst. Luid rolden de rr'en door de serre. 'Hoe', klaagde zij met theatraal misbaar, haar armen in de lucht, 'hoe weten die kl**tzakken waar
- [Gekkenthuis](https://devrijdagavond.com/2023/07/11/joodse-geschiedenis/verhalen/gekkenthuis/) - Het motto 'morgen wordt het wel beter' was niet aan hem besteed. Een gelaten Brabo zoals zijn bedaagde vader, was hij evenmin. Hij had de hoofdstedelijke drukte, het ongeduld en felheid van zijn orkaanachtige moeder. Als de meeste hulp nodig is in gezinnen van hulpverleners zelf, was zijn ouderlijk huis daarop geen uitzondering. Nimmer rust
- [Met Danny Cruyff en Maya Suurbier naar het bordes ](https://devrijdagavond.com/2025/01/14/nieuws/sport/met-danny-cruyff-en-maya-suurbier-naar-het-bordes/) - Mijn eerste kennismaking met voetbal begon op een grasveldje met de jongens uit de Plantagebuurt. Ik was acht jaar en werd opgepakt door de politie omdat daar niet gespeeld mocht worden.* Daar in de Plantagebuurt werd mijn enthousiasme voor de voetbalsport geboren. Ik werd lid van Maccabi voetbal en speelde bij de welpen. Meneer Brilleman,
- [Mijn korte voetbalcarrière rond 1955](https://devrijdagavond.com/2022/05/26/joodse-geschiedenis/verhalen/mijn-korte-voetbalcarriere-rond-1955/) - De Henri Polaklaan was mijn lievelingsstraat. Ik groeide op in, zoals men beweerde, de mooiste laan van de Amsterdamse Plantagebuurt. Wij woonden op nummer 42A, het eerste huis tegenover Artis. Het was een hoekpand op de tweede en derde verdieping naast de kerk: de Hersteld Apostolische gemeente. Als je voor het eerst in ons trappenhuis
- [Sjabbatbruid van Alexander Manotskov arriveert in Amsterdam  ](https://devrijdagavond.com/2025/01/14/nieuws/sjabbatbruid-van-alexander-manotskov-arriveert-in-amsterdam/) - "Alleen God kan een boom maken, waarschijnlijk omdat het zo moeilijk is om erachter te komen hoe je de bast erop krijgt,” aldus Woody Allen. De wereld is op de een of andere manier ontstaan ​​– een feit dat universeel wordt erkend. Maar hoe beantwoord je de vraag van een kind over waar en hoe
- [Hadassah Hospital: vrijwilligers worden actief betrokken bij patiëntenzorg](https://devrijdagavond.com/2025/01/14/joodse-geschiedenis/verhalen/hadassah-hospital-vrijwilligers-worden-actief-betrokken-bij-patientenzorg/) - Sjabbat is net afgelopen. Om drie minuten over half zes (het officiële einde) begonnen de sjoels met het avondgebed. In Jeruzalem heb je echter een bijzonder fenomeen: vaak beginnen mensen, meestal buiten, tien minuten eerder met het avondgebed, zodat ze precies bij het vallen van de nacht klaar zijn en de nieuwe week kan beginnen.
- [‘Rome is van ons’, hoe Joodse scherpschutters vochten voor de eenwording van Italië](https://devrijdagavond.com/2025/01/09/joodse-geschiedenis/rome-is-van-ons-hoe-joodse-scherpschutters-vochten-voor-de-eenwording-van-italie/) - Op 20 september 1870 's morgens om vijf uur begint op een twintigtal plaatsen de militaire actie die de bevrijding van Rome inluidt en daarmee de eenwording van het Italiaanse koninkrijk. Om twintig over vijf geeft de commandant van de vijfde artilleriebatterij Giacomo Segre bevel het vuur op de Aureliaanse muur te openen. De muur
- [Nesjomme, het verhaal van de Joodse ziel van Amsterdam](https://devrijdagavond.com/2025/01/09/nieuws/nesjomme-het-verhaal-van-de-joodse-ziel-van-amsterdam/) - Afgelopen najaar zond de Joodse Programmering van de EO vier documentaires in voor het IDFA, het Internationale Documentaire Festival Amsterdam. Mooie en indringende films van een aantal gerenommeerde regisseurs. Allevier werden onverbiddelijk afgewezen. Dit leidde tot mijn vraag aan een van de festivaldirecteuren of het nog wel zin heeft in de toekomst documentaires in te
- [Niet mijn stad meer, wel mijn land](https://devrijdagavond.com/2025/01/08/opinie/niet-mijn-stad-meer-wel-mijn-land/) - Aan het begin van 2025 een droeve constatering. Amsterdam is niet mijn stad meer. Niet vanwege het ‘overtoerisme’, niet vanwege het woningtekort, niet vanwege de ingevoerde maximumsnelheid van 30 km/u, niet vanwege het geplande eroscentrum, niet vanwege vervuiling van de stad. Doch wel vanwege gemis aan elementair respect voor de weinig omvangrijke joodse bevolking, wel
- [Brachot als spiritueel gereedschap (en bron van gedoe)](https://devrijdagavond.com/2025/01/06/religie-en-filosofie/parasja/brachot-als-spiritueel-gereedschap-en-bron-van-gedoe/) - Deze parasja, het slotdeel van Bereesjiet (Genesis), beschrijft de laatste zeventien levensjaren van aartsvader Ja’akov. Ja’akov is de derde (en laatste) aartsvader. Hij wordt ook Jisraël genoemd, zijn tweede naam. In deze jaren zou hij pas echt hebben geleefd, zonder grote zorgen. Eigenzinnige geestelijke erfenis De familieverhoudingen zijn al sinds Awraham complex: liefde, voorkeuren, spanningen, onenigheid,
- [Kaddisj bij een leeg graf](https://devrijdagavond.com/2025/01/08/joodse-geschiedenis/verhalen/kaddisj-bij-een-leeg-graf/) - Het is 5 januari, een datum die me tot vorig jaar niet veel zei. Sinds vorig jaar heeft deze dag echter een speciale betekenis voor me gekregen. Tamir Adar, een 38-jarige vader van twee kinderen, werd op deze dag officieel dood verklaard. Op 7 oktober vertrok hij vanuit zijn huis in kibboets Nir Oz, gekleed
- [Messiaans nationalisme botst met eeuwige joodse waarden](https://devrijdagavond.com/2025/01/07/midden-oosten/messiaans-nationalisme-botst-met-eeuwige-joodse-waarden/) - Met het einde van zijn presidentschap in zicht zegt Joe Biden Israël acht miljard dollar toe voor militaire doeleinden. Waarom nu? Zou de inkomende president Donald Trump Israël die injectie met miljarden dollars hebben onthouden? Ik vermoed dat er een verband bestaat tussen Biden’s gebaar van vriendschap voor en veiligheid van Israël en de brandende
- [Kerst is nu voorbij](https://devrijdagavond.com/2025/01/06/joodse-geschiedenis/verhalen/kerst-is-nu-voorbij/) - Tamara zat als kleuter op een niet-joodse school, de Montessorischool bij haar in de straat. Ze had een pop waar ze gek op was. De pop heette Elisabeth. De kerstperiode brak aan. Op school werd daar veel aandacht aan besteed. Er hing een kerstsfeer op school, alle kerstliedjes werden geleerd en natuurlijk was er een
- [Meest gelezen in 2024 ](https://devrijdagavond.com/2025/01/02/nieuws/vrijdag-vooraf/meest-gelezen-in-2024/) - Het jongetje dat alles goed moest maken, de onverwachte dood van Haboniem-heldin Rebecca Baruch, de Joodse onzekerheid door de Gaza-oorlog en de zonen van Noach. In het kort waren dit de meest aansprekende onderwerpen in De Vrijdagavond. Alle bereikten ver over de duizend lezers in 2024. ‘Het jongetje dat alles goed moest maken’ staat voor
- [Bart Wallet en Natascha van Weezel blikken terug op 2024 met speciale gasten ](https://devrijdagavond.com/2024/12/31/nieuws/bart-wallet-en-natascha-van-weezel-blikken-terug-op-2024-met-speciale-gasten/) - Oudkerk, Van Praag en Schrijver In deze aflevering zijn de liberale rabbijn Marianne van Praag, Emile Schrijver, directeur van het Joods Cultureel Kwartier en Rob Oudkerk te gast bij deze speciale oudejaarsbijeenkomst van de podcast Wallet & Van Weezel, gepresenteerd in het Nationale Holocaust Museum in Amsterdam. Oudkerk is oud-politicus, publicist, kleinzoon van David Cohen
- [Juda en het wonder van de verzoening met Jozef](https://devrijdagavond.com/2024/12/29/religie-en-filosofie/parasja/juda-en-het-wonder-van-de-verzoening-met-jozef/) - Een waar wonder wordt opgetekend in Juda’s transformatie van hardvochtige broer van Jozef (die deze broer als slaaf verkocht) naar meelevende broer van Benjamin als Juda zich voor hem opoffert. “Laat alstublieft uw dienaar als slaaf van mijn heer blijven in plaats van de jongen, en laat de jongen teruggaan met zijn broers” (Gen. 44:33).
- [Het Westerse narratief over Israël voelt voor ons zo vreemd ](https://devrijdagavond.com/2024/12/26/midden-oosten/het-westerse-narratief-over-israel-voelt-voor-ons-zo-vreemd/) - Bij het aansteken van het eerste chanoeka-lichtje voelden we ons heel wat beter vergeleken met vorig jaar. Weliswaar schieten de Houthi’s nog raketten en drones in onze richting, maar we zijn over onze bestaansangst heen. Israël is er nog, wij zijn er nog, een aantal vijanden zijn stevig verzwakt en er is zelfs weer enige
- [Eenzaamheid en vervreemding blijven voelbaar in Belinfantes ‘uit de onderwereld Naar de bovenwereld’](https://devrijdagavond.com/2024/12/29/nieuws/eenzaamheid-en-vervreemding-blijven-voelbaar-in-belinfantes-uit-de-onderwereld-naar-de-bovenwereld/) - Als een metafoor voor de angst van het ondergedoken kind, een van de thema’s van ‘uit de onderwereld Naar de bovenwereld,’ werd de boekpresentatie uit overwegingen van veiligheid afgelast. De presentatie stond gepland een week na de gewelddadigheden van 7 en 8 november in Amsterdam. Het boekje van Judith Belinfante bestaat uit twee delen en
- [Monsieur Goldberg: Mein Herz is kousjer ](https://devrijdagavond.com/2024/12/31/joodse-geschiedenis/verhalen/monsieur-goldberg-mein-herz-is-kousjer/) - Ons eerste bezoek aan Parijs in 1973 Chagai, onze eerste baby was net een paar maanden oud, Tamara en ik besloten voor de eerste keer onze baby af te staan bij haar ouders. Helge en Bruno Loewenberg waren apetrots om het lieve ventje een paar dagen te kunnen vertroetelen. Wij vonden het echt spannend om
- [Five Shining Stars, the story of five women living in a glamorous building in Amsterdam](https://devrijdagavond.com/2024/12/25/kunst-en-cultuur/five-shining-stars-the-story-of-five-women-living-in-a-glamorous-building-in-amsterdam/) - Ever since I was a child, I knew that when I grow up, I will be an actress. That didn’t happen, but the knowledge gave me focus and peace of mind. I always wondered and pitied my friends who didn’t know what they wanted to do when they grew up. Indeed, as a child, I
- [Op zoek naar een nieuwe chanoekia in Mea Shearim ](https://devrijdagavond.com/2024/12/29/joodse-geschiedenis/verhalen/op-zoek-naar-een-nieuwe-chanoekia-in-mea-shearim/) - Soms kom ik op plekken die je nergens anders in de wereld ziet. We zijn nu al meer dan vier jaar in Yerushalayim. Je leert steeds beter de stad kennen, maar soms kom je pareltjes tegen… mooie plekken met interessante geschiedenis. We moesten judaïca kopen en kregen het advies om in Mea Shearim te gaan
- [Naamspelingen](https://devrijdagavond.com/2024/12/24/religie-en-filosofie/parasja/naamspelingen/) - Joseef de onderkoning krijgt in onze parasja twee ‘kadootjes’ van Farao: Een nieuwe naam en een nieuwe vrouw. ‘Farao gaf Joseef de naam Tzafnat-Pane’ach, en hij gaf hem als vrouw Asenath, de dochter van Potifera, priester van On.’ De erenaam Tzafnat-Pane’ach lijkt Egyptisch te zijn, al is de betekenis niet geheel duidelijk. We zien wel
- [Sufganiot van Kazze op Bezalel](https://devrijdagavond.com/2024/12/26/nieuws/sufganiot-van-kazze-op-bezalel/) - Chanoeka 5785 in Jeruzalem Deze week begint Chanoeka. Een van de simpelste vragen uit de Gemara is Mai Chanoeka, wat is Chanoeka? Vaak is het zo dat met makkelijke vragen de langste antwoorden komen. Het verhaal is bekend, maar toch even in het kort: de Hellenisten (Grieken) hadden het land bezet. De Makkabeeën, een groep
- [Han Hollander zong ‘Hup Hup Holland hup, wij laten ons niet slaan,’ werd ontslagen door AVRO-baas Vogt en vermoord in Sobibor](https://devrijdagavond.com/2024/12/26/nieuws/sport/han-hollander-zong-hup-hup-holland-hup-wij-laten-ons-niet-slaan-werd-ontslagen-door-avro-baas-vogt-en-vermoord-in-sobibor/) - In de namiddag van donderdag 9 mei 1940 loopt Han Hollander op zijn gemak van het station in Hilversum naar het AVRO-gebouw, een wandelingetje van een minuut of twintig. Onder begeleiding van een schuchter lentezonnetje is hij op weg naar de studio voor de presentatie van zijn wekelijkse sportprogramma. Wat hij op dit moment in
- [Rebecca, Chanoeka, Inspiratie](https://devrijdagavond.com/2024/12/26/joodse-geschiedenis/rebecca-chanoeka-inspiratie/) - We vieren vandaag de eerste avond van Chanoeka, het feest van licht en hoop, waarin we vieren dat een klein wonder veel licht kan brengen in de duisternis. Terwijl we samenkomen rond de menora en het eerste kaarsje aansteken, denken we terug aan Rebecca – onze lieve zus, vriendin en inspiratiebron. Je kunt je afvragen
- [Josef Testabuca op het Sint-Pietersplein](https://devrijdagavond.com/2024/12/25/joodse-geschiedenis/verhalen/josef-testabuca-op-het-sint-pietersplein/) - De legende ‘Josef en de haringen’ speelt zich af zowel in het Romeinse getto als op het Sint-Pietersplein. De hoofdpersoon Josef ontmoet in de buurt van de beroemde Poort van Octavia, waar eeuwenlang een vismarkt werd gehouden, een bevriende christen. Het verhaal verplaatst zich naar het Sint-Pietersplein waar Josef een confrontatie aangaat met de regerende
- [Elke keer als ik een poster zie van een gegijzelde stopt mijn hart](https://devrijdagavond.com/2024/12/19/opinie/elke-keer-als-ik-een-poster-zie-van-een-gegijzelde-stopt-mijn-hart/) - Hoe leven hun families verder? Hoe vinden ze de kracht om elke dag op te staan met die ondraaglijke onzekerheid? Meer dan een jaar volgde ik Rachel, de moeder van Hersh Goldberg-Polin. Haar kijk op de wereld en haar speeches gaven ons allen een les in Tikun Olam – het streven naar een betere wereld.
- [Is antisemitisme onderdeel van de islamitische cultuur, zo daagt Mona Keijzer het Openbaar Ministerie uit](https://devrijdagavond.com/2024/12/24/nieuws/is-antisemitisme-onderdeel-van-de-islamitische-cultuur-zo-daagt-mona-keijzer-het-openbaar-ministerie-uit/) - Minister Keijzer wil dat het Gerechtshof haar hoort bij de beoordeling of haar Jodenhaat-uitspraak daadwerkelijk strafbaar is. In de talkshow Sophie & Jeroen stelde ze in mei dit jaar dat 'antisemitisme bijna onderdeel is van de islamitische cultuur'. Hoe zit dat? “Het trekt hoe dan ook het debat open. Want hoe bespreek je dit zonder
- [Deze week in De Vrijdagavond: IM Gita Hacham en de wens achter de klacht](https://devrijdagavond.com/2024/06/20/nieuws/deze-week-in-de-vrijdagavond-im-gita-hacham-en-de-wens-achter-de-klacht/) - Kan een lewaja zowel droevig als mooi zijn? Zowel afscheid als kennismaking in zich hebben? Op een zonnige woensdagochtend waren we met velen in een vredige tuin, het Gan Shalom in Amstelveen vlak over de grens met Amsterdam. Ik keek om me heen en zag mensen van jong tot oud, met kleur op de wangen
- [Midden-Oosten verschuift, universitaire boycot Israël en scheve schaats Amnesty](https://devrijdagavond.com/2024/12/18/nieuws/midden-oosten-verschuift-universitaire-boycot-israel-en-scheve-schaats-amnesty/) - ‘Rusland en Iran waren niet in staat Assad te steunen’, aldus Wallet. ‘We zien dat 7 oktober het startsein was van het omvallen van dominostenen, van de as van het verzet van Iran’, aldus Bart Wallet. ‘Is de val van Assad een voordeel voor Israël’, vraagt zijn gesprekspartner Natascha van Weezel. Wallet geeft daarop een
- [Nu Israël als strategische overwinnaar uit de oorlog komt, is een leider nodig met de moed van Koning David ](https://devrijdagavond.com/2024/12/18/midden-oosten/nu-israel-als-strategische-overwinnaar-uit-de-oorlog-komt-is-een-leider-nodig-met-de-moed-van-koning-david/) - Als columnist voor een Joods medium voel ik me verplicht te bekennen dat ik emotioneel en ook feitelijk in de war ben over Israël. Dagelijks moet ik zowel goed als pijnlijk nieuws verwerken, begrijpen en beoordelen. Op het moment dat ik met deze column begon, zag ik op mijn tv-scherm dat het alarm in Tel
- [De woede van Miriam Cahn: Ik heb de wereld niet uitgevonden, ik zou liever bloemen schilderen](https://devrijdagavond.com/2024/12/19/kunst-en-cultuur/beeldende-kunst-en-fotografie/de-woede-van-miriam-cahn-ik-heb-de-wereld-niet-uitgevonden-ik-zou-liever-bloemen-schilderen/) - Het voelt bijna letterlijk als een klap in je gezicht als je tegenover de schilderijen komt te staan van Miriam Cahn in het Stedelijk Museum. Je bent geneigd je af te wenden en door te lopen maar KIJK. Kijk eens echt, dat is waarvoor ze dat maakt: om je te confronteren met die dingen waar
- [Laven aan de echokamer van ons eigen gelijk](https://devrijdagavond.com/2024/12/16/religie-en-filosofie/parasja/laven-aan-de-echokamer-van-ons-eigen-gelijk/) - In de parasha Wajeshew komt het sluitstuk van het verhaal van de Awot, onze voorvaderen, op stoom. Vanaf deze week is het verhaal van Tora niet langer een verhaal van individuen, maar een verhaal van een steeds groter wordende familie, die zich langzaam ontwikkelt tot een volk. Deze ontwikkeling gaat bepaald niet zonder slag of
- [The King’s Speech, and a shared struggle for rights, acknowledgement, and reparation](https://devrijdagavond.com/2023/07/06/nieuws/the-kings-speech-and-a-shared-struggle-for-rights-acknowledgement-and-reparation/) - Prime Minister Mark Rutte apologized for the Dutch role in the trade in enslaved people last year December. His expression of regret, while generally welcomed, was also widely criticized, in part for being held on a seemingly random day. The King’s speech, in contrast, was given on the 150th anniversary of the abolition of slavery
- [Zelfs Maimonides kon het Jodendom niet vrijhouden van bijgeloof en magie](https://devrijdagavond.com/2024/12/12/religie-en-filosofie/zelfs-maimonides-kon-het-jodendom-niet-vrijhouden-van-bijgeloof-en-magie/) - Op 27 november vond een studiedag plaats van Stichting Pardes met als thema ‘Magie in het Jodendom’ ter nagedachtenis aan de vorig jaar overleden rabbijn en geleerde Leo Mock, een van de oprichters van De Vrijdagavond. Joram Rookmaker, rabbijn van de Liberale Gemeente Amsterdam, sprak er over Maimonides.* Amsterdamse Bos Rambam, beter bekend als Maimonides,
- [Perfectie trekt het boze oog aan.  Appropriatie van magie zoals gesignaleerd door Leo Mock](https://devrijdagavond.com/2024/12/16/nieuws/perfectie-trekt-het-boze-oog-aan-appropriatie-van-magie-zoals-gesignaleerd-door-leo-mock/) - Leo Mock z"l heeft ons een fraaie bundel nagelaten over magie, een niet alledaags onderwerp. Of juist wel alledaags, maar beseffen we het niet? We zijn meer door magie omringd dan we denken. Afkloppen op ongeverfd hout, wanneer zeggen we dat? Gaat u eens bij uzelf te rade wanneer dat wordt gezegd. Een voorbeeld, stel
- [Als vrouwen onderling worden uitgewisseld. Met de jaren komt de wijsheid ](https://devrijdagavond.com/2024/12/08/religie-en-filosofie/parasja/als-vrouwen-onderling-worden-uitgewisseld-met-de-jaren-komt-de-wijsheid/) - Het viel me op hoe groot het contrast is tussen de wijze waarop ik nu Parasjat Wajisjlach lees, vergeleken met zestien jaar geleden. Zestien jaar terug was dit mijn bat-mitswa parasja, waarvoor ik met veel plezier een drasja heb voorbereid die ik voordroeg in onze synagoge. Destijds sprak ik vooral over ruziënde tweelingen, het gevecht
- [Het engagement van Simon en Samuel van den Bergh](https://devrijdagavond.com/2024/12/11/nieuws/het-engagement-van-simon-en-samuel-van-den-bergh/) - De tekst boven het bureau van Sam van den Bergh en zijn broer Arnold in hun werkkamer luidde: ‘De heren Van den Bergh zijn steeds voor alle arbeiders beschikbaar.’ Zijn hele leven zette Sam zich niet alleen in voor zijn margarinefabriek en het bedrijf waar na fusie met een Engelse partner Unilever uit zou voortkomen,
- [Syriërs toeterend door Utrecht: soms is het hebben van hoop een feestje waard ](https://devrijdagavond.com/2024/12/11/joodse-geschiedenis/verhalen/syriers-toeterend-door-utrecht-soms-is-het-hebben-van-hoop-een-feestje-waard/) - Het begon zondagochtend met getoeter door mijn Utrechtse straat. Eén reeks is willekeurig, maar reeksen getoeter met tussenpauzes van een half uur, daar is iets aan het gebeuren. Dat geluid ken ik van de Turkse bruiloften vroeger in Zaandam. Om elf uur had ik het nieuws over het vallen van het Syrische regime al gelezen, het
- [Ondertussen op de Westbank: ‘Niet iedereen binnen de Joodse gemeenschap wil horen wat daar gebeurt’](https://devrijdagavond.com/2024/12/11/kunst-en-cultuur/kijk-en-luistertips/ondertussen-op-de-westbank-niet-iedereen-binnen-de-joodse-gemeenschap-wil-horen-wat-daar-gebeurt/) - Nu alle aandacht gericht is op Gaza, verschuiven Wallet & Van Weezel hun blik naar de Westelijke Jordaanoever. Voor de een betwist gebied, voor de ander bezet Palestijns gebied en voor weer anderen het onbetwiste hart van het oude Israël Judea en Samaria. Hoe komen de verschillende partijen hier ooit tot een oplossing? Zesdaagse oorlog
- [Het Tsedaka-DNA van de Amerikaan](https://devrijdagavond.com/2024/12/11/joodse-geschiedenis/verhalen/het-tsedaka-dna-van-de-amerikaan/) - Vorige week vlogen we van New York naar Tel Aviv. Naast ons stond een druk mannetje dat deed alsof de EL AL-incheckbalie van hem was. "Wat een druktemaker", zei ik tegen de beveiligingsmedewerker. "Dat mag", antwoordde ze. "Hij heeft de halve vrachtafdeling volgestopt met spullen voor goede doelen." Sinds 7 oktober heeft EL AL de
- [Samuel van den Bergh, de Hollands-Joodse grondlegger van Unilever](https://devrijdagavond.com/2024/11/19/joodse-geschiedenis/samuel-van-den-bergh-de-hollands-joodse-grondlegger-van-unilever/) - Op de Britse Militaire Begraafplaats in Be'er Sjewa stuitte ik op de matsewa (grafsteen) op het graf van Seymour van den Bergh. Het was het enige graf met een magen David. Van den Bergh sneuvelde als Brits-Joodse soldaat in 1917 op 27 jarige leeftijd in de historische strijd van het Britse leger onder generaal Allenby
- [Zal het nieuwe Syrië een bedreiging vormen voor Israël?](https://devrijdagavond.com/2024/12/09/midden-oosten/zal-het-nieuwe-syrie-een-bedreiging-vormen-voor-israel/) - Opvallend snel en krachtdadig nadat juichende Syriërs in Damascus en elders in de wereld de val van de Syrische dictator vierden bombardeerden Israëlische straaljagers strategische doelen in Syrië. Munitie opslagplaatsen, waar wellicht ook chemische wapens zijn opgeslagen en raketsystemen, waren het doelwit van de Israëlische aanvallen. Ook bezette Tsahal (het leger) de gedemilitariseerde bufferzone op de
- [Leven als Arabier, als Palestijn in Israël](https://devrijdagavond.com/2024/12/05/nieuws/leven-als-arabier-als-palestijn-in-israel/) - Jaren geleden maakte ik samen met mijn jeugdvriendin Esther een bijzondere reis door Israël en Jordanië. Esther en ik kennen elkaar sinds de middelbare school, en we vatten het plan op om een tussenjaar te doen en de wereld rond te reizen. Zoals druiven plukken in Frankrijk, Summer Camp in de Verenigde Staten, kibboets in
- [Alfred Edelstein: Het jodendom is de schatkamer van de mooiste verhalen](https://devrijdagavond.com/2024/12/05/nieuws/alfred-edelstein-het-jodendom-is-de-schatkamer-van-de-mooiste-verhalen/) - ‘Al die verhalen hebben een link met de Nederlandse samenleving’, zo zegt Edelstein in het boeiende gesprek dat hij voerde met Bart Wallet en Natascha van Weezel in hun podcastserie Wallet & Van Weezel. Deze verhalen laten het hele palet zien van vierhonderd jaar Nederlandse geschiedenis, met al haar welvaren en de donkere hoofdstukken. Onlangs
- [Jacob’s dromen en zijn bezielde ladder](https://devrijdagavond.com/2024/12/02/religie-en-filosofie/parasja/jacobs-dromen-en-zijn-bezielde-ladder/) - Toen ik een maand geleden op Marktplaats voor een zacht prijsje tegen een sublieme versterker/CD speler aanliep, deed me dat besluiten ook mijn omvangrijke platencollectie weer in ere te herstellen. Ik vond een passende vintage platenspeler, in perfecte staat nog wel, en daarmee was de aanleiding compleet om wat ik aan vinyl in huis had
- [Wij staan gelukkig niet alleen](https://devrijdagavond.com/2024/12/04/joodse-geschiedenis/verhalen/wij-staan-gelukkig-niet-alleen/) - Mijn overbuurman De bel gaat aan de voordeur. Mijn overbuurman staat voor de deur. Een zestiger die nog nooit bij ons aan de deur was geweest. Veel contact was er nooit met onze overburen, zijn ouders. Ze waren wat alternatief en veel ouder dan wij zijn. “Ik heb de verontrustende berichten in de krant gelezen
- [Hoe irritant is het?](https://devrijdagavond.com/2024/12/04/nieuws/hoe-irritant-is-het/) - Je zit zelf in oorlog en dan beginnen je buren ook herrie te schoppen. Dat is precies wat er nu gebeurt in Syrië waar het leger van president Assad vecht tegen opstandelingen. Assad staat ongetwijfeld in de top drie ter wereld van de wreedste moordenaars van eigen volk. Vooral Soennieten zijn de afgelopen jaren massaal
- [Israëls strijd om het bestaan](https://devrijdagavond.com/2024/12/04/midden-oosten/israels-strijd-om-het-bestaan-2/) - Terug in Nederland na vijf weken Israël met raketten, zon en zee heb ik het gevoel in een ander land te zijn. Nooit eerder werd ik getroffen door zo’n anti-Israël sentiment. Nederlandse Joden zijn angstig geworden. Ze ontdoen zich op straat van Joodse kentekens. Ik vroeg een goed ingewijde Amsterdamse of het gevaarlijk voor me
- [Laat de woningen van de Handwerkers Vriendenkring staan](https://devrijdagavond.com/2024/12/03/opinie/laat-de-woningen-van-de-handwerkers-vriendenkring-staan/) - Langs het spoor in Amsterdam-Oost staat een rij van vijf bijzondere woningblokken die daar vlak na de Eerste Wereldoorlog werden gebouwd door Handwerkers Vriendenkring. Deze dreigen nu te worden gesloopt. De vijf blokken waren het antwoord in steen op de sanering van de verkrottende huizen in de Jodenbuurt. Het was een voorbeeld van moderne stadsvernieuwing met
- [Middle East Side Stories – a new musical is coming up](https://devrijdagavond.com/2024/12/02/nieuws/middle-east-side-stories-a-new-musical-is-coming-up/) - It started one year ago, following an article that Bloom, editor-in-chief of De Vrijdagavond, asked me to write about the debate between Hanna Luden and Laila Al-Zwaini, a debate that was hosted at Moroccan cultural center Argan, in Amsterdam’s Nieuw West (see Yes, We Can (Talk!), published on 24-10-2023). I came to that event with
- [Plicht en Plezier: orthodoxe eros, genderfluïditeit en een intieme blik op mannelijkheid ](https://devrijdagavond.com/2024/11/28/kunst-en-cultuur/beeldende-kunst-en-fotografie/plicht-en-plezier-orthodoxe-eros-genderfluiditeit-en-een-intieme-blik-op-mannelijkheid/) - Het Joods Museum pakt uit met de tentoonstelling Sex: Jewish Positions. Het toont een waaier aan manieren waarop je in het Jodendom naar seks en intimiteit kan kijken. In de oude tijd was de Joodse traditie daarin al verrassend veelzijdig. De Babylonische rabbijnen stelden de regels op, maar zoals bij alles in het Jodendom, valt over
- [Mezoeza als amulet en andere vormen van magie in het Jodendom. Een ode aan Leo Mock z”l](https://devrijdagavond.com/2024/11/28/wetenschap/mezoeza-als-amulet-en-andere-vormen-van-magie-in-het-jodendom-een-ode-aan-leo-mock-zl/) - Op 27 november vond een studiedag plaats van Stichting PaRDeS met als thema ‘Magie in het Jodendom’. Dit ter nagedachtenis aan de vorig jaar onverwachts overleden rabbijn en geleerde Leo Mock. PaRDeS, waar Mock bestuurslid van was, stelt zich ten doel om - in het voetspoor van rabbijn Yehuda Ashkenasy (1924 - 2011) - met
- [Diepte en veerkracht. Toledot en IM Rabbi Zvi Kogan](https://devrijdagavond.com/2024/11/25/nieuws/diepte-en-veerkracht-toldot-en-im-rabbi-zvi-kogan/) - De Joodse gemeenschap wereldwijd is in rouw om de brute moord op rabbijn Zvi Kogan. Deze 28-jarige Chabad-rabbijn, werkzaam in de Verenigde Arabische Emiraten, werd door terroristen vermoord om één reden: omdat hij Joods was. Deze afschuwelijke daad herinnert ons hoe hardnekkig haat kan zijn en roept ons op tot veerkracht, liefde en eenheid als
- [Iedereen een eigen narratief](https://devrijdagavond.com/2024/11/27/nieuws/iedereen-een-eigen-narratief/) - Een paar weken geleden kwam ik 's ochtends vroeg samen met Mini bij Gan Hashalom, tuin van de vrede, een openbaar speeltuintje. Ik ontmoet er elke dag twee vrienden die ook hun honden uitlaten. We praten er gedurende tien minuten het nieuws van de dag door. Toen Mini en ik aan kwamen lopen stond een
- [Integratie in ons mooie Holland zonder verlies van cultuur en religie](https://devrijdagavond.com/2024/11/28/joodse-geschiedenis/verhalen/integratie-in-ons-mooie-holland-zonder-verlies-van-cultuur-en-religie/) - In het kader van de ongerustheid in onze Joodse samenleving, wil ik u hier twee verhalen schetsen uit de tijd van de Joods-Marokkaanse vriendenclub Salaam Shalom.* Iftar In Sjoel vertelde ik mijn buurman op Sjabbatochtend dat ik ‘s avonds naar de Iftar ging. Waarnaartoe? Ik legde uit dat tijdens de Ramadan, als het vasten wordt
- [Dagboeken en kampsouvenirs, de vrouwen van Liebau herleven  ](https://devrijdagavond.com/2024/11/27/nieuws/dagboeken-en-kampsouvenirs-de-vrouwen-van-liebau-herleven/) - ‘Selectie’, het woord dat als een zware deken de barakken met angst bedekte, gonsde weer rond. Eind oktober 1944 ontstond grote onrust in het Birkenau vrouwenkamp. Al snel werd echter duidelijk dat deze ronde anders was. Dit was een selectie om te blijven leven. Toen ik, archeologisch reconstructietekenaar van beroep, als persoonlijk project de levensloop natrok
- [Stilte in Jaffa en het Strafhof krabbelt terug ](https://devrijdagavond.com/2024/11/27/midden-oosten/stilte-in-jaffa-en-het-strafhof-krabbelt-terug/) - Als het luchtalarm boven Tel Aviv gillend afgaat, komt ook even het luchtverkeer naar en van het vliegveld David Ben-Gurion stil te liggen. De verkeersleiding neemt geen risico. Voor Hezbollah is het vliegveld immers een strategisch doel. Dankzij de effectieve Israelische luchtverdediging is het vliegveld niet door een raket uit het rijke arsenaal van Hezbollah
- [Gebouwen als symfonieën. De Amsterdamse School als integraal kunstwerk en Ongehoorde Muziek komt tot leven](https://devrijdagavond.com/2024/11/25/kunst-en-cultuur/gebouwen-als-symfonieen-de-amsterdamse-school-als-integraal-kunstwerk-en-ongehoorde-muziek-komt-tot-leven/) - Zoals een muziekstuk gecombineerd wordt met noten, doet de architect dat met bakstenen. Tussen muziek en de architectuur van de Amsterdamse School zijn grote overeenkomsten. Musicoloog en beeldend kunstenaar Kees Arntzen legde deze relatie vast in De Amsterdamse School in Litho en Klank. Veertien architecten en componisten uit het Interbellum zijn in dit kleine, maar
- [Angst in DNA verstoort verbinding](https://devrijdagavond.com/2024/11/25/nieuws/angst-in-dna-verstoort-verbinding/) - Na jarenlang in de mediene te hebben gewoond, vond ik het tijd om weer eens terug te keren naar Amsterdam, mijn roots, en vooruit, de liefde. Enthousiast liet ik mijn oudere en traditioneel levende zus de folder zien van het appartement in de Indische buurt dat ik op het oog had. “Zou je dat wel doen?",
- [Flyers, mededelingen, kalenders, gedichten, uitnodigingen: alles vertelt iets over vijfhonderd jaar Joodse geschiedenis ](https://devrijdagavond.com/2024/11/25/joodse-geschiedenis/flyers-mededelingen-kalenders-gedichten-uitnodigingen-alles-vertelt-iets-over-vijfhonderd-jaar-joodse-geschiedenis/) - Gedrukt op een enkel vel perkament of op een blaadje papier, dit alles noemen we eenbladsdrukken, in het Engels single sheets prints of broadsides. Sinds kort krijgt het eindelijk wetenschappelijke waardering. Dit was goed te zien in het symposium dat afgelopen week (dinsdag 19 november) plaatsvond, georganiseerd door het Menasseh ben Israel instituut. Prominenten uit
- [Daar ga je](https://devrijdagavond.com/2023/08/02/joodse-geschiedenis/verhalen/daar-ga-je/) - Had hij maar twee zielen. Niet hoeven kiezen tussen Mokum en mediene. De vrijheid én het religieuze regelsysteem van de Grote Stad. Anderszijds de bourgondische achterlijkheid van het achterland. Hier was sommige kauwgum taboe, daar kon je geen condooms kopen. Geen pretje voor een post-puber. Hij kwam er niet uit. Pas vele jaren later, bijna
- [IDF-evacuatievlucht of Repatriëringsvlucht? Reactie op Tahrim Ramdjan](https://devrijdagavond.com/2024/11/19/opinie/idf-evacuatievlucht-of-repatrieringsvlucht-reactie-op-tahrim-ramdjan/) - In zijn essay 'Amsterdam is een door en door Joodse stad, maar Amsterdam is óók een door en door islamitische stad' probeert Parool-verslaggever Tahrim Ramdjan steeds maar weer twee kanten te laten zien.* Ramdjan schreef zijn stuk naar aanleiding van de jacht op Maccabi Tel Aviv-supporters door de straten van Amsterdam. Het is een eenzijdig
- [Amichai Lau-Levi, Leni Riefenstahl en het drama van Masafer Yatta](https://devrijdagavond.com/2024/11/21/kunst-en-cultuur/film/amichai-lau-levi-leni-riefenstahl-en-het-drama-van-masafer-yatta/) - Sabbath Queen, strijd tussen orthodoxie en vernieuwing Sabbath Queen van filmmaker Sandi DuBowski (VS, 2024) gaat over de vrijgevochten queer en dragqueen Amichai Lau-Lavie, nakomeling van een familie van 38 generaties van joods-orthodoxe rabbijnen. Hij worstelt met zijn seksuele identiteit in combinatie met zijn joodse erfenis en vlucht vanuit Israël naar New York. Daar richt
- [‘Zorg dat zij eerst geniet, dan jij pas.’ Koosjere seks op het museummatras](https://devrijdagavond.com/2024/11/21/kunst-en-cultuur/zorg-dat-zij-eerst-geniet-dan-jij-pas-koosjere-seks-op-het-museummatras/) - Om middernacht nam ik plaats op het grote kussen in het auditorium van het Joods museum. Het was tijdens Museumnacht, het programma heette: Let's talk about sex. Wat was het tof! Samen met vragensteller Doron Beuns mocht ik op dat grote matras vragen beantwoorden over seksssssssss, en dan wel de koosjere variant. Mijn erotische, koosjere verhaal
- [Niet rouwen, eerst je toekomst bouwen](https://devrijdagavond.com/2024/11/18/religie-en-filosofie/parasja/niet-rouwen-eerst-je-toekomst-bouwen/) - Op de keper beschouwd lijkt de wereld van de grondlegger van het jodendom, aartsvader Awraham volledig in te storten. Zijn geliefde vrouw en toeverlaat is niet meer. Een constante factor, altijd aan zijn zijde, heeft hij zijn leven aan Sara te danken. Letterlijk zelfs, door zich tot tweemaal toe als zijn zus voor te doen.
- [Paus Franciscus gooit knuppel in het hoenderhok ](https://devrijdagavond.com/2024/11/18/midden-oosten/paus-franciscus-gooit-knuppel-in-het-hoenderhok/) - Paus Franciscus riep op te laten onderzoeken of er sprake is van Israëlische genocide in Gaza. Mocht hij in Rome tot de conclusie komen dat dit wel het geval is, wat voor waarde moet aan zo’n oordeel worden toegekend? Ik vraag me af waarom de paus dit initiatief heeft genomen en niet kon of wilde
- [Salaam Shalom, als ware we één familie](https://devrijdagavond.com/2024/11/20/joodse-geschiedenis/verhalen/salaam-shalom-als-ware-we-een-familie/) - In het kader van de ongerustheid en angst in onze Joodse samenleving wil ik twee verhalen schetsen van enige jaren geleden waarbij ik direct betrokken was. Wij hadden een vriendenclub Salaam Shalom, daar had ik een soort van bestuursfunctie. Wij waren geen officiële organisatie, noch stichting of vereniging. Het was spontaan ontstaan na het wegvallen
- [Met Marokkaanse hulp werd Begraafplaats Zeeburg opgeruimd](https://devrijdagavond.com/2023/11/23/joodse-geschiedenis/verhalen/met-marokkaanse-hulp-werd-begraafplaats-zeeburg-opgeruimd/) - Bij hole 19 vraagt mijn golfmaatje Marcel of ik iets weet van Zeeburg. Ik had geen weet dat er een Joodse begraafplaats Zeeburg bestond in Amsterdam. Hij vroeg me om in het bestuur te komen. Marcel en ik kennen elkaar al heel lang, maar kennen elkaar niet echt goed. Ik kijk hem schaapachtig aan. Ik?
- [Speeddate op de Dam: ‘met zionisten valt niet te praten, doei!’](https://devrijdagavond.com/2024/11/19/nieuws/speeddate-op-de-dam-met-zionisten-valt-niet-te-praten/) - Woensdag 13 november om kwart over zeven ’s avonds bevond ik mij op de Dam. Alweer, net als zondag 10 november toen ik verdwaald raakte tijdens een pro-Palestijnse demonstratie.* Ik was onderweg naar de OBA en hoorde al op het Rokin hoe de roep om een intifada uit een paar honderd heilig overtuigde kelen schalde.
- [‘We wonen hier prima’, zei m’n testosteron-trainer](https://devrijdagavond.com/2024/11/18/midden-oosten/we-wonen-hier-prima-zei-mn-testosteron-trainer/) - De YMCA-gym is nog steeds mijn plek om te trainen. Ondanks dat na 7 oktober steeds minder Joodse Israëli’s daar trainen, blijf ik trouw. Dat heeft vele redenen. Allereerst is het lekker dichtbij; ik kan (bijna) binnendoor van huis naar de gym gaan. Daarnaast is het lekker groot. Veel Israëli’s zijn naar meer ‘Joodsere’ gyms
- [Als er geschreeuwd wordt in de stad …](https://devrijdagavond.com/2024/11/13/opinie/als-er-geschreeuwd-wordt-in-de-stad/) - Iedere Nederlandse Jood leeft met de realiteit van de mogelijkheid van anti-Joods geweld. We verbazen ons niet meer over beveiliging bij synagogen, scholen, jeugdkampen en ook in ons dagelijks leven zijn veel mensen voorzichtiger. Ik hoor niet tot de mensen die zeggen dat het grootste probleem is dat je “niet meer met een keppeltje over
- [’s Nachts festival, ’s ochtends hels bloedbad. Expositie in LA over de aanval op Nova ](https://devrijdagavond.com/2024/11/14/nieuws/s-nachts-festival-s-ochtends-hels-bloedbad-expositie-in-la-over-de-aanval-op-nova/) - Op de ochtend van 7 oktober 2023 vielen Hamasleden de onschuldige bezoekers van het Nova festival aan. 364 mensen werden vermoord, waaronder zeventien plaatselijke politieofficieren. Van de drieduizend bezoekers zijn er veertig gegijzeld. Het bleef na afloop van de aanslag op het Nova festival opmerkelijk stil. Wat een verschil met de zelfmoordterrorist die in mei 2017
- [Elk verhaal heeft meerdere perspectieven](https://devrijdagavond.com/2024/11/10/religie-en-filosofie/parasja/elk-verhaal-heeft-meerdere-perspectieven/) - Terwijl ik dit schrijf, hebben we een heftig aantal dagen achter de rug in ‘ons’ Mokum. Woede, bezorgdheid en gelatenheid wisselen elkaar in mijn hoofd elkaar af. Met veel bewondering zag ik hoe een aantal leden van onze gemeenschap kordaat actie ondernamen om vastzittende Maccabi Tel Aviv supporters te ontzetten. En met woede en ontzetting
- [Awraham Soetendorp open en bloot](https://devrijdagavond.com/2024/11/13/nieuws/awraham-soetendorp-open-en-bloot/) - Awraham Soetendorp verrast in de documentaire Met Geduldige Haast,zondag 17 november om 22.10 uur op NPO2. In zeven bedrijven krijgt de kijker zicht op de kern van wie Soetendorp is: de rabbijn, de vredesactivist, de bruggenbouwer, de wereldburger en de verhalenverteller. Zelfs degenen die ervan overtuigd zijn dat ze hem goed kennen, zullen nieuwe facetten
- [Anti-Israël enthousiasme op de Dam: ’Wij willen onze straten terug’](https://devrijdagavond.com/2024/11/13/opinie/anti-israel-enthousiasme-op-de-dam-wij-willen-onze-straten-terug/) - Afgelopen zondag was ik, ondanks de waarschuwingen, even gaan kijken op de Dam waar pro-Palestijnse demonstranten de confrontatie met het plaatselijke gezag aangingen. Het was vervreemdend: er waren op het eerste gezicht meer politieagenten dan demonstranten en het winkelend publiek ging zijn gewone gang, nauwelijks of niet gealarmeerd door al die politiebusjes. Verder was het
- [Trumps salomonsoordeel voor het Midden-Oosten](https://devrijdagavond.com/2024/11/12/midden-oosten/trumps-salomonsoordeel-voor-het-midden-oosten/) - Naar aanleiding van de ernstige antisemitische en anti-Israëlische incidenten in Amsterdam - hier in Tel Aviv in grote letters op het tv-scherm omschreven als een pogrom - heb ik nogal wat Israeli’s gesproken, die trots zeggen dat Israël het veiligste land ter wereld is voor Joden. ‘Ja’ heb ik hen horen zeggen, ‘hier is oorlog
- [De Sjoa is nog steeds actueel](https://devrijdagavond.com/2024/11/12/joodse-geschiedenis/de-sjoa-is-nog-steeds-actueel/) - Onlangs ontving ik - via de redactie van De Vrijdagavond - een mailtje van Kelvin Wilson. Hij is een onderzoeker uit Ridderkerk en zocht contact met familie van Janka Kleinberger. Janka was de in 1945 in Bergen-Belsen overleden zuster van mijn moeder. Dankzij een verhaal dat ik schreef voor De Vrijdagavond over mijn grootvader Aron
- [Sally’s List. De Nederlandse Oskar Schindler blijkt een Joodse textielhandelaar uit Zutphen ](https://devrijdagavond.com/2024/11/10/nieuws/sallys-list-de-nederlandse-oskar-schindler-blijkt-een-joodse-textielhandelaar-uit-zutphen/) - Het was Salomon Jacob Noach (Zutphen, 1909 – Amsterdam, 1980), roepnaam Sally. Sally Noach hielp honderden vluchtelingen in 1941 en 1942 te ontkomen aan de concentratiekampen door zijn werk op het consulaat in Lyon. Hij zorgde voor vervalste uitreisvisa waarmee de in Vichy Frankrijk gestrande joden konden ontkomen over de Spaanse grens en vandaaruit naar
- [Kan vertrouwen blijven voortbestaan als beloftes niet worden nagekomen? ](https://devrijdagavond.com/2024/11/04/religie-en-filosofie/parasja/kan-vertrouwen-blijven-voortbestaan-als-beloftes-niet-worden-nagekomen/) - In Parasjat Lech Lecha treffen we het oorsprongsverhaal van de relatie tussen de Eeuwige en het Joodse volk. Het stuk begint met de woorden van de Eeuwige, gericht aan Avram: לֶךְ־לְךָ֛ מֵאַרְצְךָ֥ וּמִמּֽוֹלַדְתְּךָ֖ וּמִבֵּ֣ית אָבִ֑יךָ אֶל־הָאָ֖רֶץ אֲשֶׁ֥ר אַרְאֶֽךָּ - “Trek weg uit je land, verlaat je familie, verlaat ook je naaste verwanten, en ga naar
- ["Wie er ook wint, woensdagochtend word ik niet happy wakker."](https://devrijdagavond.com/2024/11/06/nieuws/wie-er-ook-wint-woensdagochtend-word-ik-niet-happy-wakker/) - Dinsdag kwam er een einde aan vier jaar campagne voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Dan beslissen de Amerikanen wie hun land en daarmee ook de wereld gaat leiden. Vaak vragen we ons af wat het beste is voor Israël. In eerste instantie kom je dan al snel tot de conclusie dat dit Trump zou kunnen zijn.
- [From Saris to Tumtum, the Talmud fearlessly confronts Jewish legal attitudes towards a variety of embodiments](https://devrijdagavond.com/2024/11/06/wetenschap/from-saris-to-tumtum-the-talmud-fearlessly-confronts-jewish-legal-attitudes-towards-a-variety-of-embodiments/) - Review of Trans Talmud: Androgynes and Eunuchs in Rabbinic LiteratureMax K. StrassfeldUniversity of California Press, 2022 Bereshit 1:27 could hardly be clearer: “Male and female he created them.” Except that Eve hadn’t yet been created, which means that Adam, like God, was androgynous? Such matters understandably occupied the rabbis, then and now. There are dozens
- [Deventer Grote Synagoge zoekt passende bestemming](https://devrijdagavond.com/2024/11/04/nieuws/deventer-grote-synagoge-zoekt-passende-bestemming/) - Zondag 22 september 2024 werd in Deventer een druk bezocht symposium gehouden over de toekomst van de Grote synagoge in de Golstraat, georganiseerd door de Stichting Behoud Grote Synagoge Deventer.* Architect Izak Salomons was een van de sprekers. De sjoel in Deventer was twee jaar na de oorlog weer volledig hersteld van de verwoestingen die
- [‘Haute juiverie’ in het burgerlijke Oud-Zuid](https://devrijdagavond.com/2024/11/05/joodse-geschiedenis/verhalen/haute-juiverie-in-het-burgerlijke-oud-zuid/) - De nieuwe wijk naast het Amsterdamse Vondelpark werd rond 1900 het toevluchtsoord voor de nieuwe joodse en katholieke middenklassen, van kunstenaars en musici tot directeuren van warenhuizen. Het gebied tussen Stadhouderskade en Amstelveenseweg werd tot de zuidwaartse uitbreiding van Amsterdam vanaf 1860 gekenmerkt door moestuinen en zomerverblijven. Aansluitend op de bouw van het Rijksmuseum werd
- [Mist over de gevoelens van hoop](https://devrijdagavond.com/2024/11/04/opinie/mist-over-de-gevoelens-van-hoop/) - Het Israëlische optimisme en zelfvertrouwen is ondergedoken in een gevoel van onzekerheid. Er is geen paniek, maar mensen hier, tot in de hoogste rangen van Tsahal (het leger) vragen zich af of hun land ooit in vrede kan bloeien in het islamitische Midden-Oosten. In vrede geloven de meeste mensen niet meer die ik de afgelopen
- [Oorsprong van de Nederlands-Asjkenazische gebedstraditie](https://devrijdagavond.com/2024/11/04/religie-en-filosofie/oorsprong-van-de-nederlands-asjkenazische-gebedstraditie/) - Wie in een sjoel in het buitenland een gebedenboek ter hand wil nemen, loopt met ogen of vinger de boeken langs op zoek naar een boek met het woord ‘Asjkenaz’ op de rug en anders wel op het titelblad. Eenmaal eruit dawwenen, blijkt het toch niet exact overeen te komen met het Nederlandse gebedenboek voor
- [Hannah Arendt leert hoe we het heden het hoofd kunnen bieden](https://devrijdagavond.com/2024/10/27/nieuws/hannah-arendt-leert-hoe-we-het-heden-het-hoofd-kunnen-bieden/) - Aan biografieën over Hannah Arendt (1906-1975) geen tekort deze dagen. Sinds de terugkomst van politieke strongmen als Donald Trump, Jaïr Bolsonaro, Javier Milei en Viktor Orban lijkt politiek denker Arendt alleen maar populairder te worden. Haar werk Origins of Totalitarianism was in de tweede helft van het vorige decennium hét handboek van een ieder die
- [Anna Foa: ‘Vandaag regeert de zwarte ziel van Israël’](https://devrijdagavond.com/2024/10/29/opinie/anna-foa-vandaag-regeert-de-zwarte-ziel-van-israel/) - Het Italiaanse dagblad L’Unità publiceerde onlangs een interview met de Italiaanse historica Anna Foa over haar nieuwe boek Il suicidio di Israele (De zelfmoord van Israel). De bekende Italiaanse journalist Umberto De Giovannangeli sprak met haar over de scherpe po.litieke tegenstellingen in het huidige Israël, zowel voor als na 7 oktober 2023. Verder gaat de
- [‘Lees voor het slapengaan een verhaal van Chaja Polak’, aldus Marja Vuijsje bij de presentatie van Het net, de duif en de dood](https://devrijdagavond.com/2024/10/31/kunst-en-cultuur/literatuur/lees-voor-het-slapengaan-een-verhaal-van-chaja-polak-aldus-marja-vuijsje-bij-de-presentatie-van-het-nest-de-duif-en-de-dood/) - ‘Toen jij vrij was, was ik getrouwd, en toen jij getrouwd was – hoeveel keer ben je eigenlijk getrouwd?’ ‘Twee keer maar,’ zei de oude man. ‘Alsof je dat niet weet.’ Een citaat uit Een kleine geschiedenis, een van de elf verhalen uit Chaja Polaks nieuwste boek Het net, de duif en de dood. Het
- [Mogelijk is niet iedereen van de stad schuldig. Noach 5785: een mens in zijn tijd](https://devrijdagavond.com/2024/10/27/religie-en-filosofie/parasja/mogelijk-is-niet-iedereen-van-de-stad-schuldig-noach-5785-een-mens-in-zijn-tijd/) - Het woord genocide is een term die we dezer dagen te pas en te onpas horen. Het is een politiek statement, een makkelijk verwijt dat naar zijn aard afschuw oproept. Maar door het gratuite geroep dreigt de werkelijke betekenis van dit woord te verdwijnen: handelingen gepleegd met de bedoeling om een nationale, etnische, godsdienstige groep,
- [Bibi's oorlog met Teheran en haar proxies](https://devrijdagavond.com/2024/10/29/nieuws/bibis-oorlog-met-teheran-en-haar-proxies/) - Was alles maar gebleven bij de vreedzaam over Jeruzalem vliegende ooievaars op weg naar Afrika en een maand later – eind september – kraanvogels met hun schorre keelgeluiden. Allemaal geruststellend keurig op tijd ondanks klimaatcrisis en oorlog. Daarna kwamen er 181 ballistische raketten op ons af vanuit Iran. Ik zat een uur beneden in de
- [Achter het rookgordijn van de oorlog](https://devrijdagavond.com/2024/10/30/nieuws/achter-het-rookgordijn-van-de-oorlog/) - Vanuit Tel-Aviv richt ik de schijnwerper op premier Benjamin Netanyahu. Ik doe het in woorden. De Israëlische tv doet het met lenzen die het gezicht van de premier dichtbij brengen. Het viel me op dat het gelaat van de premier geen enkele uitdrukking liet zien toen de doden van de massamoord op 7 oktober officieel
- [Hoe je het ook wendt of keert, het is gewoon Simchat Thora](https://devrijdagavond.com/2024/10/29/nieuws/hoe-je-het-ook-wendt-of-keert-het-is-gewoon-simchat-thora/) - Zoals verwacht was Simchat Thora erg emotioneel. Wat niet vreemd is, aangezien bijna iedereen in Israël door de oorlog is geraakt. Bij ons in de sjoel deden we mee aan het Simchat Thora-project van Mizrachi. Er werden Thora-manteltjes gemaakt die we konden bestellen met aan de voorkant een speciale opdruk en een quote. De zin
- [Sally Noach durfde angst te overwinnen als redder van vluchtelingen](https://devrijdagavond.com/2024/10/29/joodse-geschiedenis/sally-noach-durfde-angst-te-overwinnen-als-redder-van-vluchtelingen/) - “Als Sally Noach ergens komt, haalt hij iedereen uit de bak.” Zo verklaart Jaap Hinderink in 1943 tijdens zijn verhoor door een officier van de Nederlandse Veiligheidsdienst bij aankomst in Londen. Hinderink zit van 6 november tot 24 december 1941 met twee vrienden in de gevangenis van Mâcon. In het Zuid-Franse Mâcon “kwamen wij direct
- [The Right for Self-Healing: Personal and National](https://devrijdagavond.com/2024/10/24/welzijn/the-right-for-self-healing-personal-and-national/) - “In these challenging times, the pursuit of healing—both personal and collective—is not just a privilege, but a birthright.” So tells me my good friend and healer, Tamar. I know Tamar for about 20 years now. We’re both Israelis living in the Netherlands. Tamar Starobinetz, known as Robin Star (52), came here to work as a
- [Een onbekende brief aan de Joodsche Raad uit juli 1942](https://devrijdagavond.com/2024/10/27/nieuws/een-onbekende-brief-aan-de-joodsche-raad-uit-juli-1942/) - De kwestie van de Joodsche Raad van Amsterdam in oorlogstijd heeft door de televisieserie opnieuw aandacht gekregen. Wie zich verdiept in de literatuur tot dusver zal getroffen zijn door de vele publicaties en de grote verschillen in opvatting. De classicus Piet Schrijvers, vakgenoot van de voorzitter van de Joodsche Raad David Cohen, wijdde aan hem
- [Munchausen in Gaza](https://devrijdagavond.com/2024/10/26/nieuws/munchausen-in-gaza/) - Wie het nieuws volgt, ziet weinig reden voor optimisme in het Midden-Oosten. De situatie lijkt hopeloos. Het imago van de formele politieke structuren is tanende: Hamas houdt behalve de gijzelaars ook de bevolking van Gaza gevangen en de regering van Netanyahu heeft ook zo zijn eigen agenda. Overheden zitten vast in een moeras van politieke
- [Hertog Nadler nodigen gasten uit in hun kunstloofhut](https://devrijdagavond.com/2024/10/24/kunst-en-cultuur/hertog-nadler-nodigen-gasten-uit-in-hun-kunstloofhut/) - ‘Dit jaar wilden we het evenement in een andere Joodse buurt in Amsterdam organiseren', aldus initiatiefnemer Julia van der Krieke. 'De Hoftuin was hiervoor een prachtige plek, omdat deze qua locatie een overgang vormt tussen de Plantagebuurt en Vlooienburg, waar vorig jaar het Loofhuttenfeest plaatsvond.' Woensdag 23 oktober was alweer de laatste dag dat in
- [Belangstelling in plaats van agressie](https://devrijdagavond.com/2024/10/20/religie-en-filosofie/parasja/belangstelling-in-plaats-van-agressie/) - “Bij ruzie grijpen mensen steeds vaker naar explosieven,” luidt de kop van een vooraanstaande nieuwswebsite. Om vervolgens uiteen te zetten hoe steeds meer mensen een ruzie denken op te lossen met een aanslag. (NOS app, 22 oktober 2024) Schokkend, vooral omdat dit niet mensen zijn uit het criminele circuit. Geen vragen, maar klappen lijkt de
- [In de trein van Rechovot naar Tel Aviv stapt een man in. En andere indrukken van een week Israël](https://devrijdagavond.com/2024/09/19/midden-oosten/in-de-trein-van-rechovot-naar-tel-aviv-stapt-een-man-in-en-andere-indrukken-van-een-week-israel/) - September 2024 In de trein van Rechovot naar Tel Aviv stapt een man in: witte baard, zwarte keppel, groezelig zwart pak, overhemd dat ooit wit was, grove zwarte leren schoenen. Hij sleept een boodschappenkarretje achter zich, wurmt zich in de stoel naast mij en spreekt mijn broer aan die tegenover mij zit: ‘kun je mijn
- [Zionisme was nooit ver weg](https://devrijdagavond.com/2024/10/23/nieuws/zionisme-was-nooit-ver-weg/) - Vaag kan ik me herinneren dat ik als klein kind Joodse feesten vierde. Was het Chanoeka? Of een sederavond? Het waren leuke festijnen waar we als kinderen van de aanwezige families van genoten. Die bijeenkomsten werden georganiseerd door de Joodse vereniging in Jakarta, de hoofdstad van wat toen nog Nederlands-Indië was. Daar heb ik tot
- [Ilse Wagner, een van de miljoenen mensen die door de nazi’s is uitgewist, weggegumd](https://devrijdagavond.com/2024/10/22/nieuws/ilse-wagner-een-van-de-miljoenen-mensen-die-door-de-nazis-is-uitgewist-weggegumd/) - Hannah Goslar, Jacqueline van Maarsen, Sanne Ledermann, namen van vriendinnen die dikwijls voorbij komen als het gaat over Anne Frank. Peter Schiff en Helmut (‘Hello’) Silberberg waren jongens waar zij veel mee optrok, evenals Peter van Pels die net als zij in het Achterhuis onderdook. Maar wie is Ilse Wagner waarover Anne Frank in haar
- [Dit jaar Simchat Tora: dansen of niet dansen?](https://devrijdagavond.com/2024/10/22/nieuws/dit-jaar-simchat-tora-dansen-of-niet-dansen/) - Tijdens deze tussendagen (wel Soekot, maar geen Jom Tov) vinden er grote bijeenkomsten plaats. Daarbij viert iedere chassidische stroming zijn eigen Simchat Bet HaSho'eva. Deze bijeenkomsten gaan gepaard met veel muziek en dans. Voor wie in die dagen in Jeruzalem is, raad ik zeker aan om naar Mea Shearim en omstreken te gaan. Het is
- [Waarom juist deze vier planten?](https://devrijdagavond.com/2024/10/15/nieuws/waarom-juist-deze-vier-planten/) - In voorbereiding van Soekot kwam ik op de tulpenbol. De tulp, zoals iedere toerist weet, komt uit Amsterdam. Daar is zelfs een lied over gezongen. “Nee!” hoor ik je zeggen, de tulp komt uit Turkije. Inderdaad. Wat komt er nog meer uit Turkije? Engelsen denken dat de kalkoen, de turkey, uit Turkije komt. Dat weten de Turken ook,
- [Zichtbon voor Robert Silberschmitt](https://devrijdagavond.com/2024/10/15/joodse-geschiedenis/verhalen/zichtbon-voor-robert-silberschmitt/) - Het is rond 1980, ik werkte op de Diamantbeurs in het bedrijf van mijn vader. Mijn vader moest naar de Waarborg waar de keurkamer was voor juwelen. Daar moesten alle juwelen naartoe om gekeurd te worden om het juiste goudgehalte vast te stellen en de juwelen te voorzien van een Nederlands keurmerk bijvoorbeeld 1/585, 14k
- [My year with October 7](https://devrijdagavond.com/2024/10/08/nieuws/my-year-with-october-7/) - My flight back from Israel to Amsterdam took off on October 6th, 2023. The next day came the news. Till now, I have avoided watching any of the videos or still images relating to that horrible day, and to what has happened in the Middle East during this horrible year. What good does it do,
- [Een jaar niet weten wat je moet zeggen](https://devrijdagavond.com/2024/10/08/nieuws/een-jaar-niet-weten-wat-je-moet-zeggen/) - Afgelopen maandagavond vond in de LJG Amsterdam een bijeenkomst plaats om 7 oktober te herdenken. Een van de sprekers daar was schrijver en theatermaker Tamar van der Ven. Zij vertelde hoe zij het het afgelopen jaar heeft ervaren. Overzichtelijk en eenzaam Een jaar geleden was ik net afgestudeerd aan de schrijfopleiding op de toneelschool. Zin
- [Mijn buitengewone rabbijn Nechemia Steinberger staat voor integratie ultraorthodoxen](https://devrijdagavond.com/2024/10/13/midden-oosten/mijn-buitengewone-rabbijn-nechemia-steinberger-staat-voor-integratie-ultraorthodoxen/) - Tijdens de Kol Nidre-droosje (toespraak) van onze rabbijn Nechemia Steinberger moest ik terugdenken aan 7 oktober 2023 - Simchat Thora. We waren net in sjoel en het alarm was al afgegaan. Onze rabbijn kwam met zijn telefoon en rugzak naar sjoel. "Ik was al gebeld dat ik klaar moest staan, daarom heb ik alles meegenomen,"
- [Jan van der Putten: Een erudiete en geëngageerde journalist](https://devrijdagavond.com/2024/10/13/nieuws/jan-van-der-putten-een-erudiete-en-geengageerde-journalist/) - De vooroorlogse Joods-Nederlandse journalist dr. Marcus van Blankenstein heeft veel gemeen met de bekende Nederlandse journalist dr. Jan van der Putten. Beiden werden door NRC ontslagen wegens hun scherpe zienswijze en betrokkenheid bij het wereldnieuws. Als correspondent van de NRC in Berlijn in de dertiger jaren van de vorige eeuw waarschuwde Van Blankenstein voor de
- [On Friendship / (Collateral Damage) V - Between Graveyard and Museum’s Sphere](https://devrijdagavond.com/2024/10/15/kunst-en-cultuur/on-friendship-collateral-damage-v-between-graveyard-and-museums-sphere/) - On Friendship / (Collateral Damage) V De publicatie Joseph Sassoon Semah: On Friendship / (Collateral Damage) V - Between Graveyard and Museum’s Sphere, is de vijfde en laatste editie van Sassoon Semah’s indrukwekkende 'Magnum Opus', On Friendship / (Collateral Damage). Het markeert het hoogtepunt van een meerjarige kunstmanifestatie die in 2015 begon. Joseph Sassoon Semah heeft zich
- [De verbondenheid van Jizkor op deze Jom Kippoer](https://devrijdagavond.com/2024/10/10/nieuws/de-verbondenheid-van-jizkor-op-deze-jom-kippoer/) - Deze week staat in het teken van herdenken. Het begon met de herdenkingen van de verschrikkingen van 7 oktober en sluit af met Jizkor op Jom Kippoer. Herdenken doet ieder enerzijds op zijn of haar eigen manier, anderzijds is het ook iets gemeenschappelijks dat ons verbindt. In de meeste sjoels wordt vier keer per jaar
- [Kaliver Rebbe kwam vaak naar Amsterdam ook tijdens Simchat Tora](https://devrijdagavond.com/2024/10/09/religie-en-filosofie/kaliver-rebbe-kwam-vaak-naar-amsterdam-ook-tijdens-simchat-tora/) - De Kaliver Rebbe was een regelmatige gast in de Nidchei Jisroeel Jechaneis, de Nieuwe Kerkstraat Sjoel. De Russensjoel, zoals deze synagoge werd genoemd, werd toen geleid door mijn grootvader Reb Aron ben Gershon-HaKoheen Kleinberger met zijn hele ziel, zaligheid en geld. Hij leidde als een opperburgemeester, rebbe, sjouchet en brugophaler. Toen zijn dochter, mijn moeder,
- [De Brandenburger Tor en de Eiffeltoren waren blauw-wit. In Nederland? Niets](https://devrijdagavond.com/2024/10/09/nieuws/de-brandenburger-tor-en-de-eiffeltoren-waren-blauw-wit-in-nederland-niets/) - De eerste Jaartijd van 7 oktober viel op maandag. Op zondagavond, de Joodse dag begint bij zonsondergang, stonden we op het Stadsplein van Amstelveen. De Joodse en Israëlische gemeenschap kwam er bijeen om te luisteren naar toespraken, muziek en het Jizkor- herinneringsgebed. De volgende dag waren er op diverse plaatsen in het land herdenkingen, in
- [Rechtsherstel nog steeds niet afgerond](https://devrijdagavond.com/2024/10/08/nieuws/rechtsherstel-nog-steeds-niet-afgerond/) - Ooit leefde binnen de overheid het idee dat het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (RIOD, nu NIOD) na vijf à tien jaar wel kon worden opgeheven. In 1971 meende men dat het rechtsherstel van Joodse tegoeden was afgerond. Ook in Joodse kring vonden velen dat er niet meer publiekelijk op moest worden teruggekomen. Belangrijker was om deel
- [De oorlogswees, de verzetsheldin en de consultant in een onwaarschijnlijke post-Shoah familiegeschiedenis ](https://devrijdagavond.com/2024/10/08/nieuws/de-oorlogswees-de-verzetsheldin-en-de-consultant-in-een-onwaarschijnlijke-post-shoah-familiegeschiedenis/) - Op de achttiende verjaardag van mijn vriendin was er een BBQ bij haar ouders in de tuin. Mijn ouders waren voor het eerst uitgenodigd bij wat later mijn schoonouders zouden worden. Mijn vader werd voorgesteld aan de oma van mijn vrouw. Twee uur later zaten ze huilend hand in hand. Wat bleek? Mijn vader, een
- [Van Sheryl Sandberg tot Daniel Gold, de vijf helden van 5784](https://devrijdagavond.com/2024/10/08/opinie/van-sheryl-sandberg-tot-daniel-gold-de-vijf-helden-van-5784/) - Allereerst wil ik al mijn lezers een sjana tova wensen. Ook in Israël worden er met het nieuwe jaar lijstjes gemaakt. Waar de rest van de wereld dit eind december doet, gebeurt het hier rond Rosj Hasjana. Een van de meest opvallende lijsten is die van de Jerusalem Post, die ik jullie zeker aanraad te
- [Gedeelde werkelijkheid](https://devrijdagavond.com/2024/10/06/joodse-geschiedenis/verhalen/gedeelde-werkelijkheid/) - Wanneer je onderdeel uitmaakt van een samenleving of een bepaalde cultuur, ontstaat er vaak een gedeelde werkelijkheid. Dit is soms direct merkbaar, bijvoorbeeld wanneer er gejuich opklinkt uit de hele buurt wanneer Nederland een doelpunt scoort. Of – om in de wereld van voetbal te blijven – wanneer er een collectieve kater is wanneer datzelfde
- [‘Niemand zoals zij’ ontroert op Luister eens van Jasper & Van Dam](https://devrijdagavond.com/2024/10/02/nieuws/niemand-zoals-zij-ontroert-op-luister-eens-van-jasper-van-dam/) - Nederlandstalige jazz, kan dat? Gaat de prestigieuze Annie M.G. Schmidtprijs in 2025 naar Mirjam van Dam en Lex Jasper? Of misschien een Edison in de categorie Jazz/World? Deze bijzondere samenwerking levert prachtige muziek op. Luister eens De legendarische jazzpianist Lex Jasper speelt de sterren van de hemel met zangeres Mirjam van Dam die laat horen
- [Het was een bewogen jaar](https://devrijdagavond.com/2024/10/03/nieuws/het-was-een-bewogen-jaar/) - Het was een bewogen jaar waarin ik best vaak bang was dat mijn gelul over dialoog en verbinding te naïef was geweest al die jaren. Hoezo hoop? Hoezo blijven praten? Hoezo streven naar eenheid? Toch blijf ik het hardnekkig doen. Gewoon omdat ik niet anders kan... Veel mensen dippen de appels in de honing deze
- [Onze herinneringen wekken een sterk gevoel van behoren op - Rosh Hashana 5784](https://devrijdagavond.com/2024/10/01/religie-en-filosofie/parasja/onze-herinneringen-wekken-een-sterk-gevoel-van-behoren-op-rosh-hashana-5784/) - In parashat Haazinoe, die wij aankomende shabbat, Shabbat Shoewa (de naam van de shabbat tussen Rosh Hashana en Jom Kippoer) zullen lezen, geeft Moshe, in de vorm van een gedicht, een aantal laatste aanwijzingen aan het Joodse volk. Hij houdt ze voor dat er moeilijke tijden zullen zijn, waarin ze זכר ימות עולם :Gd mogelijk
- [We willen niets liever dan in rust naast elkaar leven ](https://devrijdagavond.com/2024/10/03/nieuws/we-willen-niets-liever-dan-in-rust-naast-elkaar-leven/) - Zondag 29 september Aan het einde van de sjabbat was je het laatste jaar altijd bang wat het nieuws zou zijn van de afgelopen 25 uur. In Israël is dat nog erger, omdat je geen krant hebt en je echt verstoken blijft van nieuws. We gingen vrijdagmiddag de sjabbat in met het mogelijke heugelijke nieuws
- [Avraham Roet z"l](https://devrijdagavond.com/2024/09/23/nieuws/avraham-roet-zl/) - Op 18 september 2024 overleed, op 96-jarige leeftijd, Avraham Roet. Ik leerde Avraham in 2005 kennen toen het bestuur van de stichting SAMO, de rechtsopvolgster van SMO, werd samengesteld. Als bestuurder had Avraham een duidelijk doel voor ogen. Dat doel kon hij bereiken met een combinatie van kennis, volharding, charme en humor. Af en toe waren er
- [Splijting en integratie ](https://devrijdagavond.com/2024/09/24/welzijn/splijting-en-integratie/) - Wat als je op straat loopt en ineens getuige bent van een gewelddadige overval. Je hart begint onmiddellijk sneller te kloppen, je ademhaling versnelt, je spieren spannen samen en je hele lichaam komt in actie. Het is alsof al je zintuigen ineens 'aan' staan. Je voelt de adrenaline door je aderen stromen en binnen een
- [Er is altijd een weg terug](https://devrijdagavond.com/2024/09/22/religie-en-filosofie/parasja/er-is-altijd-een-weg-terug/) - De laatste fase in het leven van Mosjé is aangebroken. Voor wie is de Torah? Mosjé geeft de boodschap van de Torah nogmaals door aan: ‘... jullie aanvoerders, stamhoofden, rechters, alle mannen van Jisraël. Jullie kinderen, jullie vrouwen, de vreemdelingen, zowel de houthakker als de waterschepper.’ Het verbond dat God hier sluit is niet voorbehouden
- [Huwelijk als transactie](https://devrijdagavond.com/2024/09/24/lernen/huwelijk-als-transactie/) - Recentelijk had ik het voorrecht om een sheva brachot (een maaltijd ter gelegenheid van een Joods huwelijk, waarbij na de maaltijd zeven zegenspreuken voor het jonge paar worden uitgesproken) bij te wonen, waar ik de gelegenheid nam om enkele gedachten te delen over de dappim (Talmoedpagina's) die we op dat moment aan het leren waren.
- [Yehuda Avner, mijn held  ](https://devrijdagavond.com/2024/09/23/joodse-geschiedenis/verhalen/yehuda-avner-mijn-held/) - Gisteravond kwamen we een bekende Israëli tegen. Tali en ik waren allebei niet erg onder de indruk en concludeerden dat we niet snel starstruck zijn. We vroegen ons af wie we echt zouden willen ontmoeten, levend of niet. Tali had meteen een naam paraat: Steve Jobs, zei de Apple-adept. "Die man is zo briljant geweest,
- [Voor erkenning van het recht van beide volkeren in vrede te leven](https://devrijdagavond.com/2024/09/24/opinie/voor-erkenning-van-het-recht-van-beide-volkeren-in-vrede-te-leven/) - Wij, moeders van Nederlands-Joodse en Nederlands-Palestijnse kinderen, komen níét tegenover elkaar te staan. Bijna een jaar na de pogrom van Hamas op 7 oktober – gevolgd door Israëls militaire acties in Gaza – maakt Chaja Polak samen met historicus en schrijfster Tineke Bennema de balans op: ’Wat wij voor ogen hebben, is het centraal stellen
- [Ewoud Sanders: taal toont de Nederlandse blik op de jood ](https://devrijdagavond.com/2024/09/19/opinie/ewoud-sanders-taal-toont-de-nederlandse-blik-op-de-jood/) - Deze week verscheen het nieuwe boek van Ewoud Sanders: ‘Jood’ de vergeten geschiedenis van een beladen woord. Dat riep een veelzeggende herinnering bij me op. ‘Hier woonden de rijke joden’, zo zei de architecte in dienst van de gemeente Amsterdam bij de presentatie van een schetsontwerp voor het terrein naast de Uilenburgersjoel. Ik was verbijsterd.
- [Alkmaar werd weer een echte sjoel ](https://devrijdagavond.com/2024/09/17/kunst-en-cultuur/architectuur/alkmaar-werd-weer-een-echte-sjoel/) - De sjoel in Alkmaar moest geen replica worden van de vooroorlogse sjoel die altijd vol zat. Als architecten wilden we bereiken dat het gebouw voor meerdere soorten bijeenkomsten geschikt werd, maar ook meer was dan een cultureel centrum. Het moest als sjoel herkenbaar blijven en een stukje Joodse geschiedenis vertegenwoordigen. We stelden daarom voor om
- [Ontploffende piepers in de oorlog tegen Hezbollah ](https://devrijdagavond.com/2024/09/19/midden-oosten/ontploffende-piepers-in-de-oorlog-tegen-hezbollah/) - Het is altijd de moeite waard om de Israelische media in tijden van crisis nauwgezet te volgen. Na de eerste golf 'pieper-aanslagen' in Libanon maakte iemand tijdens een paneldiscussie op een tv-station melding van een tweet van een Israelische official dat Israël achter die aanslagen zat. Deze tweet verdween even snel uit de nieuwsstroom als
- [Vreugde, ons geheime wapen ](https://devrijdagavond.com/2024/09/16/religie-en-filosofie/parasja/vreugde-ons-geheime-wapen/) - In de parasja van deze week krijgen we een belangrijke boodschap mee hoe gelukkig te zijn en te blijven. In twee verschillende verbanden leren we:“Verheug je met al het goede dat de Eeuwige, je God, jou en je huisgezin heeft gegeven, jij met de Leviet en de vreemdeling die zich bij je ophoudt.” (Dewariem, 26:11)
- [Mijn voetbalknietje](https://devrijdagavond.com/2024/09/19/nieuws/sport/mijn-voetbalknietje/) - Deze week kwam ik mijn hoofdredacteur tegen bij een zeer interessante lezing door professor Bart Wallet over het ontstaan van de Loeach, de Joodse kalender. Ik vroeg haar hoe het ging met haar knie. Wij spelen regelmatig tennis bij Maccabi, maar Wanda moest al geruime tijd verstek laten gaan door een pijnlijke knie. Ze vertelde
- [Mark Rutte in het Katzmanhuis: We moeten ons laten leiden door een moreel kompas ](https://devrijdagavond.com/2024/09/17/nieuws/mark-rutte-in-het-katzmanhuis-we-moeten-ons-laten-leiden-door-een-moreel-kompas/) - Vrijdagavond 30 augustus zat er een bijzondere gast aan tafel: voormalig premier Mark Rutte. Het was een bijzondere gelegenheid om Joodse tradities, gebruiken en waarden met Rutte te delen. We wilden een divers beeld laten zien en horen, daarom zaten er, naast ons gezin, enkele Joodse Hagenaars, jongeren en studenten (m/v) aan de sjabbat-tafel. Wat volgt
- [De maand Elul: Rosh Hashana komt eraan](https://devrijdagavond.com/2024/09/17/nieuws/de-maand-elul-rosh-hashana-komt-eraan/) - Aan alles merk je dat het nog maar een paar weken duurt voordat Rosh Hashana begint. De Sefardiem zeggen al de hele maand Selichot (speciale gebeden om vergiffenis te vragen), 's avonds of voor het ochtendgebed, terwijl de Asjkenaziem pas op de zondag voor Rosh Hashana beginnen.* "Jullie hebben het meer nodig dan wij," plaag
- [Galant en Netanyahu oneens over Philadelphia corridor in Zuid-Gaza](https://devrijdagavond.com/2024/09/17/midden-oosten/galant-en-netanyahu-oneens-over-philadelphia-corridor-in-zuid-gaza/) - Via de legerwoordvoerder heeft de minister van defensie Yoav Galant premier Netanyahu een hak gezet. Galant is al lang met Netanyahu in conflict over diens tactiek om een overeenkomst met Hamas te saboteren over uitwisseling van gegijzelden tegen Palestijnse gevangenen. Netanyahu heeft Israëli's en Amerikanen tijdens een tv-uitzending wijs gemaakt dat het voor Israël een
- [Altijd Vrij. Nooit Vanzelfsprekend: Antwerpen herdenkt en swingt ](https://devrijdagavond.com/2024/09/12/joodse-geschiedenis/altijd-vrij-nooit-vanzelfsprekend-antwerpen-herdenkt-en-swingt/) - Wilt u naar Antarctica? Nee dank u, alleen een ticketje naar de oorlog graag. Het was een wat rare conversatie aan het ticketloket van het MAS, het Antwerpse museum aan de stroom. Ik had geen interesse in de tijdelijke expo over de Antarctica Poolpioniers, of een van de vele andere bezienswaardigheden in het MAS, alleen
- [Maria Austria geëerd met omvangrijke foto-biografie](https://devrijdagavond.com/2024/09/12/kunst-en-cultuur/beeldende-kunst-en-fotografie/maria-austria-geeerd-met-omvangrijke-foto-biografie/) - Achter de schermen bij een modeshow omstreeks 1960 Volgend jaar is het vijftig jaar geleden dat fotografe Maria Austria (Karlsbad, 1915) in Amsterdam overleed, maar haar omvangrijke oeuvre staat nog steeds volop in de belangstelling. Haar naam leeft voort in het Maria Austria instituut dat het werk van vele Amsterdams topfotografen beheert. In 2018 was
- [The Jewish Amsterdam Chamber Ensemble straalt in de Amstelkerk ](https://devrijdagavond.com/2024/09/10/nieuws/the-jewish-amsterdam-chamber-ensemble-straalt-in-de-amstelkerk/) - Zondagavond 25 augustus bezocht ik in de prachtige zeventiende eeuwse Amstelkerk aan het Amstelveld vlakbij de Utrechtsestraat in Amsterdam een concert gegeven door The Jewish Amsterdam Chamber Ensemble. Dit Ensemble onder de bezielende leiding van Barry Mehler, had als speciale gast het Israëlische strijkkwartet Ensemble Finale uitgenodigd. Dit fameuze Israelische strijkkwartet was in Nederland om een masterclass
- [De ongehoorzame zoon in het 'nieuwe testament'](https://devrijdagavond.com/2024/09/10/religie-en-filosofie/parasja/de-ongehoorzame-zoon-in-het-nieuwe-testament/) - In onze parasja komt het thema ter sprake van de ongehoorzame zoon, de zogenaamde ben sorer oe’morè: Als een zoon ongehoorzaam en opstandig is tegen zijn ouders, en niet luistert naar de stem van zijn vader en de stem van zijn moeder, zelfs niet nadat ze hem hebben gestraft, dan mogen zijn ouders hem bij
- [De terugkeer van de Alkmaarse sjoel](https://devrijdagavond.com/2024/09/11/kunst-en-cultuur/architectuur/de-terugkeer-van-de-alkmaarse-sjoel/) - De joodse gemeenschap in Alkmaar was na de oorlog zo uitgedund dat er geen mogelijkheid was om de gehavende sjoel in de Hofstraat weer te gebruiken. Het gebouw werd verkocht aan de Baptisten die er hun kerk in vestigden. Pas in de eerste jaren van deze eeuw waren er mensen die dit eigenlijk niet meer
- [Zoektocht naar De Naam](https://devrijdagavond.com/2021/09/10/nieuws/25-jaar-joodse-vernieuwing/zoektocht-naar-de-naam-2/) - Het ding moest razendsnel een naam hebben zodat ik folders kon uitdelen op het Chanoekaconcert in december in het Concertgebouw. Een naam met nieuw erin en ik pikte van de spirituele rabbijn Michael Lerner het begrip renewal (...)
- [Kamala Harris kreeg historische voorsprong op Trump dankzij Israël-standpunt](https://devrijdagavond.com/2024/09/11/nieuws/kamala-harris-kreeg-historische-voorsprong-op-trump-dankzij-israel-standpunt/) - Uit de mond van ex-president Donald Trump weten we het eindelijk: ‘Vice-president Kamala Harris haat Israël.' Daar liet Trump het er niet bij tijdens een scherp debat met Harris: ‘Als zij president is bestaat Israël na twee jaar niet meer.’ Deze beledigende en apocalyptische uitspraken van Trump brachten Harris niet van haar stuk. Harris negeerde
- [Zoektocht naar De Naam](https://devrijdagavond.com/2021/04/15/nieuws/25-jaar-joodse-vernieuwing/zoektocht-naar-de-naam/) - Het ding moest razendsnel een naam hebben zodat ik folders kon uitdelen op het Chanoekaconcert in december in het Concertgebouw. Een naam met nieuw erin en ik pikte van de spirituele rabbijn Michael Lerner het begrip renewal (...)
- [Chevre Kediesje](https://devrijdagavond.com/2024/09/10/nieuws/chevre-kediesje/) - Mijn ouders zaten jarenlang in Nederland bij de Chevre Kediesje. Dit is een aparte groep mannen en vrouwen die samenkomen wanneer er iemand in de gemeenschap overlijdt. De mannen wassen de mannen ritueel, en de vrouwen doen hetzelfde voor de vrouwen. Dit gebeurt in volledige stilte, en ze worden opgeroepen bij nacht en ontij om
- [Profeten als ‘Influencers’](https://devrijdagavond.com/2024/09/02/religie-en-filosofie/parasja/profeten-als-influencers/) - In deze parasja zegt God tegen Mosjé dat Hij profeten zal laten opstaan in het joodse volk en dat ze naar deze profeten moeten luisteren. Als ze dat niet doen, zullen ze tot verantwoording worden geroepen. Nu kan natuurlijk iedereen zeggen dat hij een profeet van God is. Daarom schrijft de Tora de doodstraf voor
- [Thuis in Bodybags](https://devrijdagavond.com/2024/09/05/nieuws/thuis-in-bodybags/) - Hersh Is Home. En zo is het, thuis zijn ze, alle zes. Thuis, dat wil zeggen de aarde van het land waar ze geboren zijn, waar ze leefden, waar ze werkten en dansten en zongen en lachten. De aarde waarin ze nu mogen rusten, hun thuis in eeuwigheid. Dit zijn hun namen: Carmel 40 jaar, Eden 24
- [Waarom zijn de vredestichters vergeten?](https://devrijdagavond.com/2021/10/14/midden-oosten/waarom-zijn-de-vredestichters-vergeten/) - Generatieverschillen en veranderingen in de Israëlische samenleving zetten hun stempel op de visie van de huidige leiders, van links en van rechts. Als ex-correspondent in Israël sedert 1965 heb ik levendige herinneringen aan het land voor en na de zesdaagse-oorlog in juni 1967. De kiem van verandering is toen gelegd en is nu definitief doorgebroken.
- [Van droom tot staat: Ik ben met Zionisme opgevoed](https://devrijdagavond.com/2024/09/04/opinie/van-droom-tot-staat-ik-ben-met-zionisme-opgevoed/) - Mark Rutte is twee weken ouder dan ik. Acht dagen voor 7 oktober zag Rutte de film Golda over Golda Meir, de Israelische politica en minister-president ten tijde van de Jom Kipoeroorlog in oktober 1973. Mark en ik waren 6,5 jaar oud (op die leeftijd telt ieder half jaar nog) toen Israël werd verrast door
- [Michael Ignatieff over academische vrijheid: We moeten in gesprek blijven](https://devrijdagavond.com/2024/09/05/nieuws/michael-ignatieff-over-academische-vrijheid-we-moeten-in-gesprek-blijven/) - “We moeten de banden met Israël niet verbreken; op Israëlische universiteiten is een grote academische vrijheid; academici en studenten zijn juist actief tegen de regering. We moeten die banden juist versterken, ook met de Palestijnse universiteiten die er nog zijn. Wij moeten in gesprek blijven.” De Canadese historicus en schrijver Michael Ignatieff (Toronto, 1947), tevens
- [Oh Waterlooplein](https://devrijdagavond.com/2024/09/04/joodse-geschiedenis/oh-waterlooplein/) - In het jaar 1870 kwam de moderniteit naar Amsterdam in de vorm van paardentrams die door de smalle straatjes van de stad denderen. Een primeur, zo op rails met paardenkracht. Niet iedereen was blij met het veranderende straatbeeld. Een van de straten die door de paardentram werd doorkruist was de Jodenbreestraat. Een smalle straat, dagelijks
- [Eerste herfstboden](https://devrijdagavond.com/2024/09/04/midden-oosten/eerste-herfstboden/) - Ochtenddauw op auto's, mistflarden soms en een zon die zich ontworstelt aan nevelen. Het is nog maar 4 augustus. In Jeruzalem begint de herfst al in augustus. Dit lijkt een bizarre uitspraak, maar hij spoort met wat ik zie, de eerste herfstboden. Rimon De zonsopgang is een heel uur later dan op de langste dag, steeds
- [Iedere festivalganger kreeg zijn eigen altaartje](https://devrijdagavond.com/2024/09/03/midden-oosten/iedere-festivalganger-kreeg-zijn-eigen-altaartje/) - Vandaag brachten we namens AMOS samen met de Mizrachi een bezoek aan het zuiden.* Al bijna een jaar schrijf ik over het zuiden van Israël en nog nooit heb ik het met mijn eigen ogen gezien. Yael is een stoere vrouw die na tien maanden weer terug is in haar huis op vijftig meter van
- [Bronnen van veerkracht](https://devrijdagavond.com/2024/08/27/welzijn/bronnen-van-veerkracht/) - Terwijl ik deze zinnen schrijf, zitten we in Israël gespannen te wachten of, wanneer en hoe Iran en Hezbollah de aangekondigde mega-aanval op ons land gaan uitvoeren. ‘Hoe trek je het’, vragen bezorgde familieleden en vrienden in Nederland, ‘hoe ga je om met de voortdurende dreiging en spanning?’ Ja, hoe doen we dat eigenlijk? Uiteraard
- [Onder Netanyahu is Israël niet meer het land van de Tien Geboden ](https://devrijdagavond.com/2024/09/02/midden-oosten/onder-netanyahu-is-israel-niet-meer-het-land-van-de-tien-geboden/) - Meer dan een half miljoen Israëli's hebben begrepen dat Netanyahu's belofte de gegijzelden met militaire macht te bevrijden, een doodlopende weg is. Hamas-terroristen vermoorden eind vorige week zes Israeli’s in een tunnel in Gaza toen een elite commando-eenheid hen naderde. Wist Netanyahu niet dat er een staande Hamas-order is dat gegijzelden onder die omstandigheden moeten
- [Koorddansen, met vuur spelen en een vossenjacht ](https://devrijdagavond.com/2024/08/27/midden-oosten/koorddansen-met-vuur-spelen-en-een-vossenjacht/) - Kamala Harris, de Democratische presidentskandidaat en de heren Benjamin Netanyahoe en Hezbollahleider Nasrallah verstaan de kunst van het koorddansen. Tijdens de indrukwekkende conventie van de Democraten in Chicago ‘koorddanste’ Kamala behendig tussen de pro-Israëlische kiezers en de felle aanhangers van een ‘vrij Palestina’. Met klem verzekerde Kamala de Joodse kiezers in dit grote land dat
- [Arm en Rijk in de Joodse Wijk](https://devrijdagavond.com/2024/08/28/joodse-geschiedenis/arm-en-rijk-in-de-joodse-wijk/) - Het begon allemaal met een briefje in de brievenbus. Daarop stond dat de schrijver van de brief een struikelsteen voor zijn grootvader voor de deur op de stoep zou gaan plaatsen. Het feit dat er een Joodse familie in zijn huis heeft gewoond ontketende bij Rob de Spa een onblusbare drang om het Joodse verleden
- [Trump geeft ons het recht een oorlog te winnen](https://devrijdagavond.com/2024/08/28/joodse-geschiedenis/verhalen/trump-geeft-ons-het-recht-een-oorlog-te-winnen/) - Een van topics in de sjoels in New York die de laatste jaren niet worden besproken is de Amerikaanse politiek. Want het brengt spanning met zich mee in het democratisch georiënteerde New York. Zonder me te willen mengen in de discussies was het wel Trump die wat betreft Israël zijn beloftes is nagekomen. Zo is
- [Wees gelukkig, en eet vlees of ...?](https://devrijdagavond.com/2024/08/25/religie-en-filosofie/parasja/wees-gelukkig-en-eet-vlees-of/) - Parasjat Re’eh begint met een eenvoudig maar dramatisch voorstel: Je moet kiezen tussen een zegen en een vloek. “Zie, Ik geef jullie vandaag een zegen en een vloek.” De zegen wordt gegeven als je de mitswot naleven, en de vloek als je dat niet doet. (Er komt een vergelijkbaar voorstel in parasjat Nitsawiem, Devarim /
- [Imagine all the people Livin' life in peace: Indrukwekkende roep om vrede in het Concertgebouw](https://devrijdagavond.com/2023/11/08/nieuws/imagine-all-the-people-livin-life-in-peace-indrukwekkende-roep-om-vrede-in-het-concertgebouw/) - Een aanzwellende roffel van Farid Sheek op zijn daf, de grote Perzisch/Koerdische handdrum, leidt het Hevenu Shalom Aleinu in, wij zullen vrede brengen, een indrukwekkende roep om vrede in het Hebreeuws en Arabisch. De gelukkigen die een kaartje konden bemachtigen voor de uitverkochte Kleine Zaal van het Concertgebouw geven een ovationeel applaus als het Jewish
- [En op de achtste dag noemen wij hem …](https://devrijdagavond.com/2024/08/29/nieuws/en-op-de-achtste-dag-noemen-wij-hem/) - Zijn naam is gegeven op de achtste dag. De tweede en derde naam zijn vernoemingen. Jochanan naar mijn opa Jan. Een van de invloedrijkste mannen in mijn leventje. Ik had een heel speciale band met hem. Hij was fel, emotioneel en heel grappig. Koppig en nukkig, ja, dat ook. Met z'n grijze snor, donkere glimmende
- [Wat er ook gebeurt de Eeuwige zal ons nooit helemaal vernietigen](https://devrijdagavond.com/2024/05/24/religie-en-filosofie/parasja/wat-er-ook-gebeurt-de-eeuwige-zal-ons-nooit-helemaal-vernietigen/) - Bechoekotai is de laatste parasja van het boek Vajjikra. Het onderhoud van de Eeuwige en Moshe op de Berg Sinaï over de wetten, geboden en instructies voor de Kinderen van Israël, wordt in deze parasja afgesloten. Bechoekotai start met de aansporing van de Eeuwige om Zijn wetten na te leven en Zijn geboden in praktijk
- [Tv-documentaire: bijna alle omroepen dongen naar de gunst van de Duitse bezetter](https://devrijdagavond.com/2024/08/26/opinie/tv-documentaire-bijna-alle-omroepen-dongen-naar-de-gunst-van-de-duitse-bezetter/) - Al op jonge leeftijd was het me duidelijk dat het tijdens de oorlog niet pluis was bij de Nederlandse omroepen. Dat zit zo. Mijn vaders eerste baan, we spreken over begin jaren vijftig, was die van technisch inkoper bij de Nederlandse Radio Unie, een van de voorlopers van de NOS. Regelmatig verhaalde hij het feit
- [Lichtpuntje](https://devrijdagavond.com/2024/08/22/nieuws/lichtpuntje/) - Persoonlijk vind ik een van de grootste bedreigingen van Israël de onderlinge verdeeldheid, mensen die naast elkaar leven en niet met elkaar. De verplichte dienstplicht voor Ultra Orthodoxen (chareidiem) is zo een splijtzwam, duizenden mannen gaan de straat op om te demonstreren omdat zij of hun kinderen geen dienstplicht willen/hoeven te doen, hun officiële mening
- [Alte kaker in de 21e eeuw](https://devrijdagavond.com/2024/08/22/joodse-geschiedenis/verhalen/alte-kaker-in-de-21e-eeuw/) - In de vorige eeuw was er een Amerikaanse reclameslogan die luidde 'De wereld behoort aan de jongeren.’ Deze slogan riep veel reacties op - sommige sympathiek en begripvol, andere boos en beledigd. Een succesvolle reclame is er een die reacties oproept, en deze reclame was zeer succesvol. Bij mij thuis werd er geen Jiddisch gesproken,
- [Help, ik lijk op mijn oma](https://devrijdagavond.com/2024/08/21/welzijn/help-ik-lijk-op-mijn-oma/) - De vrouw die tegenover mij zit, ziet er goed verzorgd uit. Ze is 49 en meldt zich omdat ze gehoord heeft dat ze met mij kan praten over tweede generatie problematiek. Ze lacht terwijl ze dat zegt en verduidelijkt meteen dat ze moet lachen omdat er eigenlijk geen sprake van problematiek is. Ze heeft twee
- [Avondlijk avontuur op Joodse Begraafplaats Zeeburg](https://devrijdagavond.com/2024/08/22/joodse-geschiedenis/verhalen/avondlijk-avontuur-op-joodse-begraafplaats-zeeburg/) - Mijn Facebookaccount was gehackt. Ik dacht dat gaat vanzelf weer over. Ik kreeg verschillende telefoontjes met duistere netnummers die ik niet opnam. De volgende dag was mijn FB-account nog steeds dood. Ik besloot te gaan googelen wat ik moest gaan ondernemen om het account weer op gang te krijgen. Ik moest dat via een ander
- [Gijzelaars omgekomen als gevolg van Israelisch bombardement op Khan Yunis](https://devrijdagavond.com/2024/08/19/nieuws/gijzelaars-omgekomen-als-gevolg-van-israelisch-bombardement-op-khan-yunis/) - In zijn afscheidsrede tijdens de nationale conventie van de Democraten balde Joe Biden de hand van zijn rechterarm en schreeuwde het uit: er moet een bestand in Gaza komen, de Palestijnen lijden en de gegijzelden moeten naar huis.’ Het was voor hem, voor de Democraten en Israël een moment van de waarheid. Nooit in Israëls
- [Is de Derde Tempel bestand tegen corrupte leiders?](https://devrijdagavond.com/2024/08/19/religie-en-filosofie/parasja/is-de-derde-tempel-bestand-tegen-corrupte-leiders/) - Op 29 april 2020 zouden mijn grootouders 68 jaar getrouwd zijn. Zouden, omdat ze allebei kort daarvoor waren overleden, mijn grootvader op 1 januari en mijn grootmoeder op 11 april van dat jaar. De sjabat erna mocht ik laajenen, wat voor mij om meerdere redenen memorabel was. Allereerst omdat ik via Zoom aan mijn keukentafel
- [De Lekstraat nu: kleine sjoel werd groot ](https://devrijdagavond.com/2024/08/22/nieuws/de-lekstraat-nu-kleine-sjoel-werd-groot/) - In de jaren tachtig is de sloop van de Lekstraatsjoel mede na een actie van een groot aantal architecten niet doorgegaan. De grote ruimte van de sjoel werd het Verzetsmuseum en de kleine sjoel bleef bestaan. De ruimte erboven werd vrouwengalerij. Voor het museum werd - zonder al te veel aandacht voor de architectuur -
- [Het verdriet van Jeruzalem](https://devrijdagavond.com/2024/08/20/nieuws/het-verdriet-van-jeruzalem/) - Dinsdag 20 augustus 2024 Lieve vrienden, beste mensen, Driehonderdtwintig dagen en nachten in de donkere krochten van Gaza, hoeveel eeuwigheid is dat. Deze weken, in afwachting van, ja van wat eigenlijk? Misschien van een grote drievoudige aanval, misschien van een beperkte 'waarschuwingsaanval’ misschien van een paar simpele raketten die hier en daar worden onderschept. Niemand
- [Net een winkel waarin je zelf de aspecten van Joods-zijn uitkiest](https://devrijdagavond.com/2024/08/20/kunst-en-cultuur/kijk-en-luistertips/net-een-winkel-waarin-je-zelf-de-aspecten-van-joods-zijn-uitkiest/) - De Nederlands-Joodse identiteit is niet een monoliet, maar eerder een kunstwerk. Iedereen kan iets anders in een kunstwerk zien of zich ermee identificeren. De elementen en kleuren zijn als de verschillende aspecten van de Nederlands-Joodse cultuur. Om dit te illustreren gaat Julia van der Krieke in deze aflevering van de podcastserie De Joodse Stad in
- [Het verraad van Hilversum: De radio draait door, zonder joden nog voor de bezetter het eist](https://devrijdagavond.com/2024/08/14/opinie/het-verraad-van-hilversum-de-radio-draait-door-zonder-joden-nog-voor-de-bezetter-het-eist/) - De omroepen censureerden zichzelf voordat de bezetting een feit was met richtlijnen zoals ‘Je mag wel zeggen dat joden naar Nederland vluchten, niet dat ze worden vervolgd. Duitsland was immers een bevriende natie’.* Erger: de omroepen, met name de AVRO en KRO, ontsloegen hun joodse medewerkers voordat de Duitsers ons land hadden bezet en voordat
- [In de greep van de tijd: analoog of digitaal](https://devrijdagavond.com/2024/08/12/religie-en-filosofie/parasja/in-de-greep-van-de-tijd-analoog-of-digitaal/) - De overgang van de drie treurweken naar de zeven troostende weken. Het verleden is voorbij De toekomst moet nog zijn. Het heden is zo vervlogenVanwaar dan alle zorgen? Ibn-Ezra Veel joodse rituelen en tradities geven de indruk ‘de tijd’ te willen overmeesteren. Het lijkt erop dat de mens ‘gedwongen’ wordt bepaalde ervaringen te beleven, ongeacht de tijd en
- [AI dating op Israëlische Valentijnsdag](https://devrijdagavond.com/2024/08/15/joodse-geschiedenis/verhalen/ai-dating-op-de-israelische-valentijnsdag/) - Het is deze week een treurweek in de joodse geschiedenis met als ‘hoogtepunt’ 9 av.* Omdat we al zoveel treurnis hebben dit jaar wil ik het nu hebben over 15 av.** Het wordt ook wel de Israëlische Valentijnsdag genoemd. Maar de oorsprong gaat veel verder terug. In de misjna werd gesproken bij het begin van
- [Alsof het altijd al zo is geweest ](https://devrijdagavond.com/2024/08/08/joodse-geschiedenis/alsof-het-altijd-al-zo-is-geweest/) - Er waren slechts kleine veranderingen gedaan aan de Gerard Dousjoel in de honderd jaar van haar bestaan voordat we aan de restauratie begonnen. Veranderingen, soms van praktische aard, soms verfraaiingen. Zo kwam er in de jaren twintig een zij-ingang naar de sjoelruimte die nog altijd het meest wordt gebruikt. Het is een eikenhouten tochtportaal, een
- [Witte sjoel voor Rivierenbuurt in donkere tijd ](https://devrijdagavond.com/2024/08/14/joodse-geschiedenis/witte-sjoel-voor-rivierenbuurt-in-donkere-tijd/) - Bij de prijsvraag in 1935 voor een nieuwe sjoel in de Amsterdamse Rivierenbuurt was er een plan dat opviel. Het was een strak modern gebouw dat niet was aangepast aan de bakstenen woningblokken van Berlage’s Plan Zuid waar het gebouw tussen moest komen. Geen rode bakstenen gevels en geen daken met dakpannen, maar een wit
- [Een Joodse man van Afrikaanse afkomst en Surinaamse Joden in Amsterdam](https://devrijdagavond.com/2024/08/14/kunst-en-cultuur/kijk-en-luistertips/een-joodse-man-van-afrikaanse-afkomst-en-surinaamse-joden-in-amsterdam/) - Bij onderzoek naar het verleden komt van alles boven water, ook de pijnlijke momenten uit de geschiedenis. Voor vele Amsterdammers is het koloniale verleden van de stad zo’n pijnlijk moment. Door het zichtbaar te maken kan men helen van eeuwenoude wonden die nog diep gevoeld worden. Toch komen er ook mooie aspecten boven water, verhalen
- [Multicultureel verleden van Vlooienburg en Uilenburg](https://devrijdagavond.com/2024/08/08/joodse-geschiedenis/multicultureel-verleden-van-vlooienburg-en-uilenburg/) - Wanneer je in 2024 door de straten van Amsterdam loopt word je overrompeld door het mozaïek van verschillende culturen. Van noord tot zuid en van west tot oost leven verschillende etniciteiten en culturen zijdelings naast elkaar. Amsterdam is het multiculturele kloppende hart van Nederland. Nu, maar ook vroeger. Amsterdam is al eeuwenlang een toevluchtsoord voor
- [Wie is wijs? Sjioer ter gelegenheid van Sjavoeot ](https://devrijdagavond.com/2024/06/20/religie-en-filosofie/wie-is-wijs-sjioer-ter-gelegenheid-van-sjavoeot/) - Voordat we beginnen met lernen wil ik graag onderstrepen dat deze sjioer, en ik hoop ook alle overige sjioerim, le’iluy nishmat mijn vader plaatsvindt, dus: le’iluy nishmat haraw Jehoeda ben hechawer Chaïm we Minny Chawa (voor de zielerust van Leo Mock, zoon van Harry en Minny). Spreuken over de fundamenten Vandaag wilde ik graag ter
- [Ayelet Shaked, Bennett en de onzekere toekomst van de anti-Netanyahoe-coalitie](https://devrijdagavond.com/2021/10/26/nieuws/ayelet-shaked-bennett-en-de-onzekere-toekomst-van-de-anti-netanyahoe-coalitie/) - Onweerstaanbare ambitie dreef Naftali Bennett naar het premierschap. Het is goed om er een keer bij stil te staan hoe het mogelijk was dat Bennett met slechts zes zetels in de Knesset de top van de Israëlische politiek kon beklimmen. Politieke chantage is het antwoord. “Ik doe niet mee in een anti-Netanyahoe regering als jullie
- [Drempels weghalen in de jaren zeventig](https://devrijdagavond.com/2022/07/28/nieuws/drempels-weghalen-in-de-jaren-zeventig/) - In de jaren tachtig en negentig kwam ik veel in New York. Als ik over Sjabbes bleef dan ging ik naar sjoel in de Fifth Ave Synagogue, met Malewanie als Chazzan en twee Rabbijnen. Er werd in een derasja over de Clal gesproken, ik had geen idee waar de Rabbijn het over had. Elie Wiesel
- [Wordt Israël in het hart getroffen op Tisja Be’av? ](https://devrijdagavond.com/2024/08/12/midden-oosten/wordt-israel-in-het-hart-getroffen-op-tisja-beav/) - Coen Verbraak, de bekende Nederlandse interviewer, confronteerde me een paar maanden geleden met de vraag of Israël over honderd jaar nog zou bestaan. Het is verontrustend dat zo’n vraag wordt gesteld. Ik denk dat het de weerslag is van de oorlogen waarin Israël sinds 1948 tot vandaag is verwikkeld. De oorlog die Hamas op 7
- [Een bijzondere ontmoeting in een Keulse kroeg](https://devrijdagavond.com/2024/08/12/joodse-geschiedenis/verhalen/een-bijzondere-ontmoeting-in-een-keulse-kroeg/) - Met mijn Duitse vriend Hans-Heinrich reis regelmatig als vrienden-collega’s door Duitsland en Frankrijk. Op een dag in het jaar 2000 zijn we onderweg naar Keulen. Hij zegt mij dat hij een afspraak heeft in een kroeg in het centrum van Keulen. We komen bij de kroeg. Ik laat Hans-Heinrich uitstappen en rij door naar de parking.
- [Harris Walzt naar het Witte Huis (toen Shapiro zijn nek brak over Gaza) ](https://devrijdagavond.com/2024/08/08/opinie/harris-walzt-naar-het-witte-huis-toen-shapiro-zijn-nek-brak-over-gaza/) - Zullen er na 5 november mezoezot aan de deuren van het Witte Huis worden bevestigd? Als het aan Doug Emhoff, de Joodse echtgenoot van Kamala Harris, ligt wel als zijn vrouw de presidentsverkiezingen wint en Donald Trump irrelevant maakt. Het zit ex-president Trump niet lekker dat hij om het Witte Huis te heroveren moet opnemen
- [Wie gelukkig is, blijft thuis ](https://devrijdagavond.com/2024/08/08/joodse-geschiedenis/verhalen/wie-gelukkig-is-blijft-thuis/) - Het is zomer en de zomervakantie bepaalt het leven. Stille straten, lege parkeerplekken, rolluiken voor winkels met bordjes 'weer open eind augustus’, dichte theaters en podia, vrienden die met vakantie zijn, of nog op vakantie gaan, allemaal tekenen van Le Grand Départ. Amsterdammers vertrekken massaal naar elders, dromend van vrijheid en ‘niets doen’. Om dezelfde
- [Diana Blok: Ik daag je uit mij lief te hebben](https://devrijdagavond.com/2024/08/08/kunst-en-cultuur/beeldende-kunst-en-fotografie/diana-blok-ik-daag-je-uit-mij-lief-te-hebben/) - Fotografe Diana Blok (Uruguay, 1952) was haar tijd ver vooruit met haar interesse in de grenzen van gender en andere vormen van diversiteit. Blok groeide op als een migrant, als een nomade, als een persoon in transitie, zo schrijft ze in haar kunstenaars statement. Diplomaat Haar vader - van Nederlands-joodse afkomst - kwam tijdens de
- [Wees niet partijdig in het oordeel](https://devrijdagavond.com/2024/08/06/religie-en-filosofie/parasja/wees-niet-partijdig-in-het-oordeel/) - Enige tijd geleden ontving ik een mail dat mijn vader (Leo Mock z”l) op de agenda stond voor de opening van het laatste boek, Parasjat Dewariem. Of ik het wellicht zou willen overnemen. “Uiteraard” schreef ik terug. Dit is een zeer eervolle taak om te vervullen, die echter ook een (lichte) vorm van prestatiedruk met
- [Judith Hoekstra en kunstenaarsduo Hertog Nadler: Bestaat Joodse kunst?](https://devrijdagavond.com/2024/08/01/kunst-en-cultuur/judith-hoekstra-en-kunstenaarsduo-hertog-nadler-bestaat-joodse-kunst/) - Najaar 2023 stonden drie kleine, blauwe hutten pontificaal op het Waterlooplein, elk op een andere hoogte. Het waren kunstzinnige loofhutten voor Soekot, als onderdeel van het project de Joodse Stad. De installatie genaamd Ushpizin werd bedacht en uitgevoerd door het kunstenaarsduo Hertog Nadler. In het verleden waren loofhutten rond deze tijd van het jaar niet
- [Een bijzondere Tisja Be’Av in Heidelberg](https://devrijdagavond.com/2024/08/07/religie-en-filosofie/een-bijzondere-tisja-beav-in-heidelberg/) - Een paar jaar geleden rijd ik weg uit München richting Heidelberg. Daar is een mooie sjoel waar ik naartoe wil. Het is vanavond Tisja Be’Av, een belangrijke vastendag, het einde van een rouwperiode die ons herinnert aan de verwoesting van onze heilige tempels in Jeruzalem.* Ik rijd naar het centrum van de stad. In Heidelberg
- [Religieus conflict niet politiek ](https://devrijdagavond.com/2024/07/31/opinie/religieus-conflict-niet-politiek/) - Salomon Bouman schrijft over Netanyahu in De Vrijdagavond in het artikel Netanyahu heeft gesproken, maar niet gewonnen onder het kopje ‘Iran als boeman’: “Eloquent zoals hij (lees: Netanyahu) is, deed hij een poging Iran als de boosaardige terroristische staat af te schilderen waar tegen Israël in de voorhoede samen met de VS moet vechten om
- [De Gerard Dou, het chewre sjoeltje dat ongeschonden de oorlog doorkwam ](https://devrijdagavond.com/2024/07/31/kunst-en-cultuur/architectuur/de-gerard-dou-het-chewre-sjoeltje-dat-ongeschonden-de-oorlog-doorkwam/) - Hoe komt het dat de Gerard Dou synagoge de enige Asjkenazische sjoel in Amsterdam is die in de oorlog volledig gespaard is gebleven? De sjoel zou zó goed tussen de huizen van de Pijp passen dat de bezetter niet zag dat het een sjoel is. Daarnaast zouden de buurtbewoners er in de Hongerwinter samen voor
- [Tora is er ook voor ons in de diaspora](https://devrijdagavond.com/2024/07/30/religie-en-filosofie/parasja/tora-is-er-ook-voor-ons-in-de-diaspora/) - Deze week sluiten we het vierde boek van de Tora af, het boek Bemidbar (Numeri). Het vijfde boek is een her-vertelling door Mosjee van alles wat er voordien is gebeurd. De parasja van deze week (Bemidbar 30:2-36:13) is dus een afsluiting van het hele verhaal dat in Tora wordt verteld: van de schepping tot vlak
- [Ongevraagde eitses in de wachtkamer](https://devrijdagavond.com/2024/08/01/joodse-geschiedenis/verhalen/ongevraagde-eitses-in-de-wachtkamer/) - Stel je voor: je zit in een volle wachtkamer, van alles wacht maar niemand heeft geduld. Dus iedereen heeft een kort lontje. Vrouw 1 spreekt in haar telefoon met de speaker aan zodat iedereen kan meegenieten. Of je wilt of niet, je hoort de conversatie, dat doet vrouw 2 ook en gaat ongevraagd eitses (advies)
- [Mijn naam is Henriëtte van Tongeren uit de Prinses Marijkestraat](https://devrijdagavond.com/2024/08/01/joodse-geschiedenis/verhalen/mijn-naam-is-henriette-van-tongeren-uit-de-prinses-marijkestraat/) - Op een mooie zomeravond zit ik enige jaren geleden met een kennis een hapje te eten op het terras van Brasserie Bark, een visrestaurant in de Amsterdamse Van Baerlestraat. Helaas bestaat deze Brasserie niet meer. Aan een tafeltje naast ons zit een goed uitziende man, midden in de veertig, met een charmante dame van ongeveer
- [Israëls doeltreffende lange arm in het Midden-Oosten ](https://devrijdagavond.com/2024/07/31/midden-oosten/israels-doeltreffende-lange-arm-in-het-midden-oosten/) - Yoav Gallant, de Israelische minister van Defensie, zwaaide weer met zijn armen en waarschuwde Hezbollah en Libanon voor zware vergelding voor de moord op dertien voetballende Druzenkinderen in het stadje Majdal Shams op de hoogvlakte van Golan. Voor hem staat het vast dat Hezbollah de raket afschoot die landde op het voetbalveld in Majdal Shams.
- [Als je goed luistert, hoor je nog Jiddisj in de steegjes van Mokum](https://devrijdagavond.com/2024/07/23/joodse-geschiedenis/als-je-goed-luistert-hoor-je-nog-jiddisj-in-de-steegjes-van-mokum/) - Deel 2: De Joodse taal en het Joodse boek Jatten, sores, mesjogge, goochem, achenebbisj, mazzel, Mokum Alef. Het Amsterdamse vocabulair leeft op elke straathoek en is een testament van het Joodse verleden van de stad. Een stad waarin men Jiddisj sprak. Taal leeft, en taal is hetgeen dat ons verbindt met het leven dat voor
- [Vlooienburg en Uilenburg, luister en het rijke Joodse verleden komt terug](https://devrijdagavond.com/2024/07/15/joodse-geschiedenis/vlooienburg-en-uilenburg-luister-en-het-rijke-joodse-verleden-komt-terug/) - Podcastreeks De Joodse Stad In acht delen neemt De Vrijdagavond de levendige podcasts over van het collectief dat De Joodse Stad onderzoekt. Dat collectief bestaat uit grote spelers in de stad: de faculteit der Geesteswetenschappen van de Universiteit van Amsterdam (UvA), het Joods Cultureel Kwartier (JCK) en de gemeente Amsterdam. Zij willen de geschiedenis van
- [Hoe Sheila als kleuter mensen redde in de Onafhankelijkheidsoorlog van 1948](https://devrijdagavond.com/2023/11/23/joodse-geschiedenis/verhalen/hoe-sheila-als-kleuter-mensen-redde-in-de-onafhankelijkheidsoorlog-van-1948/) - In het eerste deel vertelt Sheila Gogol (New York 25 maart 1942, Amsterdam 18 oktober 2022) waar haar vele namen vandaan komen: Sheila Katz Dardick Leore Gogol. Dit verhaal werd ons toegestuurd door ervaren verhalenverteller Fajga Szmulewicz. Op Sheila’s verzoek las Fajga dit verhaal voor op Sheila’s 65ste verjaardag. Luister: Ik kan het niet nalaten
- [Niet wegkijken maar elkaar aankijken](https://devrijdagavond.com/2023/12/21/nieuws/niet-wegkijken-maar-elkaar-aankijken/) - Deze toespraak hield Lodewijk Asscher op maandag 11 december bij de Chanoekaviering van Chabad en Maccabi op het George Gershwinplein in Amsterdam-Zuid. We vieren Chanoeka Na duisternis komt licht. Een klein vlammetje als teken van een nieuw begin. Dat maakt dit feest zo mooi en zo belangrijk. Ik ben als kind van een joods kind
- [Herinneringen aan Rebecca Baruch als actieve Haboniemer](https://devrijdagavond.com/2024/01/25/nieuws/herinneringen-aan-rebecca-baruch-als-actieve-haboniemer/) - Ze straalde wijsheid uit door Deborah Juliard De cheder ochel (eetzaal) zat vol. Overal zaten chanichiem en madrichiem* klaar om gevoed te worden. Tafels vol met kinderen waarvan de een nog luidruchtiger was dan de ander. Toen ik om me heen keek, viel mijn oog op een specifieke tafel, waar slechts één persoon zat. Een
- [Een levensles in leiderschap](https://devrijdagavond.com/2024/07/23/religie-en-filosofie/parasja/een-levensles-in-leiderschap/) - Als ik de parsje van deze week in een woord zou moeten samen vatten, dan hoef ik niet lang na te denken. Leiderschap. De parsje Pinchas vangt aan met het belonen van het door Pinchas getoonde leiderschap. Pinchas de kleinzoon van Aharon (de broer van Mosje) nam een speer en doorstak de overspelige Zimrie, zoon
- [Drie Weken met alleen a capella ](https://devrijdagavond.com/2024/07/25/joodse-geschiedenis/verhalen/drie-weken-met-alleen-a-capella/) - Mijn vrouw Tali en ik hebben niet altijd dezelfde smaak, misschien bijna nooit. Zo hou ik van sport kijken in het bijzonder van voetbal en zij niet. Zij houdt van Belgische series waar ik niet aan begin. Zij houdt van winkelen, ik niet en ga zo maar door. Een ding hebben we gemeen, de muziek,
- [Beppie Ottenbros-Bosboom (1926-2021) - een onvermoeibare seizoenswerker](https://devrijdagavond.com/2021/10/19/nieuws/beppie-ottenbros-bosboom-1926-2021-een-onvermoeibare-seizoenswerker/) - In de week waarin ik hier in de kolommen van De Vrijdagavond over Andries van der Hoeden schreef, overleed het laatste lid van zijn familie die hem nog zelf had meegemaakt. "De laatste der Mohikanen is niet meer," zei één van de sprekers bij het afscheid op Westerveld in Driehuis. Of zij ook echt de
- [Een mechietse van vissersnetten voor de Scheveningse sjoel ](https://devrijdagavond.com/2024/07/25/kunst-en-cultuur/architectuur/een-mechietse-van-vissersnetten-voor-de-scheveningse-sjoel/) - Architect Izak Salomons renoveerde een keur van synagogen in naoorlogs Nederland, waaronder de Gerard Dousjoel, de Lekstraat en de grote renovatie in Alkmaar. Hij vertelt daarover in deze serie beginnend in Scheveningen. Samen met Bonnie Zwarts Op de Harstenhoekweg in Scheveningen was een kleine synagoge onder het toenmalige koosjere restaurant van de heer Berger. Het
- [Netanyahu heeft gesproken, maar niet gewonnen](https://devrijdagavond.com/2024/07/25/midden-oosten/netanyahu-heeft-gesproken-maar-niet-gewonnen/) - Een gemiste kans. Anders kan ik de toespraak van Benjamin Netanyahu voor een gezamenlijke zitting van het Congres en de Senaat niet uitleggen. In zijn lange politieke carrière was het woensdagavond de vierde keer dat Netanyahu het woord kreeg in het hart van de Amerikaanse democratie. Dat zegt iets over de persoonlijke kwaliteiten van Netanyahu,
- [Kamala Harris zal wegblijven als de premier van Israël het Congres toespreekt](https://devrijdagavond.com/2024/07/23/midden-oosten/kamala-harris-zal-wegblijven-als-de-premier-van-israel-het-congres-toespreekt/) - Met verbazing zal premier Benjamin Netanyahu, en misschien zelfs met ontzetting zo vermoed ik, constateren dat vicepresident Kamala Harris woensdag niet in de chair zit als hij in Washington de gezamenlijke zitting toespreekt van het Huis van Afgevaardigden en de Senaat. Het is gebruikelijk dat de vicepresident tijdens toespraken van buitenlandse leiders tot beide huizen,
- [Alleen seculiere scholen is geen vrijheid van onderwijs](https://devrijdagavond.com/2024/07/23/opinie/alleen-seculiere-scholen-is-geen-vrijheid-van-onderwijs/) - Sommige discussies lijken verdwenen, maar komen steeds weer terug. De vrijheid van onderwijs is zo’n discussie die verdwenen lijkt, maar steeds weer terugkeert. Artikel 23 van de Grondwet geeft ouders de mogelijkheid een school op te richten en naar hun idee in te vullen. Daarom heet het de vrijheid van onderwijs. Op zichzelf is het
- [De bescheiden Moshe versus de inhalige Bil’am  ](https://devrijdagavond.com/2024/07/15/religie-en-filosofie/parasja/de-bescheiden-moshe-versus-de-inhalige-bilam/) - De parasha van deze week, Balak, gaat voornamelijk over de pogingen van Balak (de koning van Moav) om het Joodse volk te laten vervloeken door Bil’am, de zoon van Be’or – een niet-Joodse profeet. Deze pogingen falen. Hoewel Bil’am inderdaad probeert het volk te vervloeken, zorgt Gd ervoor dat Bil’am het Joodse volk niet vervloekt,
- [Sjiwwe stemming op de diamantbeurs als Ajax verloor](https://devrijdagavond.com/2024/07/17/joodse-geschiedenis/verhalen/sjiwwe-stemming-op-de-diamantbeurs-als-ajax-verloor/) - De spanning is weg, we kunnen in alle rust zonder ons teveel op te winden naar de eindstrijd kijken tussen Engeland en Spanje. Dat is nu, in 1995 maakte ik een spannender avontuur mee. Toen ik zestien jaar was, woonde ik op het Stadionplein vlakbij het Olympisch Stadion. Ik kende de portier, ik had een
- [Herverkiezing Trump blokkeert voor langere tijd oplossing Israëlisch-Palestijns conflict ](https://devrijdagavond.com/2024/07/17/midden-oosten/herverkiezing-trump-blokkeert-voor-langere-tijd-oplossing-israelisch-palestijns-conflict/) - Het is goed nieuws voor Benjamin Netanyahu dat oud-president Donald Trump de aanslag op zijn leven heeft overleefd. Nu Trump met bloedend oor en gebalde vuist aan de dood is ontsnapt lijkt zijn herverkiezing tot Republikeinse president een gelopen race. Netanyahu is president Joe Biden kilo’s dankbaarheid verschuldigd. Biden kwam na 7 oktober zelfs naar
- [De Middagvrouw, over ambiguïteit van oorlog en moederliefde ](https://devrijdagavond.com/2024/07/16/kunst-en-cultuur/film/de-middagvrouw-over-ambiguiteit-van-oorlog-en-moederliefde/) - Recensie over de verfilming van de roman van Julia Franck De Middagvrouw, een verhaal over de Joodse zussen Helene en Martha in het bruisende Berlijn vanaf de jaren twintig tot de ondergang van het nationaalsocialisme. Delicate verbindingen De Israëlische schrijver Etgar Keret merkte op dat er in zijn land nog amper ruimte is voor ambiguïteit
- [Een authentieke stem is niet meer. Bij het overlijden van arts en auteur Eldad Kisch](https://devrijdagavond.com/2024/07/15/nieuws/een-authentieke-stem-is-niet-meer-bij-het-overlijden-van-arts-en-auteur-eldad-kisch/) - De medisch specialist en vredesactivist Eldad Kisch overleed toch nog onverwachts op 12 juni jongstleden. Onze samenwerking voor De Vrijdagavond begon recent en was heel beloftevol. Op 25 juni schreef Kisch: “Ik demonstreer met mijn speciale vlag waarop staat: End the War en het gele teken van de gijzelaars. Ik sta daar in een zee
- [De kunstacademie, het lichaam en de intifada](https://devrijdagavond.com/2024/07/11/opinie/de-kunstacademie-het-lichaam-en-de-intifada/) - Als ik het woord ‘intifada’ hoor, denk ik aan het opblazen van stadsbussen door zelfmoordterroristen of aan de gruwelaanval van 7 oktober. Het lijkt erop dat niet iedereen deze associaties heeft met dit voor mij zo angstaanjagende 'i-woord' zo merkte ik tijdens de eindexamenexpositie van de Amsterdamse Gerrit Rietveld Academie. De duizenden bezoekers van deze
- [Halte Hausdorff, een biografie over honderd jaar Rotterdams-Joods leven](https://devrijdagavond.com/2024/07/11/joodse-geschiedenis/halte-hausdorff-een-biografie-over-honderd-jaar-rotterdams-joods-leven/) - Mijn eerste schreden in het voorgaan in de sjoeldienst zette ik door Aniem Zemierot te zingen. Ik was een jaar of zeven en leerde het niet van een man maar van een vrouw, mijn Joodse Les-juf Judith Hausdorff. Voor ik voor het eerst Aniem Zemierot zou gaan zingen, oefende ik op zondagochtend in een lege
- [Wat-als vraag](https://devrijdagavond.com/2024/07/08/religie-en-filosofie/parasja/wat-als-vraag/) - In de Sidra Choekat van deze week lezen we over een dramatische gebeurtenis, die plaatsvond, terwijl het volk in de woestijn wacht om het Beloofde Land binnen te gaan. Het volk is ontevreden, vooral over de hoeveelheid en de kwaliteit van het voedsel. Mosjé en Aharon verzamelen het volk bij de rots. Mosjé roept de
- [‘Het eind dat niemand keren kan’, het lot van Jacob Israël de Haan](https://devrijdagavond.com/2024/07/10/joodse-geschiedenis/het-eind-dat-niemand-keren-kan-het-lot-van-jacob-israel-de-haan/) - Zaterdag 29 juni organiseerde het Amsterdamse debatcentrum De Balie in de reeks ‘Publieke Intellectuelen’ een avond over Jacob Israël de Haan met documentairemakers Emile Fallaux en Saskia van Schaik, schrijvers Maurits de Bruijn en Abdelkader Benali en hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde Jacqueline Bel. Vooral de bijdrage van filmmaker Emile Fallaux maakte indruk. In 2009 maakte
- [Als de voorspellingen van de profeten uitkomen](https://devrijdagavond.com/2024/07/09/midden-oosten/als-de-voorspellingen-van-de-profeten-uitkomen/) - Het is de wereldpers ontgaan, maar op 7 juli is Yitschak Yifat op 81-jarige leeftijd overleden. Niemand zou ooit van deze parachutist hebben gehoord ware het niet dat David Rubinger (de fotograaf van Time) hem en twee andere soldaten op 7 juni bij de Klaagmuur fotografeerde. Daar stonden ze. Helmen op, zware baarden, dikke zwarte
- [Circumcision, teken van een geheim verbond? ](https://devrijdagavond.com/2024/07/09/joodse-geschiedenis/verhalen/circumcision-teken-van-een-geheim-verbond/) - Het markeren van groepen is zo oud als de mensheid. Of het met inkt of een mes gebeurt is niet relevant. Of het nu gaat over godsdienstige voorschriften, etnische overweging, stamverbanden of groepen van misdadigers maakt ook niet uit. Besnijdenis wordt aangetroffen over de hele wereld en is beslist geen unieke aanduiding van Joden. Sommige
- [Wij waren allemaal niet goed genoeg om prof te worden. Wel in New York, op de Yeshive University](https://devrijdagavond.com/2024/07/08/nieuws/sport/wij-waren-allemaal-niet-goed-genoeg-om-prof-te-worden-wel-in-new-york-op-de-yeshive-university/) - In onze jeugd stond voetballen centraal. Iedere dag na school waren we bezig met een bal. We gingen zo snel mogelijk naar het schoolplein op Rosj Pina zodat we ongestoord nog zeker een half uur konden overschieten. Ieder van ons had de kinderdroom om prof te worden. Omdat ik links trapte, wilde ik altijd Rob
- [Lewaja in Jeruzalem](https://devrijdagavond.com/2024/07/04/joodse-geschiedenis/verhalen/lewaja-in-jeruzalem/) - Mijn ouders woonden de laatste zeventien jaar van hun leven in Jeruzalem. Zij liggen begraven op Har Hamenoechot. Het is een schitterende begraafplaats. Inmiddels uitgegroeid tot een kleine stad, immens groot. Verdeeld in vele secties, waaronder een deel waar Chassidische Joden liggen, Asjkenasische of Sefardische. Er worden nu ook gebouwen neergezet waarin de overledenen boven
- [Korach en de prefrontale cortex](https://devrijdagavond.com/2024/07/02/religie-en-filosofie/parasja/korach-en-de-prefrontale-cortex/) - Het is heel verleidelijk om parallellen te trekken tussen wat er allemaal gebeurt in de parasja rondom Korach en de weg naar het aangetreden kabinet deze week. Laat ik dat niet doen en vooral inzoomen op Korach. U kunt zoveel of zo weinig verbanden leggen als u wenst. Eerst in het kort wat zich afspeelt
- [Boekenjoden op het Binnenhof](https://devrijdagavond.com/2024/07/03/nieuws/boekenjoden-op-het-binnenhof/) - Op de dag van de beëdiging van het nieuwe kabinet vertelt Ewoud Sanders het verhaal van de twee joodse boekhandelaren op het Binnenhof. Een kraam werd bemand door de broers David (1823-1904) en Jozef Blok (1832-1905). Jozef werd beroemd door de tekening die Vincent van Gogh maakte van deze ‘boekenjood van het Binnenhof.’ Dit artikel
- [Dansen om de doden te eren, te herinneren ook ](https://devrijdagavond.com/2024/07/03/midden-oosten/dansen-om-de-doden-te-eren-te-herinneren-ook/) - Tienduizenden Israeli’s stroomden vorige week naar het Yarkonpark in Tel Aviv. Dit keer niet om te demonstreren tegen de falende oorlog in Gaza, maar om het bitterste en pijnlijkste drama in Israëls geschiedenis dansend te herbeleven. Met tranen en trillende benen gingen op het ritme van de muziek de gedachten uit naar de honderden dansende
- [Het orkest van Auschwitz, een muzikale lauriertak](https://devrijdagavond.com/2024/07/02/kunst-en-cultuur/het-orkest-van-auschwitz-een-muzikale-lauriertak/) - Op 24 juni vond er een bijzonder concert plaats in het Auditorium van het Holocaustmuseum. Centrale gast was Leo Geyer, een veelzijdige musicus en onderzoeker. Ruim zeven jaar deed hij onderzoek in de archieven van Auschwitz-Birkenau en nu zet hij zich in om de gevonden bladmuziek van het orkest dat ooit in Auschwitz speelde te
- [Is defaitisme een zonde? Hoe twaalf spionnen ons tsitsit en challah gaven ](https://devrijdagavond.com/2024/06/24/religie-en-filosofie/parasja/is-defaitisme-een-zonde-hoe-twaalf-spionnen-ons-tsitsit-en-challah-gaven/) - “Wij kunnen het niet!” Dat is de conclusie die tien van de twaalf spionnen trekken van hun wandeltocht door het land, in opdracht van Mosje (op bevel van God). Elke spion is een leider van een van de twaalf stammen van Israël. Ze zijn zeer onder de indruk – het is inderdaad een “land vloeiend
- [Tip Top Theater herleeft in examenvoorstelling van Stijn Schootstra](https://devrijdagavond.com/2024/06/27/kunst-en-cultuur/tip-top-theater-herleeft-in-examenvoorstelling-van-stijn-schootstra/) - Toen fotografe Miriam van Praag vernam dat een student van de Amsterdamse toneelschool een stuk voorbereidde over de Friese verzetsman Piet Wessendorp, de operateur van het Tip Top Theater van Van Praags overgrootvader Joseph Kroonenberg, wilde zij daarheen. Samen met haar 91-jarige moeder en vele andere familieleden woonde ze deze emotionerende eindexamenvoorstelling bij. De Vrijdagavond
- [Het messiaanse geloof in ‘het Beloofde land’](https://devrijdagavond.com/2024/06/25/midden-oosten/het-messiaanse-geloof-in-het-beloofde-land/) - In de trein van het Ben-Gurion vliegveld naar Herzliya kwam ik tegenover een modern-orthodoxe man te zitten. Dat zag ik aan het gebedenboek dat hij in zijn hand hield. Met hem en andere passagiers ontstond een vrolijk gesprek. We hebben echt gelachen. ‘Kom je uit Holland,’ vroeg de aardige en (volgens mijn vrouw) aantrekkelijk uitziende
- [Soms moet je de stammen samenbrengen, je ego achterlaten en echt vechten](https://devrijdagavond.com/2024/01/23/religie-en-filosofie/parasja/soms-moet-je-de-stammen-samenbrengen-je-ego-achterlaten-en-echt-vechten/) - Een centraal thema van Parasjat Besjallach is de ethische kant van vechten. In de Torah zelf vecht God voor Israël met het splitsen van de zee (“YHVH gaat voor jullie vechten, en jullie zullen zwijgen,” volgens Sjemot 14:14), en - zoals vorig jaar op deze plek besproken - komen dan bepaalde ethische vraagstukken aan bod,
- [Voorrechten en verantwoordelijkheden van leiderschap](https://devrijdagavond.com/2023/06/20/religie-en-filosofie/parasja/voorrechten-en-verantwoordelijkheden-van-leiderschap/) - Op zich heeft Korach, de grote rebel van de Torah en protagonist-antagonist van onze parasja deze week, eigenlijk een heel goed punt: Hoezo bestaat het dat er Kohanim, erfelijke priesters, zijn, die door de toeval van hun geboorte – als nageslacht van Aharon, de broer van Moses – een soort hogere status hebben dan gewone
- [Joachim Domp werd ten onrechte aangezien voor spion (en daardoor vermoord in Auschwitz) ](https://devrijdagavond.com/2024/06/25/joodse-geschiedenis/verhalen/joachim-domp-werd-ten-onrechte-aangezien-voor-spion-en-daardoor-vermoord-in-auschwitz/) - Joachim is de broer van mijn schoonmoeder Helge Domp waar ik over vertelde in mijn vorige verhaal over de familie Troyka.* Joachim vluchtte vanuit Nederland naar Zwitserland. Daar werd hij uitgewezen nadat hij er al drie maanden woonde en waar hij zijn professoraat zou krijgen aan de universiteit van Freiburg als musicoloog. Joachim Domp vluchtte
- [Alle grote godsdiensten hebben een beetje last van onverdraagzaamheid](https://devrijdagavond.com/2024/06/25/nieuws/alle-grote-godsdiensten-hebben-een-beetje-last-van-onverdraagzaamheid/) - Islamofobie is vaak een scheldwoord in de westerse wereld, maar er zit ook echt wel wat in. Islamisten prediken geen greintje verdraagzaamheid tegenover ‘ongelovigen’ en de Koran maakt het niet beter. Die ‘ongelovigen’ zijn de barbaren zoals in oude tijden en kunnen misschien worden bekeerd, maar het best vermoord worden. Jaloerse god Ik geloof dat
- [Vorstelijke avond ter inspiratie. Sjoel Amstelveen wordt vernoemd naar rabbijn Vorst z”l](https://devrijdagavond.com/2024/06/25/nieuws/vorstelijke-avond-ter-inspiratie-sjoel-amstelveen-wordt-vernoemd-naar-rabbijn-vorst-zl/) - In Kohelet schrijft Koning Salomo: "Het is beter om naar een huis van rouw te gaan dan naar een feesthuis, want uiteindelijk eindigt iedereen in een huis van rouw. Dat neme ieder mens zijn leven lang ter harte! והחי יתן אל לבו." Net voor Rosj Hasjana 5783 overleed Rabbijn I. Vorst z”l. Hij was een
- ['Duizenden zinnen heb je achtergelaten vol passie, humor, tragiek en troost,'  aldus toneelschrijver Özkan Gölpinar](https://devrijdagavond.com/2024/06/25/kunst-en-cultuur/duizenden-zinnen-heb-je-achtergelaten-vol-passie-humor-tragiek-en-troost-aldus-toneelschrijver-ozkan-golpinar/) - Na een zeer kort ziekbed overleed jongstleden 16 juni auteur, regisseur en beeldend kunstenaar Gita Hacham (Zweden, 1957). Vorige week plaatste De Vrijdagavond de hesped (grafrede) van rabbijn Menno ten Brink. Karen de Jager benadrukte in haar rede de sociaal bewogen kant van Gita in Drijfveren van Gita Hacham. Hier de indrukwekkende grafrede van Gita's
- [Hiding in Holland ](https://devrijdagavond.com/2024/06/18/joodse-geschiedenis/hiding-in-holland/) - Het nieuwe boek van onze auteur Shulamit Reinharz is onlangs verschenen bij Amsterdam Publishers. Het gaat over de oorlogsgeschiedenis van haar vader de Duits-Joodse Max Michael Rothschild. Zijn onderduik vond grotendeels plaats in Nederland, vandaar de titel Hiding in Holland. Fix it! In the winter of 1974, my husband, Jehuda, and I visited my parents
- [Vertrouwen, een last en een voorrecht](https://devrijdagavond.com/2024/06/17/religie-en-filosofie/parasja/vertrouwen-een-last-en-een-voorrecht/) - In parasjat Behaalotecha zwerft het volk Jisraël door de woestijn onder leiding van Mosje, onderweg naar het beloofde land. In het eerste deel van de parasja geeft de Eeuwige opdracht de Levieten in te wijden, zodat zij in dienst kunnen treden voor het tempelwerk, ter ondersteuning van Aaron en zijn zonen. Een hele eer, zo
- [Onrecht, vooroordelen, ongelijkheid en het gebrek aan waarde voor cultuur waren de drijfveren van Gita Hacham](https://devrijdagavond.com/2024/06/20/nieuws/onrecht-vooroordelen-ongelijkheid-en-het-gebrek-aan-waarde-voor-cultuur-waren-de-drijfveren-van-gita-hacham/) - Dag Dame. Dat was Gita’s standaardbegroeting. Misschien een beetje gek, maar het maakte mij extra gezien. De laatste keer dat ze dat tegen me zei, was anderhalve week geleden. Ik belde Petra en die gaf haar telefoon even aan Gita. Dag Dame, wat gebeurt er allemaal? Haar stem was nauwelijks hoorbaar. Ik snapte er ook
- [Theatermaker Gita Hacham had nog zoveel plannen](https://devrijdagavond.com/2024/06/20/nieuws/theatermaker-gita-hacham-had-nog-zoveel-plannen/) - Auteur, regisseur en beeldend kunstenaar Gita Hacham (Zweden, 1957) overleed zondag 16 juni. Hacham schreef toneelstukken, scenario’s, proza en poëzie met een focus op de minderheden in onze samenleving. Hacham was actief lid van de Liberaal Joodse Gemeente Amsterdam. In deze bijdrage vertelt rabbijn Menno Ten Brink in zijn hesped (grafrede) in Gan Shalom over
- [Vriendschap met Duitse families verrijkt ons leven](https://devrijdagavond.com/2024/06/18/joodse-geschiedenis/verhalen/vriendschap-met-duitse-families-verrijkt-ons-leven/) - Weet je, na de oorlog kwamen er weer Joden terug in ons dorp, zegt de hoogbejaarde dame met zure stem. Wat naar, antwoordt haar bejaarde vriendin terwijl ze aan hun koffie nippen tijdens het ontbijt. En voegt eraan toe: bij ons ook. Ze zijn stokdoof, dus hun conversatie werd gehoord door alle gasten in de
- [Israël is beland in een existentiële oorlog ](https://devrijdagavond.com/2024/06/17/midden-oosten/israel-is-beland-in-een-existentiele-oorlog/) - Niet ten onrechte richt joodse informatie in Nederland zich via CIDI, het NIW en personen als Ronny Naftaniel zich op het opkomende antisemitisme en de bestrijding van dit duivelse verschijnsel. Ik ben nu weer een maand in Israël. De media hier besteden weinig aandacht aan wat Joden in Europa, op universiteiten en elders, hebben te
- [Joodse elite bereikt voor de oorlog ‘ongekende hoogte op de sociale ladder’](https://devrijdagavond.com/2024/06/11/joodse-geschiedenis/joodse-elite-bereikt-voor-de-oorlog-ongekende-hoogte-op-de-sociale-ladder/) - In juni 1935 vindt er een groots tuinfeest plaats op het landgoed De Wildzangk te Wassenaar. Het is een benefietfeest voor het Werkdorp van de Palestina Pioniers in de Wieringermeer waar jongeren – onder wie gevluchte Duitse Joden - zich voorbereiden op een toekomst in Palestina. Gastvrouw is Betsy van den Bergh-Willing. Het feest duurt
- [De Joodse Raad wint Zilveren Nipkowschijf](https://devrijdagavond.com/2024/06/13/nieuws/de-joodse-raad-wint-zilveren-nipkowschijf/) - Arnoud Bruinier, eindredacteur drama van de EO: “We zijn enorm vereerd met de toekenning van de prestigieuze Nipkowschijf aan De Joodse Raad. Er is intensief en met veel liefde en toewijding aan deze serie gewerkt door producent Levitate, regisseur Paula van der Oest, scenarist Roos Ouwehand en alle andere betrokkenen.” Het kwaad Tijdens de uitreiking van
- [Voor wie is het nieuwe Holocaustmuseum?](https://devrijdagavond.com/2024/06/12/opinie/voor-wie-is-het-nieuwe-holocaustmuseum/) - Ik was gespannen toen ik voor het eerst naar het Nationaal Holocaustmuseum ging, net zoals bij de Namenwand een paar jaar geleden op de Weesperstraat. Bang voor de waarheid, bang voor de confrontatie met het verleden. Het is echt gebeurd, hier is een tastbaar bewijs. De mannen en vrouwen op die paar fotootjes thuis, hebben
- [Zegen van de Cohaniem vlak na Sjawoe’ot](https://devrijdagavond.com/2024/06/10/religie-en-filosofie/parasja/zegen-van-de-cohaniem-vlak-na-sjawoeot/) - Op mijn achttiende verliet ik het ouderlijke huis. Ik ging op Aliya en was van plan mijn leven in Israël op te bouwen, waar ik ben geboren en waarvandaan ik zeven jaar eerder naar Nederland verhuisde. Mijn koffer stond al in de gang en we waren klaar om richting Schiphol te vertrekken toen mijn vader
- [Recital Sharon Azrieli ter ere van Jacob Israël De Haan in de Uilenburgersjoel](https://devrijdagavond.com/2024/06/12/nieuws/recital-sharon-azrieli-ter-ere-van-jacob-israel-de-haan-in-de-uilenburgersjoel/) - Jacob Israël De Haan heeft twee romans geschreven, maar zich daarna voornamelijk geprofileerd als dichter en journalist. Tot zijn belangrijkste dichtwerken behoren een schitterende bundel kwatrijnen en twee bundels met Joodse liederen. Merkwaardig genoeg zijn die liederen nooit op muziek gezet, maar op een bijzondere avond in de Uilenburgersjoel in het kader van de Jacob
- [‘Ik droom over jou, de liefde,’ Shura Lipovsky en het Jiddisj Vrouwenkoor in de Mozes en Aäronkerk](https://devrijdagavond.com/2024/06/11/nieuws/ik-droom-over-jou-de-liefde-shura-lipovsky-en-het-jiddisj-vrouwenkoor-in-de-mozes-en-aaronkerk/) - De Joodse Stad sluit haar eerste buurtproject over Vlooienburg en Uilenburg feestelijk af met een concert in de Mozes en Aäronkerk. ‘De Joodse Stad’ is een samenwerking tussen het Joods Cultureel Kwartier, de gemeente Amsterdam en de Faculteit der Geesteswetenschappen van de Universiteit van Amsterdam onder leiding van de hoogleraar Joodse Studies Bart Wallet. Waarom
- [Israël beleefde collectief een wonder. Daarna kwam de kater](https://devrijdagavond.com/2024/06/10/nieuws/israel-beleefde-collectief-een-wonder-daarna-kwam-de-kater/) - ‘Salomon’, riep een buurman, ‘ons leger heeft vier gijzelaars bevrijd uit handen van Hamas. Ik ben zo blij en trots’ en hij ging verder met het wassen van zijn nieuwe auto. Ongeveer gelijktijdig brulden badmeesters aan het schitterende strand van Tel-Aviv door hun luidsprekers: ‘De legerwoordvoerder heeft zojuist bekend gemaakt dat vier gijzelaars in Israël
- [Ik herinner me de toewijding van je jeugd, de liefde uit je bruidstijd, hoe je Mij volgde in de woestijn](https://devrijdagavond.com/2024/06/02/religie-en-filosofie/parasja/ik-herinner-me-de-toewijding-van-je-jeugd-de-liefde-uit-je-bruidstijd-hoe-je-mij-volgde-in-de-woestijn/) - Parasjat Bamidbar is de opening van het boek Bamidbar, het vierde boek van Tora. De parasja beschrijft hoe het legerkamp van Am Jisraël was georganiseerd. Elke stam bij zijn eigen vlag op een vaste plek ten opzichte van de misjkan (de reistempel). In een vierkant stonden de tenten van de stammen om de misjkan heen.
- [Een huis van verlies. Het Nationaal Holocaustmuseum als echo van de Ondergang van Jacques Presser](https://devrijdagavond.com/2024/06/05/opinie/een-huis-van-verlies-het-nationaal-holocaustmuseum-als-echo-van-de-ondergang-van-jacques-presser/) - Het begin en het einde van een tentoonstelling vormen vaak een sleutel om de belangrijkste boodschap of de centrale betekenis ervan te vatten. Dat geldt ook voor het pas geopende Nationaal Holocaustmuseum aan de Plantage Middenlaan – en dan blijkt direct dat dit museum in meerdere opzichten afwijkt van veel gelijknamige instellingen elders. Het eerste
- [Mosiek Hercke Landau, de eerste oppervoorzanger van de Obrechtsjoel](https://devrijdagavond.com/2024/06/04/joodse-geschiedenis/mosiek-hercke-landau-de-eerste-oppervoorzanger-van-de-obrechtsjoel/) - In een vorig artikel besteedden we aandacht aan het boek van Tjitte de Vries over de Poolse Landau’s in Amsterdam en Friesland. In dit boek besteedt De Vries veel aandacht aan Mosiek Hercke Landau, oppervoorzanger van de Amsterdamse Raw Aron Schuster Synagoge, ofwel de Obrechtssjoel. Orthodoxe opleiding in Polen en Berlijn In Polen mocht alleen
- [Messiaanse omsingeling van Netanyahu](https://devrijdagavond.com/2024/06/05/midden-oosten/messiaanse-omsingeling-van-netanyahu/) - De Amerikaanse president Joe Biden kan geen greep krijgen op Benjamin Netanyahu. Wat hij ook zegt en wat hij ook heeft gedaan om Israël tegen Iran te beschermen en te bewapenen, glijdt af van de slimme premier. In zijn achterhoofd ziet Netanyahu de corrupte Donald Trump over vijf maanden op de troon in het Witte
- [Vraag niet wat ik schaterend heb misdreven](https://devrijdagavond.com/2024/06/04/opinie/vraag-niet-wat-ik-schaterend-heb-misdreven/) - Een aantal jaren geleden liep ik door de ultra orthodoxe wijk Jeruzalem Mea Shearim. Ik probeerde erachter te komen waar het aan de muur geplakte dagboek over ging: een jom avelut (rouwdag) voor een zekere Chacham (geleerde). Of een Dajan? Plots wist ik het: onze Nederlandse dichter en schrijver van de eerste homoseksuele roman, Jacob
- [De Naakte Waarheid van Avishai Cohen](https://devrijdagavond.com/2024/06/04/kunst-en-cultuur/muziek/de-naakte-waarheid-van-avishai-cohen/) - Als we denken aan beroemde muzikale families komt als eerste de naam Bach naar boven. Israël kent haar eigen muziekfamilie, een jazz family en wel met de naam Cohen. Trompettist Avishai Cohen (Tel Aviv, 1978) heeft een minstens zo begaafde zuster rietblazer Anat Cohen (Tel Aviv, 1975) en een evenzeer begaafde broer Yuval (Tel Aviv,
- [Iedereen doet mee in de geest van Gilat](https://devrijdagavond.com/2024/06/04/nieuws/iedereen-doet-mee-in-de-geest-van-gilat/) - Maandag 25 Mei was het de sterfdag van onze dochter Gilat terwijl we twee dagen later haar jaartijd hadden. Al zestien jaar hebben we van Pesach tot aan Sjavoeot onze eigen Omertelling en verdriet, want op de tweede dag Pesach werd ze opgenomen in het ziekenhuis om niet meer thuis te komen. Onze rouwperiode eindigde
- [Obrechtsjoel open voor het publiek tijdens Europese Dag van het Joods Cultureel Erfgoed](https://devrijdagavond.com/2023/09/05/nieuws/obrechtsjoel-open-voor-het-publiek-tijdens-europese-dag-van-het-joods-cultureel-erfgoed/) - De Obrechtsjoel is een indrukwekkend gebouw met imposante uitstraling, zo schrijft Paula Blocq initiatiefnemer van het boek over de Obrechtsjoel. Het gebouw is open voor het algemene publiek op de Dag van het Europese Cultureel Joodse Erfgoed op zondag 10 september. Het exterieur straalt kracht en stevigheid uit, waardoor het een massieve indruk maakt. Het
- [Gustav Tahl, fotograaf van de Russische Revolutie, overleefde op het dak van Torenstraat 18, Winschoten](https://devrijdagavond.com/2024/05/30/joodse-geschiedenis/gustav-tahl-fotograaf-van-de-russische-revolutie-overleefde-op-het-dak-van-torenstraat-18-winschoten/) - Het verhaal van fotograaf Gustav Tahl begint op een Roemeens kolenschip en brengt ons langs vele landen en dramatische momenten in de geschiedenis. Het is een verhaal van armoede, van succes, van oorlogen, van revolutie en vooral van steeds weer opnieuw moeten beginnen. Alex van de Ruit, kleinzoon van Gustav en Margarethe Tahl, vertelt erover
- [Alats Libie haalt Midrasj- en Genderspecialist Renana Ravitzsky Pilzer naar Amsterdam](https://devrijdagavond.com/2024/05/30/nieuws/alats-libie-haalt-midrasj-en-genderspecialist-renana-ravitzsky-pilzer-naar-amsterdam/) - Sinds enige jaren is er een vernieuwende beweging van vrouwen binnen de Nederlandse orthodoxie. Onder de naam Alats Libie wat betekent: Mijn hart verheugt zich, de eerste woorden van een gebed van Chana in Tenach. Alats Libie streeft naar een actievere participatie van Joodse vrouwen op het gebied van leren en Joodse studie en organiseert eigen
- [Wanhopige ouders](https://devrijdagavond.com/2024/05/30/midden-oosten/wanhopige-ouders/) - Het ziet er somber uit voor de wanhopige ouders van nog 121 levende en/of dode gijzelaars in de tunnels van Hamas in Gaza. Tenzij Benjamin Netanyahu zijn hoofd buigt voor de werkelijkheid. Anders ziet het ernaar uit dat de gijzelaars ten dode zijn opgeschreven. Vanaf het begin van de gijzelaarscrisis was het voor mij duidelijk
- [Is de synagoge in Paramaribo altijd wit geweest? ](https://devrijdagavond.com/2024/05/28/nieuws/is-de-synagoge-in-paramaribo-altijd-wit-geweest/) - De binnenstad van Paramaribo behoort sinds 2002 tot het Unesco-werelderfgoed. Het stratenplan is behouden gebleven net zoals de witte, houten huizen met gezichtsbepalende zuilen en veranda's. Dat zijn ook de kenmerken van de statige synagoge van Paramaribo, de Neve Shalom. Na de onafhankelijkheid in 1975 veranderde de stad razendsnel. Er kwamen meer straten, meer verkeer
- [Masterclasses voor ontheemden in Ben Shemesh Youth Village](https://devrijdagavond.com/2024/05/27/nieuws/masterclasses-voor-ontheemden-in-ben-shemesh-youth-village/) - De Zemtsov Masterclasses voor kinderen van vluchtelingengezinnen uit het zuiden en noorden van Israël zullen plaatsvinden in het Ben Shemesh Youth Village van 21 juni tot en met 15 juli 2024. Als goede vriend van de muzikale familie rond Mikhail en Julia Zemtsov wil ik graag deze masterclasses onder de aandacht brengen. Ik leerde de
- [Eliazer Mozes en zijn gezin ](https://devrijdagavond.com/2024/05/23/joodse-geschiedenis/eliazer-mozes-en-zijn-gezin/) - Dit is een voorpublicatie uit Joodse Huizen 10 over de familie Mozes op de Amsterdamse Plantage Kerklaan. Onder dit artikel vindt u informatie over dit recent verschenen tiende en laatste deel van deze bijzondere serie biografische verhalen over vooroorlogse Joodse families in heel Nederland. Plantage Kerklaan 5 In een van zijn bitterste momenten reflecteert historicus
- [Woorden waar werelden achter schuilgaan](https://devrijdagavond.com/2024/05/23/opinie/woorden-waar-werelden-achter-schuilgaan/) - “De categorieën zijn aller-schandelijkst in de war”, verzucht koning Peter, de halfgare vorst in het toneelstuk Leonce en Lena van Georg Büchner die een wijsheid debiteert als zijn eigen hofnar. Onweerstaanbaar komt dit zinnetje bij me op bij de huidige tegenstellingen en al maar hoger oplopende conflicten in Nederland, Europa en Amerika. Om maar te
- [Holocaustmusea: politiek doel of gedenkteken](https://devrijdagavond.com/2024/05/23/opinie/holocaustmusea-politiek-doel-of-gedenkteken/) - In 1977 besloot de Amerikaanse president Jimmy Carter om geopolitieke redenen relaties aan te knopen met de PLO van Yasser Arafat en wapens te leveren aan Egypte en Saoedi-Arabië. Die stap lokte scherpe kritiek uit, van de kant van zowel Israël als de joodse gemeenschappen in de VS. Om de politieke schade te beperken riep
- [Hoe de Poolse Landau’s zich redden in Amsterdam en Friesland](https://devrijdagavond.com/2024/05/23/joodse-geschiedenis/verhalen/hoe-de-poolse-landaus-zich-redden-in-amsterdam-en-friesland/) - Daar zit je dan, Lyia Landau, aan een Avondmaalstafel in een gereformeerde kerk te Sneek. Je bent seculier opgevoed in een Jiddisch sprekende omgeving in Amsterdam en ineens trek je het niet meer en je neemt je voor nooit meer deel te nemen aan dit ritueel. Dat was in de jaren zeventig. Wel blijf je meegaan
- [Netanyahu’s einddoel versus bevrijding gijzelaars](https://devrijdagavond.com/2024/05/23/midden-oosten/netanyahus-einddoel-versus-bevrijding-gijzelaars/) - In de groente- en fruitwinkel waar ik voor 7 oktober inkopen deed staat nu een geblondeerde vrouw achter de toonbank. ‘Waar is mijn Arabier, die aardige kerel,’ vroeg ik haar. ‘Dit komt niet meer. Mag niet. Hij woont in een dorp op de westelijke oever van de Jordaan. Daarom mag hij Israël niet meer binnenkomen.
- [We hebben de opdracht om voorzichtig en respectvol met het land om te gaan](https://devrijdagavond.com/2024/05/23/religie-en-filosofie/parasja/we-hebben-de-opdracht-om-voorzichtig-en-respectvol-met-het-land-om-te-gaan/) - De wetten van het land Een van de gebruikelijke manieren om de mitswot in te delen is het onderscheid tussen de mitswot ben adam lamakom en ben adam lechawero: de mitswot tussen mens en G’d en de wetten tussen de mens en de medemens. Dit onderscheid is voor het eerst terug te vinden in de
- [Activisten let op, Hamas is een islamistische, dogmatische beweging op lichtjaren afstand van democratie, gelijkheid en vrijheid](https://devrijdagavond.com/2024/05/16/midden-oosten/activisten-let-op-hamas-is-een-islamistische-dogmatische-beweging-op-lichtjaren-afstand-van-democratie-gelijkheid-en-vrijheid/) - Netanyahu's verdelgingsoorlog tegen Hamas kan wel de Hamas brigades zware verliezen toebrengen, maar de geest van deze organisatie niet breken. Voor 7 oktober gaven alle opiniepeilingen aan dat Hamas ook op de westelijke Jordaanoever de populairste Palestijnse organisatie is. De uitslag van de Palestijnse verkiezingen in 2006 was daar een sterke aanwijzing voor: Hamas veroverde
- [Poëtische taal geïnspireerd op Bijbelse metaforen, Huub Oosterhuis en het jodendom ](https://devrijdagavond.com/2023/04/20/opinie/poetische-taal-geinspireerd-op-bijbelse-metaforen-huub-oosterhuis-en-het-jodendom/) - Bij het overlijden van de dichter-theoloog Huub Oosterhuis (1933-2023) is diens visie op het jodendom amper ter sprake gekomen in de media. Oosterhuis was de initiator van debatcentra als de Populier en de daaruit voortgekomen De Balie en grondvester van De Rode Hoed in Amsterdam. Welk beeld had hij van jodendom en welke betekenis had
- [Frontale aanval op de zintuigen en gedeelde menselijkheid](https://devrijdagavond.com/2023/04/20/nieuws/vrijdag-vooraf/frontale-aanval-op-de-zintuigen-en-gedeelde-menselijkheid/) - Bob Scholte was voor de oorlog een Bekende Nederlander en huiszanger bij ‘De Bonte Dinsdagavondtrein’ op de radio. Hij overleefde kamp Auschwitz, zijn vrouw en kinderen werden vermoord. "Toch zong hij na de oorlog door over ‘een zonnetje brengen onder de mensen'", aldus Erga Netz over de voorstelling Een Uurtje Gelukkig te zijn waarin Bob
- [Studentenprotesten leiden tot verdere radicalisering in Israël ](https://devrijdagavond.com/2024/05/14/nieuws/studentenprotesten-leiden-tot-verdere-radicalisering-in-israel/) - Wat is er nog ‘Koninklijk’ aan de Koninklijke Academie voor Beeldende Kunsten in Den Haag? Onder druk van de studenten heeft het bestuur van dit belangrijke kunstinstituut besloten de banden te verbreken met Bezalel, de Israelische kunstacademie in Jeruzalem. Een bizarre vorm van protest tegen de Israelische oorlog in Gaza tegen Hamas want studenten aan
- [‘No zionists wanted’: antisemitisme en het evangelie van dekolonisatie](https://devrijdagavond.com/2024/05/16/opinie/no-zionists-wanted-antisemitisme-en-het-evangelie-van-dekolonisatie/) - Eric Ottenheijm, Universitair Hoofddocent Joodse Studies en Bijbelwetenschappen, Universiteit Utrecht, reageert op de studentenacties waarbij zionisme wordt bestreden als het grote koloniale gevaar. Ottenheijm herkent daarin oude antisemitische vooroordelen. Tegenstem De aanhoudende demonstraties aan de universiteiten tonen een vasthoudendheid die de bestuurlijke knieën behoorlijk beproeft. Zal men van bestuurswege wel of niet instemmen met het
- [Het vrijmoedige commentaar van Chaim ibn Attar](https://devrijdagavond.com/2024/05/13/religie-en-filosofie/parasja/het-vrijmoedige-commentaar-van-chaim-ibn-attar/) - We hebben in de loop van de tijd iets verloren van ons vermogen om kritisch te zijn op onze eigen traditie. In de parasja van deze week - Wajikra [Leviticus] 21:1 - 24:23 - wordt gesproken over de Menora in de Tempel, de zevenarmige kandelaar die altijd brandend moet worden gehouden door de Kohanim. Er
- [Eden Golan en Mirjam Bolle: Twee sterke vrouwen](https://devrijdagavond.com/2024/05/15/joodse-geschiedenis/verhalen/eden-golan-en-mirjam-bolle-twee-sterke-vrouwen/) - Het is niet voor niets dat we zeggen dat vrouwen het sterkere geslacht zijn. De afgelopen week heb ik weer twee fantastische voorbeelden gezien waar ik diep respect voor heb. Eden Golan is vijfde geworden bij het Eurovisiesongfestival. Tijdens haar optreden waren er onverlaten die haar uitjouwen, maar ze bleef geconcentreerd en zong prachtig. Gedurende de
- [Urgent and relevant: Israeli Songs of Harmony and Hope](https://devrijdagavond.com/2024/05/14/kunst-en-cultuur/muziek/urgent-and-relevant-israeli-songs-of-harmony-and-hope/) - The successful Israeli-Dutch band, created a few years ago, brings to the Dutch-Jewish and Israeli communities the Israeli songs of harmony and hope. And especially these turbulent days, their music and message are as urgent and relevant as ever. The 4-men strong Zan Nadir (Hebrew for ‘a rare species’) was created in 2019 and had
- [Theater als middel om het verleden te beschouwen](https://devrijdagavond.com/2024/05/14/kunst-en-cultuur/theater-als-middel-om-het-verleden-te-beschouwen/) - Het is een mooie traditie geworden. Op initiatief van Theater na de Dam kan men, na de 4 mei herdenking op de Amsterdamse Dam, door het hele land voorstellingen bezoeken die het thema herdenken inhoud geven. Niet alleen gevestigde gezelschappen, maar vooral ook jongeren doen mee aan dit initiatief. Dit jaar stonden er 45 voorstellingen geprogrammeerd,
- [De overdrijving van Ingo Elbe](https://devrijdagavond.com/2024/05/14/opinie/de-overdrijving-van-ingo-elbe/) - De openingszin van Ingo Elbe’s toespraak, in Engelse vertaling gepubliceerd in De Vrijdagavond van 10 mei door Frederik van Gelder*, luidt: ‘Since the pogrom of October 7, a wave of hatred against Israel has flooded Western universities.’ Die zin lijkt te suggereren dat de ‘golf van haat tegen Israël’ een direct gevolg is van de pogrom
- [Postcolonial Theory and its consequences — Why the academic-activist demonisation of Israel is so dangerous](https://devrijdagavond.com/2024/05/09/opinie/postcolonial-theory-and-its-consequences-why-the-academic-activist-demonisation-of-israel-is-so-dangerous/) - De demonisering van Israël in links-academische kring is dagelijks in het nieuws. Waar komt dat vandaan? Welke ideeën zitten daar achter?Frederik van Gelder licht toe waarom hij een artikel hierover van de Duitse filosoof Ingo Elbe in het Engels vertaalde. Ik bied de lezers van De Vrijdagavond deze vertaling aan van de filosoof Ingo Elbe,
- [‘De moeder van mijn moeder is Joods’ en wat ben ik zelf? ](https://devrijdagavond.com/2024/05/09/opinie/de-moeder-van-mijn-moeder-is-joods-en-wat-ben-ik-zelf/) - Overdenkingen naar aanleiding van de film van Eden Goldberg Een hand wijst naar een kokertje dat een beetje los hangt op de muur. “Wat is dit?” vraagt een voice-over. “Een menora", denkt de jonge vrouw waar de hand aan vastzit. “Neen, volgens mij is het een mezoeza”, zegt de stem van de filmmaakser achter de
- [Navigeren tussen Sjoa-herdenking en pro-Palestijns tentenkamp ](https://devrijdagavond.com/2024/05/09/nieuws/navigeren-tussen-sjoa-herdenking-en-pro-palestijns-tentenkamp/) - De Vrijdagavond vroeg dr. Machiel Keestra (Central Diversity Officer van de Universiteit van Amsterdam en filosoof) om zijn ervaringen in deze zeer rumoerige week te beschrijven en de dilemma's waar de universiteit voor staat inzichtelijk te maken. De afgelopen week was waarschijnlijk voor veel lezers van De Vrijdagavond een moeilijke week. De Nationale Dodenherdenking ging
- [Ruben Vis: I am a Zionist](https://devrijdagavond.com/2024/05/07/opinie/ruben-vis-i-am-a-zionist/) - In mei 1976 werden er ronde witte speldjes verspreid I am a Zionist met een blauwe davidster er op. Ik herinner me de speltjes nog goed. Het was de tijd dat de Verenigde Naties het Zionisme als racisme hadden bestempeld. Maar Zionisten waren er trots op Zionist te zijn. De VN heeft de resolutie later
- [Eerbetoon aan joodse straatventers](https://devrijdagavond.com/2024/05/07/nieuws/eerbetoon-aan-joodse-straatventers/) - Onlangs verscheen van Ewoud Sanders het boek Van appeljood tot zuurjood. Veertig portretten van joodse straatventers. Hier, bij wijze van voorpublicatie, een deel van de inleiding. Vlam in de pan Op vrijdagmiddag 21 mei 1880 sloeg in de Amsterdamse Jodenbuurt de vlam in de pan. Een paar maanden daarvoor had de gemeenteraad besloten dat er op
- [Heiligen! Wij? Menschen, heiligen?](https://devrijdagavond.com/2024/05/06/religie-en-filosofie/parasja/heiligen-wij-menschen-heiligen/) - De naam van de parasja Kedosjiem duidt op "Wees heilig!". Aan het begin van de parasja wordt het Joodse volk geinstrueerd: “קדשים תהיו כי קדוש אני ה א-לקיכם - Weest heilig, want heilig ben Ik, de Eeuwige jullie G-d”. De parasja sluit af met een soortgelijke instructie: “והייתם לי קדשים כי קדוש אני ה ואבדל
- [Bidens rode lijn: val Rafah niet binnen](https://devrijdagavond.com/2024/05/09/opinie/bidens-rode-lijn-val-rafah-niet-binnen/) - Ik ben ervan overtuigd dat premier Benjamin Netanyahu de gijzelaars in de tunnels van Gaza heeft geofferd voor zoals hij het zelf definieerde ‘een totale zege op Hamas, ‘nitsachon moeglat.’ Uit beschikbare informatie blijkt dat Netanyahu onderhandelingen over een uitwisseling van gijzelaars tegen Palestijnse gevangenen heeft gesaboteerd. In een soort van verstandsverbijstering hield en houdt
- [Fotograaf Deborah Turbeville toont vrouwen in dromerige, verlaten ruimtes](https://devrijdagavond.com/2024/05/07/kunst-en-cultuur/fotograaf-deborah-turbeville-toont-vrouwen-in-dromerige-verlaten-ruimtes/) - Fotografieparadijs Huis Marseille laat uitgebreide tentoonstellingen zien van de Amerikaans-joodse fotografen van Lisa Oppenheim (New York, 1975) en Deborah Turbeville (1932-2013). Vorige week bespraken we hoe Lisa Oppenheim met heel eigen fotografische technieken verloren gegane, in de oorlog gestolen, schilderijen nieuw leven geeft. Deborah Turbeville maakte in de jaren zeventig en tachtig van de vorige
- [Lisa Oppenheim geeft spookachtige kwaliteit aan verloren gegane geroofde kunst](https://devrijdagavond.com/2024/04/30/kunst-en-cultuur/lisa-oppenheim-geeft-spookachtige-kwaliteit-aan-verloren-gegane-geroofde-kunst/) - Het zal toeval zijn, maar Amerikaans-Joodse kunstenaars zijn dit jaar rijk vertegenwoordigd in de Amsterdamse Musea. Na fotografe Nan Goldin in het Stedelijk en musicus / beeldend kunstenaar Meredith Monk in de Oude Kerk laat tot eind juni museum Huis Marseille bijzondere fotografische werken zien van Deborah Turbeville en Lisa Oppenheim. Het zijn uitgebreide tentoonstellingen
- [Rob Oudkerk: angstaanjagend herkenbare woorden in reacties op De Joodse Raad](https://devrijdagavond.com/2024/04/25/joodse-geschiedenis/rob-oudkerk-angstaanjagend-herkenbare-woorden-in-reacties-op-de-joodse-raad/) - De redactie van De Vrijdagavond vroeg me iets te vertellen over de reacties die ik kreeg op de serie De Joodse Raad, die werd uitgezonden tussen 10 maart en 7 april bij de EO. Daar kreeg ik vijfhonderd woorden voor toebedeeld. Ik kan me er makkelijk vanaf maken door te stellen wat ik nooit in vijfhonderd

## Pagina's

- [Home](https://devrijdagavond.com/) - Online Joods MagazineDe Vrijdagavond De Vrijdagavond Online Joods Magazine -platform voor kosher leesvoer.
- [Wat is de Vrijdagavond?](https://devrijdagavond.com/colofon/) - De Vrijdagavond is een onafhankelijk Joods magazine voor heel Joods Nederland. De doelstelling is om - in de geest van De Vrijdagavond - Joodse lezers kosjer geestesvoedsel verschaffen, onderhoudende en inhoudsrijke Joodse lectuur om het traditionele Jodendom te dienen en de kennis ervan te verspreiden. Zo stond het in De Vrijdagavond, Joodsch Weekblad verschenen van
- [Bedankt](https://devrijdagavond.com/bedankt/) - Bedankt voor uw donatie aan De Vrijdagavond!De algemene voorwaarden zijn te vinden via deze link.
- [Checkout](https://devrijdagavond.com/checkout/)
- [Order Confirmation](https://devrijdagavond.com/order-confirmation/) - Thank you for your order!
- [Order Failed](https://devrijdagavond.com/order-failed/) - Your transaction failed, please try again or contact support.
- [Algemene voorwaarden De Vrijdagavond](https://devrijdagavond.com/algemene-voorwaarden/) - Uitgever De Vrijdagavond is een uitgave van Stichting Hallojoods: Oosterpark 49-21092 AN AmsterdamKVK 27344301 Voorwaarden De artikelen worden geschreven onder verantwoordelijkheid van de auteurs. De redactie aanvaardt geen verantwoordelijkheid voor de inhoud. Van alle afbeeldingen wordt geacht dat ze vallen onder de voorwaarden van het gebruik ervan; indien dit onbedoeld anders is kunnen rechthebbenden verzoeken
- [Paswoord vergeten?](https://devrijdagavond.com/reset-password/)
- [Log In](https://devrijdagavond.com/log-in/) - Redactieleden kunnen hieronder inloggen. Paswoord vergeten?
- [Mijn Profiel](https://devrijdagavond.com/my-profile/)
- [Team](https://devrijdagavond.com/team/) - De activiteiten van De Vrijdagavond worden gecoördineerd door: Robbert Baruch – Hoofdredacteur Sarah Whitlau – Adjunct hoofdredacteur Wanda F Bloemgarten – Eindredacteur. Kopij kan worden gestuurd naar: redactie@devrijdagavond.com Ilan Roos – Uitgever Ontwerp logo en iconen: Françoise Nick
- [Medewerkers](https://devrijdagavond.com/redactie/) - De Vrijdagavond werkt uitsluitend met vrijwilligers. Iedereen die het redactiestatuut onderschrijft, kan bijdragen leveren. Tot nu toe zijn dat de volgende personen:
- [Ontvang wekelijks!](https://devrijdagavond.com/aanmelding/) - Meld je aan en ontvang wekelijks de laatste artikelen van De Vrijdagavond.
- [Privacy Policy](https://devrijdagavond.com/privacy-policy/) - Who we are Our website address is: https://devrijdagavond.com. What personal data we collect and why we collect it Comments When visitors leave comments on the site we collect the data shown in the comments form, and also the visitor’s IP address and browser user agent string to help spam detection. An anonymized string created from

## Categorieën

- [Nieuws](https://devrijdagavond.com/category/nieuws/)
- [Parasja](https://devrijdagavond.com/category/religie-en-filosofie/parasja/) - Verschillende auteurs vertellen over het Tora-gedeelte dat deze week wordt gelezen en geven hun eigenzinnige interpretatie.
- [Opinie](https://devrijdagavond.com/category/opinie/)
- [Sport](https://devrijdagavond.com/category/nieuws/sport/) - verhalen uit heden en verleden over Joodse sporthelden en andere sportieve kwesties.
- [Kunst en Cultuur](https://devrijdagavond.com/category/kunst-en-cultuur/)
- [Professor Zelig Zelmanovitch](https://devrijdagavond.com/category/professor-zelig-zelmanovitch/) - Professor Zelig Zelmanovitch is een roman in afleveringen door Lody B. van de Kamp
- [25 jaar Joodse Vernieuwing](https://devrijdagavond.com/category/nieuws/25-jaar-joodse-vernieuwing/) - Verhalen over de beginjaren van Beit Ha’Chidush, een onafhankelijke nieuwkomer met een progressieve agenda.
- [Geschiedenis](https://devrijdagavond.com/category/joodse-geschiedenis/) - Episodes uit de Joodse geschiedenis en herinneringen aan personen en gebeurtenissen die ons beeld van het verleden completer maken.
- [Midden-Oosten](https://devrijdagavond.com/category/midden-oosten/)
- [Kijk- en Luistertips](https://devrijdagavond.com/category/kunst-en-cultuur/kijk-en-luistertips/)
- [Literatuur](https://devrijdagavond.com/category/kunst-en-cultuur/literatuur/)
- [25 jaar Stichting rainbow](https://devrijdagavond.com/category/nieuws/25-jaar-stichting-rainbow/)
- [Religie en filosofie](https://devrijdagavond.com/category/religie-en-filosofie/) - Verschillende auteurs interpreteren de parasja (Tora-gedeelte) van de week en laten hun licht schijnen over aspecten van de Joodse religie en denkwijzen.
- [Muziek](https://devrijdagavond.com/category/kunst-en-cultuur/muziek/)
- [Vrijdenkers](https://devrijdagavond.com/category/nieuws/vrijdenkers/)
- [Verhalen](https://devrijdagavond.com/category/joodse-geschiedenis/verhalen/)
- [Beeldende kunst en fotografie](https://devrijdagavond.com/category/kunst-en-cultuur/beeldende-kunst-en-fotografie/)
- [Vrijdag Vooraf](https://devrijdagavond.com/category/nieuws/vrijdag-vooraf/) - Lees wekelijks over de nieuwe artikelen in De Vrijdagavond en krijg een kijkje in de keuken van de eindredacteur…
- [Wetenschap](https://devrijdagavond.com/category/wetenschap/)
- [serie Joachimsthal](https://devrijdagavond.com/category/joodse-geschiedenis/verhalen/serie-joachimsthal/) - De geschiedenis van de fameuze boekhandel, drukkerij en uitgeverij Joachimsthal 1823-1945
- [IM Leo Mock](https://devrijdagavond.com/category/im-leo-mock/)
- [film](https://devrijdagavond.com/category/kunst-en-cultuur/film/)
- [Architectuur](https://devrijdagavond.com/category/kunst-en-cultuur/architectuur/)
- [Lernen](https://devrijdagavond.com/category/lernen/)
- [Welzijn](https://devrijdagavond.com/category/welzijn/)
- [Talmoedgedachten](https://devrijdagavond.com/category/lernen/talmoedgedachten/)
- [non-fictie en biografieën](https://devrijdagavond.com/category/kunst-en-cultuur/non-fictie-en-biografieen/)
- [MbII essays](https://devrijdagavond.com/category/wetenschap/mbii-essays/)
- [Joods verzet](https://devrijdagavond.com/category/nieuws/joods-verzet/)
- [Feuilleton](https://devrijdagavond.com/category/feuilleton/)
- [Theater](https://devrijdagavond.com/category/kunst-en-cultuur/theater/)
- [Musea](https://devrijdagavond.com/category/musea/)
- [Israël div](https://devrijdagavond.com/category/israel-div/)
- [Zionisme debat](https://devrijdagavond.com/category/midden-oosten/zionisme-debat/)
- [Herdenken](https://devrijdagavond.com/category/joodse-geschiedenis/herdenken/)
- [Diaspora](https://devrijdagavond.com/category/joodse-geschiedenis/diaspora/)

## Tags

- [4 mei](https://devrijdagavond.com/tag/4-mei/)
- [herdenken](https://devrijdagavond.com/tag/herdenken/)
- [genealogie](https://devrijdagavond.com/tag/genealogie/)
- [wetenschap](https://devrijdagavond.com/tag/wetenschap/)
- [naturalis](https://devrijdagavond.com/tag/naturalis/)
- [Moshe Dor](https://devrijdagavond.com/tag/moshe-dor/)
- [Joseph Hadar](https://devrijdagavond.com/tag/joseph-hadar/)
- [Sappho](https://devrijdagavond.com/tag/sappho/)
- [De Vrijdagavond uit 1932](https://devrijdagavond.com/tag/de-vrijdagavond-uit-1932/)
- [shoah](https://devrijdagavond.com/tag/shoah/)
- [sobibor](https://devrijdagavond.com/tag/sobibor/)
- [Shtisel](https://devrijdagavond.com/tag/shtisel/)
- [Jitro](https://devrijdagavond.com/tag/jitro/)
- [parasja](https://devrijdagavond.com/tag/parasja/)
- [Besjalach](https://devrijdagavond.com/tag/besjalach/)
- [Egyptische ballingschap](https://devrijdagavond.com/tag/egyptische-ballingschap/)
- [Wa'era](https://devrijdagavond.com/tag/waera/)
- [vaccin](https://devrijdagavond.com/tag/vaccin/)
- [tsedaka](https://devrijdagavond.com/tag/tsedaka/)
- [tsedakado](https://devrijdagavond.com/tag/tsedakado/)
- [choose love](https://devrijdagavond.com/tag/choose-love/)
- [vluchtelingen](https://devrijdagavond.com/tag/vluchtelingen/)
- [Hannah Arendt](https://devrijdagavond.com/tag/hannah-arendt/)
- [charediem](https://devrijdagavond.com/tag/charediem/)
- [rituelen](https://devrijdagavond.com/tag/rituelen/)
- [Joodse vernieuwing](https://devrijdagavond.com/tag/joodse-vernieuwing/)
- [BHC](https://devrijdagavond.com/tag/bhc/)
- [BeitHaChidush](https://devrijdagavond.com/tag/beithachidush/)
- [poeriemgrap](https://devrijdagavond.com/tag/poeriemgrap/)
- [kabbalah](https://devrijdagavond.com/tag/kabbalah/)
- [David Friedman](https://devrijdagavond.com/tag/david-friedman/)
- [Tsfat](https://devrijdagavond.com/tag/tsfat/)
- [blauw](https://devrijdagavond.com/tag/blauw/)
- [virtuele rabbijn](https://devrijdagavond.com/tag/virtuele-rabbijn/)
- [mokum op de gracht](https://devrijdagavond.com/tag/mokum-op-de-gracht/)
- [uilenburg](https://devrijdagavond.com/tag/uilenburg/)
- [wandering jew](https://devrijdagavond.com/tag/wandering-jew/)
- [simon van gelder](https://devrijdagavond.com/tag/simon-van-gelder/)
- [feuilleton](https://devrijdagavond.com/tag/feuilleton/)
- [antisemitismebestrijding](https://devrijdagavond.com/tag/antisemitismebestrijding/)
- [nationaal coordinator](https://devrijdagavond.com/tag/nationaal-coordinator/)
- [poeriem](https://devrijdagavond.com/tag/poeriem/)
- [discriminatie](https://devrijdagavond.com/tag/discriminatie/)
- [grondwet](https://devrijdagavond.com/tag/grondwet/)
- [sidoer](https://devrijdagavond.com/tag/sidoer/)
- [Spinoza](https://devrijdagavond.com/tag/spinoza/)
- [secularisatie](https://devrijdagavond.com/tag/secularisatie/)
- [droosje](https://devrijdagavond.com/tag/droosje/)
- [Bloeme Evers](https://devrijdagavond.com/tag/bloeme-evers/)
- [cidi](https://devrijdagavond.com/tag/cidi/)
- [verkiezingen](https://devrijdagavond.com/tag/verkiezingen/)
- [Joodse Genealogie](https://devrijdagavond.com/tag/joodse-genealogie/)
- [Pesach](https://devrijdagavond.com/tag/pesach/)
- [identiteit](https://devrijdagavond.com/tag/identiteit/)
- [chol hamoed](https://devrijdagavond.com/tag/chol-hamoed/)
- [uitttocht](https://devrijdagavond.com/tag/uitttocht/)
- [limmoed](https://devrijdagavond.com/tag/limmoed/)
- [Parasjat Sjemini](https://devrijdagavond.com/tag/parasjat-sjemini/)
- [mensenrechten](https://devrijdagavond.com/tag/mensenrechten/)
- [Tazria-Metsorah](https://devrijdagavond.com/tag/tazria-metsorah/)
- [seder](https://devrijdagavond.com/tag/seder/)
- [Acharee Mot-Kedosjim](https://devrijdagavond.com/tag/acharee-mot-kedosjim/)
- [Shoa](https://devrijdagavond.com/tag/shoa/)
- [Ruben Vis](https://devrijdagavond.com/tag/ruben-vis/)
- [Joods Amsterdam](https://devrijdagavond.com/tag/joods-amsterdam/)
- [vrijdenkers](https://devrijdagavond.com/tag/vrijdenkers/)
- [Dina-Perla](https://devrijdagavond.com/tag/dina-perla/)
- [Human](https://devrijdagavond.com/tag/human/)
- [Rotterdam](https://devrijdagavond.com/tag/rotterdam/)
- [verzet](https://devrijdagavond.com/tag/verzet/)
- [kaddisj](https://devrijdagavond.com/tag/kaddisj/)
- [Podacast](https://devrijdagavond.com/tag/podacast/)
- [podcast](https://devrijdagavond.com/tag/podcast/)
- [Arnon Grunberg](https://devrijdagavond.com/tag/arnon-grunberg/)
- [pesach seder](https://devrijdagavond.com/tag/pesach-seder/)
- [parasja Behar-Bechoekotai](https://devrijdagavond.com/tag/parasja-behar-bechoekotai/)
- [Rose Ausländer](https://devrijdagavond.com/tag/rose-auslander/)
- [Hilde Domin](https://devrijdagavond.com/tag/hilde-domin/)
- [Stolpersteine](https://devrijdagavond.com/tag/stolpersteine/)
- [Irak](https://devrijdagavond.com/tag/irak/)
- [Gaza](https://devrijdagavond.com/tag/gaza/)
- [cabal](https://devrijdagavond.com/tag/cabal/)
- [ossebaard](https://devrijdagavond.com/tag/ossebaard/)
- [antisemitisme](https://devrijdagavond.com/tag/antisemitisme/)
- [Sjelach Lecha](https://devrijdagavond.com/tag/sjelach-lecha/)
- [Amsterdam Klezmer Band](https://devrijdagavond.com/tag/amsterdam-klezmer-band/)
- [anti-Netanjahoe coalitieakkoord](https://devrijdagavond.com/tag/anti-netanjahoe-coalitieakkoord/)
- [Lea Goldberg](https://devrijdagavond.com/tag/lea-goldberg/)
- [Uilenburgersjoel](https://devrijdagavond.com/tag/uilenburgersjoel/)
- [Choekat](https://devrijdagavond.com/tag/choekat/)
- [Israel politiek](https://devrijdagavond.com/tag/israel-politiek/)
- [corona in Israel](https://devrijdagavond.com/tag/corona-in-israel/)
- [herdenking slavernij](https://devrijdagavond.com/tag/herdenking-slavernij/)
- [Keti Koti](https://devrijdagavond.com/tag/keti-koti/)
- [Vrouwen in de Talmoed](https://devrijdagavond.com/tag/vrouwen-in-de-talmoed/)
- [tentoonstelling](https://devrijdagavond.com/tag/tentoonstelling/)
- [israel](https://devrijdagavond.com/tag/israel/)
- [poëzie](https://devrijdagavond.com/tag/poezie/)
- [joodse muziek](https://devrijdagavond.com/tag/joodse-muziek/)
- [Jascha Nemtsov](https://devrijdagavond.com/tag/jascha-nemtsov/)
- [Het Joodse leven op de gracht gaat door. In Westerbork vereizen de eerste barakken voor de Duitse vluchtelingen.](https://devrijdagavond.com/tag/het-joodse-leven-op-de-gracht-gaat-door-in-westerbork-vereizen-de-eerste-barakken-voor-de-duitse-vluchtelingen/)
- [Esnoga](https://devrijdagavond.com/tag/esnoga/)
- [synagoge](https://devrijdagavond.com/tag/synagoge/)
- [Mokum](https://devrijdagavond.com/tag/mokum/)
- [Soeka](https://devrijdagavond.com/tag/soeka/)
- [chazzanoet](https://devrijdagavond.com/tag/chazzanoet/)
- [Chazzan](https://devrijdagavond.com/tag/chazzan/)
- [Vrijdenkers dialoog](https://devrijdagavond.com/tag/vrijdenkers-dialoog/)
- [BUND](https://devrijdagavond.com/tag/bund/)
- [TEDxwomen](https://devrijdagavond.com/tag/tedxwomen/)
- [WOII](https://devrijdagavond.com/tag/woii/)
- [complotdenken](https://devrijdagavond.com/tag/complotdenken/)
- [Maccabi](https://devrijdagavond.com/tag/maccabi/)
- [Maccabiah 2021](https://devrijdagavond.com/tag/maccabiah-2021/)
- [Paul Celan](https://devrijdagavond.com/tag/paul-celan/)
- [keppel](https://devrijdagavond.com/tag/keppel/)
- [hoofddoek](https://devrijdagavond.com/tag/hoofddoek/)
- [Sefardische muziek](https://devrijdagavond.com/tag/sefardische-muziek/)
- [archief](https://devrijdagavond.com/tag/archief/)
- [griekenland](https://devrijdagavond.com/tag/griekenland/)
- [Ed van Thijn](https://devrijdagavond.com/tag/ed-van-thijn/)
- [mosjé](https://devrijdagavond.com/tag/mosje/)
- [charedi](https://devrijdagavond.com/tag/charedi/)
- [drop-outs](https://devrijdagavond.com/tag/drop-outs/)
- [kledingstijl](https://devrijdagavond.com/tag/kledingstijl/)
- [zielsidentiteit](https://devrijdagavond.com/tag/zielsidentiteit/)
- [Boedapest](https://devrijdagavond.com/tag/boedapest/)
- [beeldende kunst](https://devrijdagavond.com/tag/beeldende-kunst/)
- [sjabbatkaarsen](https://devrijdagavond.com/tag/sjabbatkaarsen/)
- [historische De Vrijdagavond](https://devrijdagavond.com/tag/historische-de-vrijdagavond/)
- [alyah](https://devrijdagavond.com/tag/alyah/)
- [verraad](https://devrijdagavond.com/tag/verraad/)
- [anne frank](https://devrijdagavond.com/tag/anne-frank/)
- [#MeToo](https://devrijdagavond.com/tag/metoo/)
- [IHRD](https://devrijdagavond.com/tag/ihrd/)
- [herdenking](https://devrijdagavond.com/tag/herdenking/)
- [JHM](https://devrijdagavond.com/tag/jhm/)
- [jazz](https://devrijdagavond.com/tag/jazz/)
- [Bennett](https://devrijdagavond.com/tag/bennett/)
- [pandemie](https://devrijdagavond.com/tag/pandemie/)
- [humanrights](https://devrijdagavond.com/tag/humanrights/)
- [monument](https://devrijdagavond.com/tag/monument/)
- [weesperplein](https://devrijdagavond.com/tag/weesperplein/)
- [Babi Yar](https://devrijdagavond.com/tag/babi-yar/)
- [Limmoed 2022](https://devrijdagavond.com/tag/limmoed-2022/)
- [Uman](https://devrijdagavond.com/tag/uman/)
- [Poerim](https://devrijdagavond.com/tag/poerim/)
- [oekraine](https://devrijdagavond.com/tag/oekraine/)
- [hulp](https://devrijdagavond.com/tag/hulp/)
- [film](https://devrijdagavond.com/tag/film/)
- [three minutes](https://devrijdagavond.com/tag/three-minutes/)
- [suriname](https://devrijdagavond.com/tag/suriname/)
- [voedsel](https://devrijdagavond.com/tag/voedsel/)
- [theater](https://devrijdagavond.com/tag/theater/)
- [bendigamos](https://devrijdagavond.com/tag/bendigamos/)
- [tisja be'av](https://devrijdagavond.com/tag/tisja-beav/)
- [vrijdag vooraf](https://devrijdagavond.com/tag/vrijdag-vooraf/)
- [choppe](https://devrijdagavond.com/tag/choppe/)
- [utrecht](https://devrijdagavond.com/tag/utrecht/)
- [mexicanjers](https://devrijdagavond.com/tag/mexicanjers/)
- [vooroorlogse joodse kranten](https://devrijdagavond.com/tag/vooroorlogse-joodse-kranten/)
- [museaal erfgoed](https://devrijdagavond.com/tag/museaal-erfgoed/)
- [rosh hashana](https://devrijdagavond.com/tag/rosh-hashana/)
- [fotografie](https://devrijdagavond.com/tag/fotografie/)
- [fotogarfie.](https://devrijdagavond.com/tag/fotogarfie/)
- [reisverslag](https://devrijdagavond.com/tag/reisverslag/)
- [Hoge Feestdagen](https://devrijdagavond.com/tag/hoge-feestdagen/)
- [jom kipoer](https://devrijdagavond.com/tag/jom-kipoer/)
- [soekot](https://devrijdagavond.com/tag/soekot/)
- [reisbrief](https://devrijdagavond.com/tag/reisbrief/)
- [sjnorren](https://devrijdagavond.com/tag/sjnorren/)
- [muziek](https://devrijdagavond.com/tag/muziek/)
- [sjoel west](https://devrijdagavond.com/tag/sjoel-west/)
- [Jeruzalem](https://devrijdagavond.com/tag/jeruzalem/)
- [Qatar](https://devrijdagavond.com/tag/qatar/)
- [Recensie](https://devrijdagavond.com/tag/recensie/)
- [Ayahuasca](https://devrijdagavond.com/tag/ayahuasca/)
- [chanoeka](https://devrijdagavond.com/tag/chanoeka/)
- [toneel](https://devrijdagavond.com/tag/toneel/)
- [ladino](https://devrijdagavond.com/tag/ladino/)
- [anti-zwart racisme](https://devrijdagavond.com/tag/anti-zwart-racisme/)
- [kolonialisme](https://devrijdagavond.com/tag/kolonialisme/)
- [joods verzet](https://devrijdagavond.com/tag/joods-verzet/)
- [symposium](https://devrijdagavond.com/tag/symposium/)
- [ki tisa](https://devrijdagavond.com/tag/ki-tisa/)
- [wajikra](https://devrijdagavond.com/tag/wajikra/)
- [eo](https://devrijdagavond.com/tag/eo/)
- [holocaust](https://devrijdagavond.com/tag/holocaust/)
- [documentaire](https://devrijdagavond.com/tag/documentaire/)
- [vier zonen](https://devrijdagavond.com/tag/vier-zonen/)
- [hervormingen](https://devrijdagavond.com/tag/hervormingen/)
- [netanyahu](https://devrijdagavond.com/tag/netanyahu/)
- [afro-amerikaanse literatuur](https://devrijdagavond.com/tag/afro-amerikaanse-literatuur/)
- [hagada](https://devrijdagavond.com/tag/hagada/)
- [antiek](https://devrijdagavond.com/tag/antiek/)
- [frieda belinfante](https://devrijdagavond.com/tag/frieda-belinfante/)
- [tsaw](https://devrijdagavond.com/tag/tsaw/)
- [dagboeken](https://devrijdagavond.com/tag/dagboeken/)
- [oorlog](https://devrijdagavond.com/tag/oorlog/)
- [oorlogsdagboeken](https://devrijdagavond.com/tag/oorlogsdagboeken/)
- [poezie](https://devrijdagavond.com/tag/poezie-2/)
- [cultuur](https://devrijdagavond.com/tag/cultuur/)
- [limmud europe](https://devrijdagavond.com/tag/limmud-europe/)
- [ketoeba](https://devrijdagavond.com/tag/ketoeba/)
- [engelandvaarders](https://devrijdagavond.com/tag/engelandvaarders/)
- [Jewish Jazz](https://devrijdagavond.com/tag/jewish-jazz/)
- [Jiddisch](https://devrijdagavond.com/tag/jiddisch/)
- [Jiddische liederen](https://devrijdagavond.com/tag/jiddische-liederen/)
- [democratisch Israel](https://devrijdagavond.com/tag/democratisch-israel/)
- [joodse huizen](https://devrijdagavond.com/tag/joodse-huizen/)
- [verzetsmuseum](https://devrijdagavond.com/tag/verzetsmuseum/)
- [filosofie](https://devrijdagavond.com/tag/filosofie/)
- [Tazria-Metsora](https://devrijdagavond.com/tag/tazria-metsora/)
- [Tsara’at](https://devrijdagavond.com/tag/tsaraat/)
- [curaçoa](https://devrijdagavond.com/tag/curacoa/)
- [Roitman](https://devrijdagavond.com/tag/roitman/)
- [im Huub Oosterhuis](https://devrijdagavond.com/tag/im-huub-oosterhuis/)
- [OJEC](https://devrijdagavond.com/tag/ojec/)
- [Rosenfeld](https://devrijdagavond.com/tag/rosenfeld/)
- [boterkoek](https://devrijdagavond.com/tag/boterkoek/)
- [zeeburg](https://devrijdagavond.com/tag/zeeburg/)
- [theater na de dam](https://devrijdagavond.com/tag/theater-na-de-dam/)
- [gaat dit over ons?](https://devrijdagavond.com/tag/gaat-dit-over-ons/)
- [Acharé-Moth](https://devrijdagavond.com/tag/achare-moth/)
- [Omer telling](https://devrijdagavond.com/tag/omer-telling/)
- [Iran](https://devrijdagavond.com/tag/iran/)
- [cine mediene](https://devrijdagavond.com/tag/cine-mediene/)
- [bemidbar](https://devrijdagavond.com/tag/bemidbar/)
- [Oosterhuis](https://devrijdagavond.com/tag/oosterhuis/)
- [smotrich](https://devrijdagavond.com/tag/smotrich/)
- [kolonisten](https://devrijdagavond.com/tag/kolonisten/)
- [velsen](https://devrijdagavond.com/tag/velsen/)
- [Sjavoeot](https://devrijdagavond.com/tag/sjavoeot/)
- [Dolf Aronson](https://devrijdagavond.com/tag/dolf-aronson/)
- [naso](https://devrijdagavond.com/tag/naso/)
- [Agnon](https://devrijdagavond.com/tag/agnon/)
- [zionisme](https://devrijdagavond.com/tag/zionisme/)
- [zionisme in Nederland](https://devrijdagavond.com/tag/zionisme-in-nederland/)
- [wetenschapsfilosofie](https://devrijdagavond.com/tag/wetenschapsfilosofie/)
- [Ludwik Fleck](https://devrijdagavond.com/tag/ludwik-fleck/)
- [voetbal](https://devrijdagavond.com/tag/voetbal/)
- [inclusiviteit](https://devrijdagavond.com/tag/inclusiviteit/)
- [theologie](https://devrijdagavond.com/tag/theologie/)
- [Beha’alotecha](https://devrijdagavond.com/tag/behaalotecha/)
- [machanee](https://devrijdagavond.com/tag/machanee/)
- [eeda](https://devrijdagavond.com/tag/eeda/)
- [Joachimsthal](https://devrijdagavond.com/tag/joachimsthal/)
- [koloniale geschiedenis](https://devrijdagavond.com/tag/koloniale-geschiedenis/)
- [Rekenschap](https://devrijdagavond.com/tag/rekenschap/)
- [Gert Oostindie](https://devrijdagavond.com/tag/gert-oostindie/)
- [Herman Naktiel](https://devrijdagavond.com/tag/herman-naktiel/)
- [Ben Braber](https://devrijdagavond.com/tag/ben-braber/)
- [Biden](https://devrijdagavond.com/tag/biden/)
- [Sara Clara Eitje](https://devrijdagavond.com/tag/sara-clara-eitje/)
- [new theory](https://devrijdagavond.com/tag/new-theory/)
- [Obrechtsjoel](https://devrijdagavond.com/tag/obrechtsjoel/)
- [RAS](https://devrijdagavond.com/tag/ras/)
- [renovatie](https://devrijdagavond.com/tag/renovatie/)
- [Ben-Gvir](https://devrijdagavond.com/tag/ben-gvir/)
- [slavernij](https://devrijdagavond.com/tag/slavernij/)
- [Jodenbreestraat](https://devrijdagavond.com/tag/jodenbreestraat/)
- [Joden Houttuinen](https://devrijdagavond.com/tag/joden-houttuinen/)
- [politie](https://devrijdagavond.com/tag/politie/)
- [Joe Biden](https://devrijdagavond.com/tag/joe-biden/)
- [China supermacht](https://devrijdagavond.com/tag/china-supermacht/)
- [Mizrachim](https://devrijdagavond.com/tag/mizrachim/)
- [Anass Habib](https://devrijdagavond.com/tag/anass-habib/)
- [Rough Diamonds](https://devrijdagavond.com/tag/rough-diamonds/)
- [Pinchas](https://devrijdagavond.com/tag/pinchas/)
- [n-woord](https://devrijdagavond.com/tag/n-woord/)
- [diaspora](https://devrijdagavond.com/tag/diaspora/)
- [Boyarin](https://devrijdagavond.com/tag/boyarin/)
- [No-State](https://devrijdagavond.com/tag/no-state/)
- [vormgeving](https://devrijdagavond.com/tag/vormgeving/)
- [Fre Cohen](https://devrijdagavond.com/tag/fre-cohen/)
- [Fré Cohen](https://devrijdagavond.com/tag/fre-cohen-2/)
- [Jo Spier](https://devrijdagavond.com/tag/jo-spier/)
- [Davidoff](https://devrijdagavond.com/tag/davidoff/)
- [Uittocht](https://devrijdagavond.com/tag/uittocht/)
- [Libië](https://devrijdagavond.com/tag/libie/)
- [aliyah](https://devrijdagavond.com/tag/aliyah/)
- [Matot - Masee](https://devrijdagavond.com/tag/matot-masee/)
- [datukm Pesach](https://devrijdagavond.com/tag/datukm-pesach/)
- [New York](https://devrijdagavond.com/tag/new-york/)
- [Barneveldgroep](https://devrijdagavond.com/tag/barneveldgroep/)
- [Westerbork](https://devrijdagavond.com/tag/westerbork/)
- [Theresienstadt](https://devrijdagavond.com/tag/theresienstadt/)
- [Groningen](https://devrijdagavond.com/tag/groningen/)
- [Polak](https://devrijdagavond.com/tag/polak/)
- [pudding](https://devrijdagavond.com/tag/pudding/)
- [Ranja](https://devrijdagavond.com/tag/ranja/)
- [AIPAC](https://devrijdagavond.com/tag/aipac/)
- [J-Street](https://devrijdagavond.com/tag/j-street/)
- [Jemen](https://devrijdagavond.com/tag/jemen/)
- [Harry Belafonte](https://devrijdagavond.com/tag/harry-belafonte/)
- [Tweede Tempel](https://devrijdagavond.com/tag/tweede-tempel/)
- [rouwperiode](https://devrijdagavond.com/tag/rouwperiode/)
- [steunbalken](https://devrijdagavond.com/tag/steunbalken/)
- [sjabbat chazon](https://devrijdagavond.com/tag/sjabbat-chazon/)
- [Knesset](https://devrijdagavond.com/tag/knesset/)
- [CJO](https://devrijdagavond.com/tag/cjo/)
- [Harry Elte](https://devrijdagavond.com/tag/harry-elte/)
- [Marga Minco](https://devrijdagavond.com/tag/marga-minco/)
- [Winschoten](https://devrijdagavond.com/tag/winschoten/)
- [Winschoter citroenballen](https://devrijdagavond.com/tag/winschoter-citroenballen/)
- [Wa’etchanan](https://devrijdagavond.com/tag/waetchanan/)
- [Stephen Fry](https://devrijdagavond.com/tag/stephen-fry/)
- [Winsumer zalf](https://devrijdagavond.com/tag/winsumer-zalf/)
- [Chaja Polak](https://devrijdagavond.com/tag/chaja-polak/)
- [Trauma](https://devrijdagavond.com/tag/trauma/)
- [Betty Boop](https://devrijdagavond.com/tag/betty-boop/)
- [Ekev](https://devrijdagavond.com/tag/ekev/)
- [Catz-biitter](https://devrijdagavond.com/tag/catz-biitter/)
- [Oude en Nieuwe Pekela](https://devrijdagavond.com/tag/oude-en-nieuwe-pekela/)
- [Re’ee](https://devrijdagavond.com/tag/reee/)
- [Grete Weil](https://devrijdagavond.com/tag/grete-weil/)
- [Egypte](https://devrijdagavond.com/tag/egypte/)
- [protesten](https://devrijdagavond.com/tag/protesten/)
- [Abraham-akkoorden](https://devrijdagavond.com/tag/abraham-akkoorden/)
- [Mahler](https://devrijdagavond.com/tag/mahler/)
- [Shoftim](https://devrijdagavond.com/tag/shoftim/)
- [Europese dag joods erfgoed](https://devrijdagavond.com/tag/europese-dag-joods-erfgoed/)
- [Middelburg](https://devrijdagavond.com/tag/middelburg/)
- [Etty Hillesum Huis](https://devrijdagavond.com/tag/etty-hillesum-huis/)
- [demonstraties](https://devrijdagavond.com/tag/demonstraties/)
- [Jerry Moss](https://devrijdagavond.com/tag/jerry-moss/)
- [Synagoge Groningen](https://devrijdagavond.com/tag/synagoge-groningen/)
- [Joods Cultureel Erfgoed](https://devrijdagavond.com/tag/joods-cultureel-erfgoed/)
- [Open Monumentendag](https://devrijdagavond.com/tag/open-monumentendag/)
- [Aden](https://devrijdagavond.com/tag/aden/)
- [arbeid adelt](https://devrijdagavond.com/tag/arbeid-adelt/)
- [vrouwenbeweging](https://devrijdagavond.com/tag/vrouwenbeweging/)
- [vrouwenkiesrecht](https://devrijdagavond.com/tag/vrouwenkiesrecht/)
- [Ki Teetzee](https://devrijdagavond.com/tag/ki-teetzee/)
- [dierenwelzijn](https://devrijdagavond.com/tag/dierenwelzijn/)
- [Menachem Begin](https://devrijdagavond.com/tag/menachem-begin/)
- [Asjkenazische joden](https://devrijdagavond.com/tag/asjkenazische-joden/)
- [Cultuurkring](https://devrijdagavond.com/tag/cultuurkring/)
- [Rosj Hasjana](https://devrijdagavond.com/tag/rosj-hasjana/)
- [Gerard Dousjoel](https://devrijdagavond.com/tag/gerard-dousjoel/)
- [maffia](https://devrijdagavond.com/tag/maffia/)
- [Bagdad](https://devrijdagavond.com/tag/bagdad/)
- [Ki Tavo](https://devrijdagavond.com/tag/ki-tavo/)
- [Leo Mock](https://devrijdagavond.com/tag/leo-mock/)
- [Pirké Avot](https://devrijdagavond.com/tag/pirke-avot/)
- [Talmoed](https://devrijdagavond.com/tag/talmoed/)
- [Uri Avnery](https://devrijdagavond.com/tag/uri-avnery/)
- [Barak Medina](https://devrijdagavond.com/tag/barak-medina/)
- [Hebrew University](https://devrijdagavond.com/tag/hebrew-university/)
- [nitzaviem-wajelech](https://devrijdagavond.com/tag/nitzaviem-wajelech/)
- [biografisch woordenboek](https://devrijdagavond.com/tag/biografisch-woordenboek/)
- [JBW](https://devrijdagavond.com/tag/jbw/)
- [Shai Agnon](https://devrijdagavond.com/tag/shai-agnon/)
- [Marokko](https://devrijdagavond.com/tag/marokko/)
- [Ies Vorst](https://devrijdagavond.com/tag/ies-vorst/)
- [Jom Kipoeroorlog](https://devrijdagavond.com/tag/jom-kipoeroorlog/)
- [Kol Nidrei](https://devrijdagavond.com/tag/kol-nidrei/)
- [Tuschinski](https://devrijdagavond.com/tag/tuschinski/)
- [Ha’azinoe](https://devrijdagavond.com/tag/haazinoe/)
- [tesjoewa](https://devrijdagavond.com/tag/tesjoewa/)
- [Avinu Malkeinu](https://devrijdagavond.com/tag/avinu-malkeinu/)
- [Joseph Semah](https://devrijdagavond.com/tag/joseph-semah/)
- [Elon Musk](https://devrijdagavond.com/tag/elon-musk/)
- [Joods-Hongaars](https://devrijdagavond.com/tag/joods-hongaars/)
- [Anschluss](https://devrijdagavond.com/tag/anschluss/)
- [Weensche brieven](https://devrijdagavond.com/tag/weensche-brieven/)
- [Waterlooplein](https://devrijdagavond.com/tag/waterlooplein/)
- [Hertog Nadler](https://devrijdagavond.com/tag/hertog-nadler/)
- [seculier](https://devrijdagavond.com/tag/seculier/)
- [Simcha Tora](https://devrijdagavond.com/tag/simcha-tora/)
- [choepa](https://devrijdagavond.com/tag/choepa/)
- [mechitza](https://devrijdagavond.com/tag/mechitza/)
- [Simchat Torah](https://devrijdagavond.com/tag/simchat-torah/)
- [Taalboekenprijs](https://devrijdagavond.com/tag/taalboekenprijs/)
- [atoomprogramma](https://devrijdagavond.com/tag/atoomprogramma/)
- [loofhutten](https://devrijdagavond.com/tag/loofhutten/)
- [shemini atzeret](https://devrijdagavond.com/tag/shemini-atzeret/)
- [Hamas attack](https://devrijdagavond.com/tag/hamas-attack/)
- [Hamas aanval](https://devrijdagavond.com/tag/hamas-aanval/)
- [Israel oorlog](https://devrijdagavond.com/tag/israel-oorlog/)
- [Israel in nood](https://devrijdagavond.com/tag/israel-in-nood/)
- [Beresjiet](https://devrijdagavond.com/tag/beresjiet/)
- [Beersjiet](https://devrijdagavond.com/tag/beersjiet/)
- [Rasji](https://devrijdagavond.com/tag/rasji/)
- [7/10/23](https://devrijdagavond.com/tag/7-10-23/)
- [familiegeschiedenis](https://devrijdagavond.com/tag/familiegeschiedenis/)
- [Hongaars-joods](https://devrijdagavond.com/tag/hongaars-joods/)
- [Joseph Beuys](https://devrijdagavond.com/tag/joseph-beuys/)
- [Joodse iconografie](https://devrijdagavond.com/tag/joodse-iconografie/)
- [Beth Juliana](https://devrijdagavond.com/tag/beth-juliana/)
- [7 oktober 2023](https://devrijdagavond.com/tag/7-oktober-2023/)
- [dansen in sjoel](https://devrijdagavond.com/tag/dansen-in-sjoel/)
- [Noach](https://devrijdagavond.com/tag/noach/)
- [Haboniem](https://devrijdagavond.com/tag/haboniem/)
- [dialoog](https://devrijdagavond.com/tag/dialoog/)
- [Israel - Palestina](https://devrijdagavond.com/tag/israel-palestina/)
- [kunstenaarsboek](https://devrijdagavond.com/tag/kunstenaarsboek/)
- [Lech Lecha](https://devrijdagavond.com/tag/lech-lecha/)
- [vredesfront](https://devrijdagavond.com/tag/vredesfront/)
- [democratie](https://devrijdagavond.com/tag/democratie/)
- [Wajisjlach](https://devrijdagavond.com/tag/wajisjlach/)
- [malach](https://devrijdagavond.com/tag/malach/)
- [Avraham](https://devrijdagavond.com/tag/avraham/)
- [Akeda Jitschak](https://devrijdagavond.com/tag/akeda-jitschak/)
- [IDFA](https://devrijdagavond.com/tag/idfa/)
- [Benefietconcert](https://devrijdagavond.com/tag/benefietconcert/)
- [Maya Fridman](https://devrijdagavond.com/tag/maya-fridman/)
- [Farid Sheek](https://devrijdagavond.com/tag/farid-sheek/)
- [Mohsen Masoumi](https://devrijdagavond.com/tag/mohsen-masoumi/)
- [oorlogsdagboek](https://devrijdagavond.com/tag/oorlogsdagboek/)
- [Andries Sternheim](https://devrijdagavond.com/tag/andries-sternheim/)
- [Joodse begraafplaats Zeeburg](https://devrijdagavond.com/tag/joodse-begraafplaats-zeeburg/)
- [Salaam Shalom](https://devrijdagavond.com/tag/salaam-shalom/)
- [7.10](https://devrijdagavond.com/tag/7-10/)
- [7 oktober 23](https://devrijdagavond.com/tag/7-oktober-23/)
- [Chajee Sara](https://devrijdagavond.com/tag/chajee-sara/)
- [pogrom 7.10](https://devrijdagavond.com/tag/pogrom-7-10/)
- [Poetin](https://devrijdagavond.com/tag/poetin/)
- [vrede](https://devrijdagavond.com/tag/vrede/)
- [twee staten](https://devrijdagavond.com/tag/twee-staten/)
- [herdenking Kristallnacht](https://devrijdagavond.com/tag/herdenking-kristallnacht/)
- [Sigrid Kaag](https://devrijdagavond.com/tag/sigrid-kaag/)
- [Lichtpuntjes](https://devrijdagavond.com/tag/lichtpuntjes/)
- [Sheila Gogol](https://devrijdagavond.com/tag/sheila-gogol/)
- [gijzelaars](https://devrijdagavond.com/tag/gijzelaars/)
- [Yiddish Jazz](https://devrijdagavond.com/tag/yiddish-jazz/)
- [Toldot](https://devrijdagavond.com/tag/toldot/)
- [eerstgeboorterecht](https://devrijdagavond.com/tag/eerstgeboorterecht/)
- [Tel Aviv](https://devrijdagavond.com/tag/tel-aviv/)
- [Washington Rally](https://devrijdagavond.com/tag/washington-rally/)
- [Sol LeWitt](https://devrijdagavond.com/tag/sol-lewitt/)
- [Joods Museum](https://devrijdagavond.com/tag/joods-museum/)
- [Joods Museum Amsterdam](https://devrijdagavond.com/tag/joods-museum-amsterdam/)
- [Playground](https://devrijdagavond.com/tag/playground/)
- [Palestijnse autoriteit](https://devrijdagavond.com/tag/palestijnse-autoriteit/)
- [Wajetsee](https://devrijdagavond.com/tag/wajetsee/)
- [Ja'akovs ladder](https://devrijdagavond.com/tag/jaakovs-ladder/)
- [HaMakom](https://devrijdagavond.com/tag/hamakom/)
- [Je Suis Israel](https://devrijdagavond.com/tag/je-suis-israel/)
- [Vrijlating](https://devrijdagavond.com/tag/vrijlating/)
- [Frans Stuy](https://devrijdagavond.com/tag/frans-stuy/)
- [Yahua Sinwar](https://devrijdagavond.com/tag/yahua-sinwar/)
- [chansons](https://devrijdagavond.com/tag/chansons/)
- [Joods Marokko](https://devrijdagavond.com/tag/joods-marokko/)
- [graffiti](https://devrijdagavond.com/tag/graffiti/)
- [seksueel geweld](https://devrijdagavond.com/tag/seksueel-geweld/)
- [gijzelaaars](https://devrijdagavond.com/tag/gijzelaaars/)
- [Golda](https://devrijdagavond.com/tag/golda/)
- [Benzi Borfman](https://devrijdagavond.com/tag/benzi-borfman/)
- [Mirjam van Dam](https://devrijdagavond.com/tag/mirjam-van-dam/)
- [Vredesproces](https://devrijdagavond.com/tag/vredesproces/)
- [Palestijns zelfbestuur](https://devrijdagavond.com/tag/palestijns-zelfbestuur/)
- [Makabeeën](https://devrijdagavond.com/tag/makabeeen/)
- [chanoekia](https://devrijdagavond.com/tag/chanoekia/)
- [Fake news](https://devrijdagavond.com/tag/fake-news/)
- [cartoons](https://devrijdagavond.com/tag/cartoons/)
- [Palestijnse wensen](https://devrijdagavond.com/tag/palestijnse-wensen/)
- [Mikets](https://devrijdagavond.com/tag/mikets/)
- [Nan Goldin](https://devrijdagavond.com/tag/nan-goldin/)
- [Israel Vandaag](https://devrijdagavond.com/tag/israel-vandaag/)
- [chanoeka 2023](https://devrijdagavond.com/tag/chanoeka-2023/)
- [kerstliedjes](https://devrijdagavond.com/tag/kerstliedjes/)
- [joodse componisten](https://devrijdagavond.com/tag/joodse-componisten/)
- [Woman Wage Peace](https://devrijdagavond.com/tag/woman-wage-peace/)
- [Enschede](https://devrijdagavond.com/tag/enschede/)
- [Wajigasj](https://devrijdagavond.com/tag/wajigasj/)
- [Jozef](https://devrijdagavond.com/tag/jozef/)
- [Pardes](https://devrijdagavond.com/tag/pardes/)
- [Rob Cassuto](https://devrijdagavond.com/tag/rob-cassuto/)
- [christendom](https://devrijdagavond.com/tag/christendom/)
- [kerst](https://devrijdagavond.com/tag/kerst/)
- [Joodse Jezus](https://devrijdagavond.com/tag/joodse-jezus/)
- [Exit strategie](https://devrijdagavond.com/tag/exit-strategie/)
- [parochet](https://devrijdagavond.com/tag/parochet/)
- [Prinses Wilhelmina van Pruisen](https://devrijdagavond.com/tag/prinses-wilhelmina-van-pruisen/)
- [Micha Wertheim](https://devrijdagavond.com/tag/micha-wertheim/)
- [Oudejaarsavond](https://devrijdagavond.com/tag/oudejaarsavond/)
- [vuurwerk](https://devrijdagavond.com/tag/vuurwerk/)
- [protest](https://devrijdagavond.com/tag/protest/)
- [anti-Netanyahu](https://devrijdagavond.com/tag/anti-netanyahu/)
- [Parasja Wajechi](https://devrijdagavond.com/tag/parasja-wajechi/)
- [Wajechi](https://devrijdagavond.com/tag/wajechi/)
- [Sjimsjon](https://devrijdagavond.com/tag/sjimsjon/)
- [laajnen](https://devrijdagavond.com/tag/laajnen/)
- [Overlevenden](https://devrijdagavond.com/tag/overlevenden/)
- [getuigen](https://devrijdagavond.com/tag/getuigen/)
- [Leiderschap](https://devrijdagavond.com/tag/leiderschap/)
- [Michel de Klerk](https://devrijdagavond.com/tag/michel-de-klerk/)
- [Museum Het Schip](https://devrijdagavond.com/tag/museum-het-schip/)
- [SJEMOT](https://devrijdagavond.com/tag/sjemot/)
- [Hezbollah](https://devrijdagavond.com/tag/hezbollah/)
- [Joodse musea](https://devrijdagavond.com/tag/joodse-musea/)
- [mobilisatie](https://devrijdagavond.com/tag/mobilisatie/)
- [Friesland](https://devrijdagavond.com/tag/friesland/)
- [Hindeloopen](https://devrijdagavond.com/tag/hindeloopen/)
- [misjpochelogie](https://devrijdagavond.com/tag/misjpochelogie/)
- [Rob Oudkrk](https://devrijdagavond.com/tag/rob-oudkrk/)
- [Rebecca Baruch](https://devrijdagavond.com/tag/rebecca-baruch/)
- [tweestatenoplossing](https://devrijdagavond.com/tag/tweestatenoplossing/)
- [Westbank](https://devrijdagavond.com/tag/westbank/)
- [settlers](https://devrijdagavond.com/tag/settlers/)
- [wa’era](https://devrijdagavond.com/tag/waera-2/)
- [wajera](https://devrijdagavond.com/tag/wajera/)
- [Amsterdamse School](https://devrijdagavond.com/tag/amsterdamse-school/)
- [architectuur](https://devrijdagavond.com/tag/architectuur/)
- [Bo](https://devrijdagavond.com/tag/bo/)
- [Rabin](https://devrijdagavond.com/tag/rabin/)
- [tv doc](https://devrijdagavond.com/tag/tv-doc/)
- [Auschwitz](https://devrijdagavond.com/tag/auschwitz/)
- [Nationaal Holocaust Monument](https://devrijdagavond.com/tag/nationaal-holocaust-monument/)
- [Parasjat Besjallach](https://devrijdagavond.com/tag/parasjat-besjallach/)
- [Besjallach](https://devrijdagavond.com/tag/besjallach/)
- [Deborah en Barak](https://devrijdagavond.com/tag/deborah-en-barak/)
- [Joodse kinderen jaren dertig](https://devrijdagavond.com/tag/joodse-kinderen-jaren-dertig/)
- [Nederlandse media](https://devrijdagavond.com/tag/nederlandse-media/)
- [No-State Solution](https://devrijdagavond.com/tag/no-state-solution/)
- [Limmoed Nederland](https://devrijdagavond.com/tag/limmoed-nederland/)
- [Maimonides](https://devrijdagavond.com/tag/maimonides/)
- [Leo Strauss](https://devrijdagavond.com/tag/leo-strauss/)
- [Jewish Studies](https://devrijdagavond.com/tag/jewish-studies/)
- [Bat Ella](https://devrijdagavond.com/tag/bat-ella/)
- [Limmoed 2024](https://devrijdagavond.com/tag/limmoed-2024/)
- [roofkunst](https://devrijdagavond.com/tag/roofkunst/)
- [Misjpatiem](https://devrijdagavond.com/tag/misjpatiem/)
- [Klezmer](https://devrijdagavond.com/tag/klezmer/)
- [Bomba Pop](https://devrijdagavond.com/tag/bomba-pop/)
- [Holocaust education](https://devrijdagavond.com/tag/holocaust-education/)
- [sjoel Buitenveldert](https://devrijdagavond.com/tag/sjoel-buitenveldert/)
- [Teroema](https://devrijdagavond.com/tag/teroema/)
- [Rav Maarsen](https://devrijdagavond.com/tag/rav-maarsen/)
- [spotprent](https://devrijdagavond.com/tag/spotprent/)
- [Pianostemmen](https://devrijdagavond.com/tag/pianostemmen/)
- [TG Goed Gezelschap](https://devrijdagavond.com/tag/tg-goed-gezelschap/)
- [Chantal Akerman](https://devrijdagavond.com/tag/chantal-akerman/)
- [Jeanne Dielman](https://devrijdagavond.com/tag/jeanne-dielman/)
- [rabbijn Maarsen](https://devrijdagavond.com/tag/rabbijn-maarsen/)
- [Hans Bloemendal](https://devrijdagavond.com/tag/hans-bloemendal/)
- [Jules van Hessen](https://devrijdagavond.com/tag/jules-van-hessen/)
- [Sjier Hama’alot](https://devrijdagavond.com/tag/sjier-hamaalot/)
- [Tetaswe](https://devrijdagavond.com/tag/tetaswe/)
- [tetsawee](https://devrijdagavond.com/tag/tetsawee/)
- [Joodse Raad](https://devrijdagavond.com/tag/joodse-raad/)
- [De Joodse Raad](https://devrijdagavond.com/tag/de-joodse-raad/)
- [Rob OUdkerk](https://devrijdagavond.com/tag/rob-oudkerk/)
- [Ben Gvir](https://devrijdagavond.com/tag/ben-gvir-2/)
- [Doron Landberg](https://devrijdagavond.com/tag/doron-landberg/)
- [Kunsthal Rotterdam](https://devrijdagavond.com/tag/kunsthal-rotterdam/)
- [Francis Wolff](https://devrijdagavond.com/tag/francis-wolff/)
- [Alfred Lion](https://devrijdagavond.com/tag/alfred-lion/)
- [Shalva](https://devrijdagavond.com/tag/shalva/)
- [Zichron Menachem](https://devrijdagavond.com/tag/zichron-menachem/)
- [Hatzhala](https://devrijdagavond.com/tag/hatzhala/)
- [Pierre Bokma](https://devrijdagavond.com/tag/pierre-bokma/)
- [Jack Wouterse](https://devrijdagavond.com/tag/jack-wouterse/)
- [David Cohen](https://devrijdagavond.com/tag/david-cohen/)
- [Virrie Cohen](https://devrijdagavond.com/tag/virrie-cohen/)
- [Primo Levi](https://devrijdagavond.com/tag/primo-levi/)
- [tram en 8](https://devrijdagavond.com/tag/tram-en-8/)
- [Verdwenen Stad](https://devrijdagavond.com/tag/verdwenen-stad/)
- [Tram 8](https://devrijdagavond.com/tag/tram-8/)
- [Deportaties](https://devrijdagavond.com/tag/deportaties/)
- [Willy Lindwer](https://devrijdagavond.com/tag/willy-lindwer/)
- [Wajakheel 5784](https://devrijdagavond.com/tag/wajakheel-5784/)
- [Wajakheel](https://devrijdagavond.com/tag/wajakheel/)
- [sjabbat](https://devrijdagavond.com/tag/sjabbat/)
- [sjomeer sjabbat](https://devrijdagavond.com/tag/sjomeer-sjabbat/)
- [Kamala Harris](https://devrijdagavond.com/tag/kamala-harris/)
- [Yahya Shinwar](https://devrijdagavond.com/tag/yahya-shinwar/)
- [Benny Gantz](https://devrijdagavond.com/tag/benny-gantz/)
- [Curt Bloch](https://devrijdagavond.com/tag/curt-bloch/)
- [Jüdisches Museum Berlin](https://devrijdagavond.com/tag/judisches-museum-berlin/)
- [Onderwater cabaret](https://devrijdagavond.com/tag/onderwater-cabaret/)
- [NHM](https://devrijdagavond.com/tag/nhm/)
- [Nationaal Holocaust Museum](https://devrijdagavond.com/tag/nationaal-holocaust-museum/)
- [opening NHM](https://devrijdagavond.com/tag/opening-nhm/)
- [Holocaust educatie](https://devrijdagavond.com/tag/holocaust-educatie/)
- [President Herzog](https://devrijdagavond.com/tag/president-herzog/)
- [Ramadan](https://devrijdagavond.com/tag/ramadan/)
- [Herdenkingscultuur](https://devrijdagavond.com/tag/herdenkingscultuur/)
- [Blue Note](https://devrijdagavond.com/tag/blue-note/)
- [Kol Nidre](https://devrijdagavond.com/tag/kol-nidre/)
- [Pekoedee](https://devrijdagavond.com/tag/pekoedee/)
- [Halsema](https://devrijdagavond.com/tag/halsema/)
- [Kamp Westerbork](https://devrijdagavond.com/tag/kamp-westerbork/)
- [Grunberg](https://devrijdagavond.com/tag/grunberg/)
- [Irene Zwiep](https://devrijdagavond.com/tag/irene-zwiep/)
- [Adon Olam](https://devrijdagavond.com/tag/adon-olam/)
- [feestdag](https://devrijdagavond.com/tag/feestdag/)
- [Joodse Cultureel Centrum](https://devrijdagavond.com/tag/joodse-cultureel-centrum/)
- [JCC Buitenveldert](https://devrijdagavond.com/tag/jcc-buitenveldert/)
- [Joweljaar](https://devrijdagavond.com/tag/joweljaar/)
- [Bergen-Belsen](https://devrijdagavond.com/tag/bergen-belsen/)
- [oorlogsherinneringen](https://devrijdagavond.com/tag/oorlogsherinneringen/)
- [Menachem Asscher](https://devrijdagavond.com/tag/menachem-asscher/)
- [Clara Asscher Pinkhof](https://devrijdagavond.com/tag/clara-asscher-pinkhof/)
- [vertelconcert](https://devrijdagavond.com/tag/vertelconcert/)
- [censuur](https://devrijdagavond.com/tag/censuur/)
- [Lenny Kuhr](https://devrijdagavond.com/tag/lenny-kuhr/)
- [Aaron Taylor-Johnson](https://devrijdagavond.com/tag/aaron-taylor-johnson/)
- [Purim in New York](https://devrijdagavond.com/tag/purim-in-new-york/)
- [Altneu shul](https://devrijdagavond.com/tag/altneu-shul/)
- [Rabbi Pinto](https://devrijdagavond.com/tag/rabbi-pinto/)
- [Tzav 5784](https://devrijdagavond.com/tag/tzav-5784/)
- [Ruthi Helbitz Cohen](https://devrijdagavond.com/tag/ruthi-helbitz-cohen/)
- [polarisatie](https://devrijdagavond.com/tag/polarisatie/)
- [plat-progressief](https://devrijdagavond.com/tag/plat-progressief/)
- [Altneu synagoge](https://devrijdagavond.com/tag/altneu-synagoge/)
- [rabbijn Goldschmidt](https://devrijdagavond.com/tag/rabbijn-goldschmidt/)
- [Shemini](https://devrijdagavond.com/tag/shemini/)
- [koosjer](https://devrijdagavond.com/tag/koosjer/)
- [Onderduik](https://devrijdagavond.com/tag/onderduik/)
- [Een adres](https://devrijdagavond.com/tag/een-adres/)
- [Nettie van Zwanenbergprijs](https://devrijdagavond.com/tag/nettie-van-zwanenbergprijs/)
- [beul van Nederland](https://devrijdagavond.com/tag/beul-van-nederland/)
- [Norman Miller](https://devrijdagavond.com/tag/norman-miller/)
- [Seyss-Inquart](https://devrijdagavond.com/tag/seyss-inquart/)
- [Yuri Honing](https://devrijdagavond.com/tag/yuri-honing/)
- [Kaarslichtconcert](https://devrijdagavond.com/tag/kaarslichtconcert/)
- [Tazria](https://devrijdagavond.com/tag/tazria/)
- [huidziekten](https://devrijdagavond.com/tag/huidziekten/)
- [tzara’at](https://devrijdagavond.com/tag/tzaraat/)
- [Vervalsers](https://devrijdagavond.com/tag/vervalsers/)
- [schuldgevoelens](https://devrijdagavond.com/tag/schuldgevoelens/)
- [seideren](https://devrijdagavond.com/tag/seideren/)
- [seidertafel](https://devrijdagavond.com/tag/seidertafel/)
- [Oost-Groningen](https://devrijdagavond.com/tag/oost-groningen/)
- [juwelen](https://devrijdagavond.com/tag/juwelen/)
- [juwelenjacht](https://devrijdagavond.com/tag/juwelenjacht/)
- [vehie sheamada](https://devrijdagavond.com/tag/vehie-sheamada/)
- [matses](https://devrijdagavond.com/tag/matses/)
- [Ballistische raketten](https://devrijdagavond.com/tag/ballistische-raketten/)
- [oorlog tegen Iran](https://devrijdagavond.com/tag/oorlog-tegen-iran/)
- [Stoppelman](https://devrijdagavond.com/tag/stoppelman/)
- [De Ballade van Mauthausen](https://devrijdagavond.com/tag/de-ballade-van-mauthausen/)
- [Metsora](https://devrijdagavond.com/tag/metsora/)
- [Vlucht voor Holocaust](https://devrijdagavond.com/tag/vlucht-voor-holocaust/)
- [Pesach 5784](https://devrijdagavond.com/tag/pesach-5784/)
- [Pimentel](https://devrijdagavond.com/tag/pimentel/)
- [crèche](https://devrijdagavond.com/tag/creche/)
- [Diamanten](https://devrijdagavond.com/tag/diamanten/)
- [Inhorgenta](https://devrijdagavond.com/tag/inhorgenta/)
- [Sjabbat Chol haMo’ed](https://devrijdagavond.com/tag/sjabbat-chol-hamoed/)
- [Oy Veh](https://devrijdagavond.com/tag/oy-veh/)
- [filmfestival](https://devrijdagavond.com/tag/filmfestival/)
- [Lisa Oppenheim](https://devrijdagavond.com/tag/lisa-oppenheim/)
- [geroofde kunst](https://devrijdagavond.com/tag/geroofde-kunst/)
- [academisch-activisme](https://devrijdagavond.com/tag/academisch-activisme/)
- [postcoloniual theory](https://devrijdagavond.com/tag/postcoloniual-theory/)
- [beeldoorlog](https://devrijdagavond.com/tag/beeldoorlog/)
- [joodse straatventers](https://devrijdagavond.com/tag/joodse-straatventers/)
- [Jodenbuurt](https://devrijdagavond.com/tag/jodenbuurt/)
- [Deborah Turbeville](https://devrijdagavond.com/tag/deborah-turbeville/)
- [Kedosjiem](https://devrijdagavond.com/tag/kedosjiem/)
- [Universiteit van Amsterdam](https://devrijdagavond.com/tag/universiteit-van-amsterdam/)
- [tentenkamp](https://devrijdagavond.com/tag/tentenkamp/)
- [Jom Ha'Shoah herdenking 2024](https://devrijdagavond.com/tag/jom-hashoah-herdenking-2024/)
- [studentenprotest](https://devrijdagavond.com/tag/studentenprotest/)
- [Ingo Elbe](https://devrijdagavond.com/tag/ingo-elbe/)
- [Emor](https://devrijdagavond.com/tag/emor/)
- [Ramban](https://devrijdagavond.com/tag/ramban/)
- [Zan Nadir](https://devrijdagavond.com/tag/zan-nadir/)
- [Mirjam Bolle](https://devrijdagavond.com/tag/mirjam-bolle/)
- [Holocaust Musea](https://devrijdagavond.com/tag/holocaust-musea/)
- [Behar 5784](https://devrijdagavond.com/tag/behar-5784/)
- [Behar](https://devrijdagavond.com/tag/behar/)
- [Eco Bible](https://devrijdagavond.com/tag/eco-bible/)
- [ecobijbel](https://devrijdagavond.com/tag/ecobijbel/)
- [Karim Kahn](https://devrijdagavond.com/tag/karim-kahn/)
- [Landau](https://devrijdagavond.com/tag/landau/)
- [Poolse joden](https://devrijdagavond.com/tag/poolse-joden/)
- [apartheid](https://devrijdagavond.com/tag/apartheid/)
- [zionisten](https://devrijdagavond.com/tag/zionisten/)
- [ontheemden](https://devrijdagavond.com/tag/ontheemden/)
- [Zemtsov Altvioolkwartet](https://devrijdagavond.com/tag/zemtsov-altvioolkwartet/)
- [Winchoten](https://devrijdagavond.com/tag/winchoten/)
- [Gustav Tahl](https://devrijdagavond.com/tag/gustav-tahl/)
- [Bechoekotai](https://devrijdagavond.com/tag/bechoekotai/)
- [Orthodoxe vrouwendienst](https://devrijdagavond.com/tag/orthodoxe-vrouwendienst/)
- [Alats Libie](https://devrijdagavond.com/tag/alats-libie/)
- [Renana Ravitsy Pilzer](https://devrijdagavond.com/tag/renana-ravitsy-pilzer/)
- [Avishai Cohen](https://devrijdagavond.com/tag/avishai-cohen/)
- [Voorzanger Landau](https://devrijdagavond.com/tag/voorzanger-landau/)
- [Stichting Gilat](https://devrijdagavond.com/tag/stichting-gilat/)
- [Jacob Israel de Haan](https://devrijdagavond.com/tag/jacob-israel-de-haan/)
- [Bamidbar](https://devrijdagavond.com/tag/bamidbar/)
- [Shura Lipovsky](https://devrijdagavond.com/tag/shura-lipovsky/)
- [De Joodse Stad](https://devrijdagavond.com/tag/de-joodse-stad/)
- [Parasjat Naso](https://devrijdagavond.com/tag/parasjat-naso/)
- [Sharon Azrieli](https://devrijdagavond.com/tag/sharon-azrieli/)
- [Behaalotecha](https://devrijdagavond.com/tag/behaalotecha-2/)
- [Shulamit Reinharz](https://devrijdagavond.com/tag/shulamit-reinharz/)
- [IM Gita Hacham](https://devrijdagavond.com/tag/im-gita-hacham/)
- [Spreuken over de fundamenten](https://devrijdagavond.com/tag/spreuken-over-de-fundamenten/)
- [Gita Hacham](https://devrijdagavond.com/tag/gita-hacham/)
- [Vrees ons](https://devrijdagavond.com/tag/vrees-ons/)
- [Armageddon](https://devrijdagavond.com/tag/armageddon/)
- [Messiach](https://devrijdagavond.com/tag/messiach/)
- [rabbijn Vorst](https://devrijdagavond.com/tag/rabbijn-vorst/)
- [Ies Vorst z"l](https://devrijdagavond.com/tag/ies-vorst-zl/)
- [Sjelach-Lecha](https://devrijdagavond.com/tag/sjelach-lecha-2/)
- [Tip Top theater](https://devrijdagavond.com/tag/tip-top-theater/)
- [Joseph Kroonenberg](https://devrijdagavond.com/tag/joseph-kroonenberg/)
- [Piet Wessendorp](https://devrijdagavond.com/tag/piet-wessendorp/)
- [Binnenhof](https://devrijdagavond.com/tag/binnenhof/)
- [boekenjood](https://devrijdagavond.com/tag/boekenjood/)
- [Yarkon park](https://devrijdagavond.com/tag/yarkon-park/)
- [Har Hamenoechot](https://devrijdagavond.com/tag/har-hamenoechot/)
- [Rosj Pina](https://devrijdagavond.com/tag/rosj-pina/)
- [Yeshive University](https://devrijdagavond.com/tag/yeshive-university/)
- [circumcision](https://devrijdagavond.com/tag/circumcision/)
- [besnijdenis](https://devrijdagavond.com/tag/besnijdenis/)
- [Klaagmuur](https://devrijdagavond.com/tag/klaagmuur/)
- [Halte Hausdorff](https://devrijdagavond.com/tag/halte-hausdorff/)
- [David Hausdorff](https://devrijdagavond.com/tag/david-hausdorff/)
- [Jizkor](https://devrijdagavond.com/tag/jizkor/)
- [Palestina](https://devrijdagavond.com/tag/palestina/)
- [Revisionisten](https://devrijdagavond.com/tag/revisionisten/)
- [Rietveld Academie](https://devrijdagavond.com/tag/rietveld-academie/)
- [Graduation show](https://devrijdagavond.com/tag/graduation-show/)
- [Eldad Kisch](https://devrijdagavond.com/tag/eldad-kisch/)
- [De middagvrouw](https://devrijdagavond.com/tag/de-middagvrouw/)
- [Hamastunnels](https://devrijdagavond.com/tag/hamastunnels/)
- [Trump](https://devrijdagavond.com/tag/trump/)
- [Ajax](https://devrijdagavond.com/tag/ajax/)
- [Wenen](https://devrijdagavond.com/tag/wenen/)
- [Balak 5784](https://devrijdagavond.com/tag/balak-5784/)
- [Balak](https://devrijdagavond.com/tag/balak/)
- [artikel 23](https://devrijdagavond.com/tag/artikel-23/)
- [Jiddisj](https://devrijdagavond.com/tag/jiddisj/)
- [Wing of Zion](https://devrijdagavond.com/tag/wing-of-zion/)
- [Sjoel renovatie](https://devrijdagavond.com/tag/sjoel-renovatie/)
- [Congres](https://devrijdagavond.com/tag/congres/)
- [Druzen](https://devrijdagavond.com/tag/druzen/)
- [islam](https://devrijdagavond.com/tag/islam/)
- [Matot-Masee](https://devrijdagavond.com/tag/matot-masee-2/)
- [Vlooienburg](https://devrijdagavond.com/tag/vlooienburg/)
- [Diana Blok](https://devrijdagavond.com/tag/diana-blok/)
- [museum Cobra](https://devrijdagavond.com/tag/museum-cobra/)
- [Dewariem](https://devrijdagavond.com/tag/dewariem/)
- [Tim Walz](https://devrijdagavond.com/tag/tim-walz/)
- [Amerikaanse verkiezingen](https://devrijdagavond.com/tag/amerikaanse-verkiezingen/)
- [Iran aanval](https://devrijdagavond.com/tag/iran-aanval/)
- [restauratie](https://devrijdagavond.com/tag/restauratie/)
- [Keulen](https://devrijdagavond.com/tag/keulen/)
- [Tweede Wereldoorlog](https://devrijdagavond.com/tag/tweede-wereldoorlog/)
- [tu b’av](https://devrijdagavond.com/tag/tu-bav/)
- [sjiduch](https://devrijdagavond.com/tag/sjiduch/)
- [Surinaamse Joden](https://devrijdagavond.com/tag/surinaamse-joden/)
- [Bom servo Elieser](https://devrijdagavond.com/tag/bom-servo-elieser/)
- [Omroepen in de oorlog](https://devrijdagavond.com/tag/omroepen-in-de-oorlog/)
- [Dick Verkijk](https://devrijdagavond.com/tag/dick-verkijk/)
- [Willem Vogt](https://devrijdagavond.com/tag/willem-vogt/)
- [therapie](https://devrijdagavond.com/tag/therapie/)
- [Joods Maatschappelijk Werk](https://devrijdagavond.com/tag/joods-maatschappelijk-werk/)
- [Lekstraatsjoel](https://devrijdagavond.com/tag/lekstraatsjoel/)
- [Abraham Elzas](https://devrijdagavond.com/tag/abraham-elzas/)
- [David Sluys](https://devrijdagavond.com/tag/david-sluys/)
- [Waetchanan](https://devrijdagavond.com/tag/waetchanan-2/)
- [Yuval Harari](https://devrijdagavond.com/tag/yuval-harari/)
- [Haviva Ner-David](https://devrijdagavond.com/tag/haviva-ner-david/)
- [Generatieverschil](https://devrijdagavond.com/tag/generatieverschil/)
- [Rav Chaim Breit](https://devrijdagavond.com/tag/rav-chaim-breit/)
- [Verraad van Hilversum](https://devrijdagavond.com/tag/verraad-van-hilversum/)
- [Veerkracht](https://devrijdagavond.com/tag/veerkracht/)
- [Israel Hamas oorlog](https://devrijdagavond.com/tag/israel-hamas-oorlog/)
- [Re'eh](https://devrijdagavond.com/tag/reeh/)
- [vlees eten](https://devrijdagavond.com/tag/vlees-eten/)
- [New York sjoels](https://devrijdagavond.com/tag/new-york-sjoels/)
- [The Ensemble Final](https://devrijdagavond.com/tag/the-ensemble-final/)
- [The Jewish Amsterdam Chamber Ensemble](https://devrijdagavond.com/tag/the-jewish-amsterdam-chamber-ensemble/)
- [Amstelkerk](https://devrijdagavond.com/tag/amstelkerk/)
- [Gegijzelden](https://devrijdagavond.com/tag/gegijzelden/)
- [Ofakim](https://devrijdagavond.com/tag/ofakim/)
- [Rimon](https://devrijdagavond.com/tag/rimon/)
- [Mijn Israël](https://devrijdagavond.com/tag/mijn-israel/)
- [Bne Akiwa](https://devrijdagavond.com/tag/bne-akiwa/)
- [Herzlmuseum](https://devrijdagavond.com/tag/herzlmuseum/)
- [Hersh](https://devrijdagavond.com/tag/hersh/)
- [demonstratie Jeruzalem](https://devrijdagavond.com/tag/demonstratie-jeruzalem/)
- [Michael Ignatieff](https://devrijdagavond.com/tag/michael-ignatieff/)
- [Academische vrijheid](https://devrijdagavond.com/tag/academische-vrijheid/)
- [Arbeidspartii](https://devrijdagavond.com/tag/arbeidspartii/)
- [Menahem Begin](https://devrijdagavond.com/tag/menahem-begin/)
- [Gush Emoniem](https://devrijdagavond.com/tag/gush-emoniem/)
- [Likoed](https://devrijdagavond.com/tag/likoed/)
- [Sjoftiem](https://devrijdagavond.com/tag/sjoftiem/)
- [Maria Austria](https://devrijdagavond.com/tag/maria-austria/)
- [Interieur Alkmaar sjoel](https://devrijdagavond.com/tag/interieur-alkmaar-sjoel/)
- [Sjoel Alkmaar](https://devrijdagavond.com/tag/sjoel-alkmaar/)
- [Alkmaar synagoge](https://devrijdagavond.com/tag/alkmaar-synagoge/)
- [Beet David Alkmaar](https://devrijdagavond.com/tag/beet-david-alkmaar/)
- [Ki Teetsee](https://devrijdagavond.com/tag/ki-teetsee/)
- [Ongehoorzame zoon](https://devrijdagavond.com/tag/ongehoorzame-zoon/)
- [Antwerpen](https://devrijdagavond.com/tag/antwerpen/)
- [Galant](https://devrijdagavond.com/tag/galant/)
- [Elul](https://devrijdagavond.com/tag/elul/)
- [Selichot](https://devrijdagavond.com/tag/selichot/)
- [Mark Rutte](https://devrijdagavond.com/tag/mark-rutte/)
- [Piepers](https://devrijdagavond.com/tag/piepers/)
- [Kie-Tawoh](https://devrijdagavond.com/tag/kie-tawoh/)
- [Vreugde](https://devrijdagavond.com/tag/vreugde/)
- [zinloos geweld](https://devrijdagavond.com/tag/zinloos-geweld/)
- [Yehuda Avner](https://devrijdagavond.com/tag/yehuda-avner/)
- [Avraham Roet](https://devrijdagavond.com/tag/avraham-roet/)
- [IM](https://devrijdagavond.com/tag/im/)
- [joden in Nederland](https://devrijdagavond.com/tag/joden-in-nederland/)
- [JMW](https://devrijdagavond.com/tag/jmw/)
- [leren](https://devrijdagavond.com/tag/leren/)
- [huwelijk](https://devrijdagavond.com/tag/huwelijk/)
- [Han Hollander](https://devrijdagavond.com/tag/han-hollander/)
- [Nitsawiem–Wajelech](https://devrijdagavond.com/tag/nitsawiem-wajelech/)
- [Soenni-landen](https://devrijdagavond.com/tag/soenni-landen/)
- [sjana tova](https://devrijdagavond.com/tag/sjana-tova/)
- [Rosh Hashana/Haazinoe](https://devrijdagavond.com/tag/rosh-hashana-haazinoe/)
- [Haazinoe](https://devrijdagavond.com/tag/haazinoe-2/)
- [Amma Foa](https://devrijdagavond.com/tag/amma-foa/)
- [Messianisme](https://devrijdagavond.com/tag/messianisme/)
- [Westoever](https://devrijdagavond.com/tag/westoever/)
- [Rechtsherstel](https://devrijdagavond.com/tag/rechtsherstel/)
- [Kaliver Rebbe](https://devrijdagavond.com/tag/kaliver-rebbe/)
- [Russensjoel](https://devrijdagavond.com/tag/russensjoel/)
- [Nesjamot](https://devrijdagavond.com/tag/nesjamot/)
- [Bijeenkomst](https://devrijdagavond.com/tag/bijeenkomst/)
- [Westerse kunstegschiedenis](https://devrijdagavond.com/tag/westerse-kunstegschiedenis/)
- [Emile Schrijver](https://devrijdagavond.com/tag/emile-schrijver/)
- [Linda Bouws](https://devrijdagavond.com/tag/linda-bouws/)
- [herdenking 7 oktober](https://devrijdagavond.com/tag/herdenking-7-oktober/)
- [Nechemia Steinberger](https://devrijdagavond.com/tag/nechemia-steinberger/)
- [etrog](https://devrijdagavond.com/tag/etrog/)
- [Healing](https://devrijdagavond.com/tag/healing/)
- [Loofhuttenfeest](https://devrijdagavond.com/tag/loofhuttenfeest/)
- [HOME](https://devrijdagavond.com/tag/home/)
- [Joodsche Raad](https://devrijdagavond.com/tag/joodsche-raad/)
- [Piet Schrijver](https://devrijdagavond.com/tag/piet-schrijver/)
- [Mizrachi](https://devrijdagavond.com/tag/mizrachi/)
- [Judea en Samaria](https://devrijdagavond.com/tag/judea-en-samaria/)
- [genocide](https://devrijdagavond.com/tag/genocide/)
- [Deventer Synagoge](https://devrijdagavond.com/tag/deventer-synagoge/)
- [verbond](https://devrijdagavond.com/tag/verbond/)
- [Concertgebouw](https://devrijdagavond.com/tag/concertgebouw/)
- [Oud-Zuid](https://devrijdagavond.com/tag/oud-zuid-2/)
- [haute juiverie](https://devrijdagavond.com/tag/haute-juiverie/)
- [Harris](https://devrijdagavond.com/tag/harris/)
- [rellen](https://devrijdagavond.com/tag/rellen/)
- [Sam van den Bergh](https://devrijdagavond.com/tag/sam-van-den-bergh/)
- [Unilever](https://devrijdagavond.com/tag/unilever/)
- [Janka Kleinberger](https://devrijdagavond.com/tag/janka-kleinberger/)
- [200 vrouwen](https://devrijdagavond.com/tag/200-vrouwen/)
- [Sallie Pinkhof](https://devrijdagavond.com/tag/sallie-pinkhof/)
- [anti-Israël enthousiasme](https://devrijdagavond.com/tag/anti-israel-enthousiasme/)
- [woke](https://devrijdagavond.com/tag/woke/)
- [Saul Bellow](https://devrijdagavond.com/tag/saul-bellow/)
- [Voordekunst](https://devrijdagavond.com/tag/voordekunst/)
- [Clara Asscher](https://devrijdagavond.com/tag/clara-asscher/)
- [Nova-festival](https://devrijdagavond.com/tag/nova-festival/)
- [exhibitie Nova](https://devrijdagavond.com/tag/exhibitie-nova/)
- [Nova-tentoonstelling](https://devrijdagavond.com/tag/nova-tentoonstelling/)
- [Awraham Soetendorp](https://devrijdagavond.com/tag/awraham-soetendorp/)
- [Met Geduldige Haast](https://devrijdagavond.com/tag/met-geduldige-haast/)
- [Wajeera 5785](https://devrijdagavond.com/tag/wajeera-5785/)
- [Awraham](https://devrijdagavond.com/tag/awraham/)
- [Paus Franciscus](https://devrijdagavond.com/tag/paus-franciscus/)
- [Strafhof](https://devrijdagavond.com/tag/strafhof/)
- [YMCA-Jeruzalem](https://devrijdagavond.com/tag/ymca-jeruzalem/)
- [gesprek](https://devrijdagavond.com/tag/gesprek/)
- [Jonathan Sacks](https://devrijdagavond.com/tag/jonathan-sacks/)
- [voortgezet onderwijs](https://devrijdagavond.com/tag/voortgezet-onderwijs/)
- [Anne Frank Stichting](https://devrijdagavond.com/tag/anne-frank-stichting/)
- [vmbo](https://devrijdagavond.com/tag/vmbo/)
- [No Other land](https://devrijdagavond.com/tag/no-other-land/)
- [Sabbath Queen](https://devrijdagavond.com/tag/sabbath-queen/)
- [koosjere seks](https://devrijdagavond.com/tag/koosjere-seks/)
- [Joods Marokkaans Netwerk Amsterdam](https://devrijdagavond.com/tag/joods-marokkaans-netwerk-amsterdam/)
- [Overleg Joden](https://devrijdagavond.com/tag/overleg-joden/)
- [Christenen en Moslims (OJCM)](https://devrijdagavond.com/tag/christenen-en-moslims-ojcm/)
- [Leo Smit Stichting](https://devrijdagavond.com/tag/leo-smit-stichting/)
- [Forbidden Music Regained](https://devrijdagavond.com/tag/forbidden-music-regained/)
- [Eenbladsdrukken](https://devrijdagavond.com/tag/eenbladsdrukken/)
- [Menasseh ben Israel](https://devrijdagavond.com/tag/menasseh-ben-israel/)
- [Bibliotheca Rosenthaliana](https://devrijdagavond.com/tag/bibliotheca-rosenthaliana/)
- [Amsterdam-Oost](https://devrijdagavond.com/tag/amsterdam-oost/)
- [verbinding](https://devrijdagavond.com/tag/verbinding/)
- [Libau](https://devrijdagavond.com/tag/libau/)
- [Libau vrouwen](https://devrijdagavond.com/tag/libau-vrouwen/)
- [Lubawka](https://devrijdagavond.com/tag/lubawka/)
- [Bloeme Evers-Emden](https://devrijdagavond.com/tag/bloeme-evers-emden/)
- [rabbijn Zvi Kogan](https://devrijdagavond.com/tag/rabbijn-zvi-kogan/)
- [integratie](https://devrijdagavond.com/tag/integratie/)
- [Jewish Positions](https://devrijdagavond.com/tag/jewish-positions/)
- [genderfluïditeit](https://devrijdagavond.com/tag/genderfluiditeit/)
- [magie](https://devrijdagavond.com/tag/magie/)
- [mezoeza](https://devrijdagavond.com/tag/mezoeza/)
- [Middle East Side Stories](https://devrijdagavond.com/tag/middle-east-side-stories/)
- [Handwerkers Vriendenkring](https://devrijdagavond.com/tag/handwerkers-vriendenkring/)
- [Transvaalplein](https://devrijdagavond.com/tag/transvaalplein/)
- [veiligheid](https://devrijdagavond.com/tag/veiligheid/)
- [Samenleven in NL](https://devrijdagavond.com/tag/samenleven-in-nl/)
- [raket-genocide](https://devrijdagavond.com/tag/raket-genocide/)
- [Wajeetsee 5785](https://devrijdagavond.com/tag/wajeetsee-5785/)
- [Wajeetsee](https://devrijdagavond.com/tag/wajeetsee/)
- [Jacobs ladder](https://devrijdagavond.com/tag/jacobs-ladder/)
- [Jacobs dromen](https://devrijdagavond.com/tag/jacobs-dromen/)
- [Bart Wallet](https://devrijdagavond.com/tag/bart-wallet/)
- [Natascha van Weezel](https://devrijdagavond.com/tag/natascha-van-weezel/)
- [Syrië](https://devrijdagavond.com/tag/syrie/)
- [Assad](https://devrijdagavond.com/tag/assad/)
- [Lubavitcher Rebbe](https://devrijdagavond.com/tag/lubavitcher-rebbe/)
- [Arabier in Israël](https://devrijdagavond.com/tag/arabier-in-israel/)
- [Het Verraad van Hilversum](https://devrijdagavond.com/tag/het-verraad-van-hilversum/)
- [Alfred Edelstein](https://devrijdagavond.com/tag/alfred-edelstein/)
- [Vaderland](https://devrijdagavond.com/tag/vaderland/)
- [Val Assad](https://devrijdagavond.com/tag/val-assad/)
- [Wajisjlach 5785](https://devrijdagavond.com/tag/wajisjlach-5785/)
- [Onttoverde wereld](https://devrijdagavond.com/tag/onttoverde-wereld/)
- [Marcel Poorthuis](https://devrijdagavond.com/tag/marcel-poorthuis/)
- [Koning David](https://devrijdagavond.com/tag/koning-david/)
- [Ahmed Hussein al-Sharaa](https://devrijdagavond.com/tag/ahmed-hussein-al-sharaa/)
- [Golan](https://devrijdagavond.com/tag/golan/)
- [Terug naar Gaza](https://devrijdagavond.com/tag/terug-naar-gaza/)
- [Maoz Tsoer](https://devrijdagavond.com/tag/maoz-tsoer/)
- [Elah](https://devrijdagavond.com/tag/elah/)
- [Stichting Elah Nederland](https://devrijdagavond.com/tag/stichting-elah-nederland/)
- [Wajeshew](https://devrijdagavond.com/tag/wajeshew/)
- [Joseef](https://devrijdagavond.com/tag/joseef/)
- [Adina Shash](https://devrijdagavond.com/tag/adina-shash/)
- [The Flatbush Girl](https://devrijdagavond.com/tag/the-flatbush-girl/)
- [Agunot](https://devrijdagavond.com/tag/agunot/)
- [Miriam Cahn](https://devrijdagavond.com/tag/miriam-cahn/)
- [Weinenmüssen](https://devrijdagavond.com/tag/weinenmussen/)
- [Five Shining Stars](https://devrijdagavond.com/tag/five-shining-stars/)
- [Chanoeka 5785](https://devrijdagavond.com/tag/chanoeka-5785/)
- [Legenden Rome](https://devrijdagavond.com/tag/legenden-rome/)
- [Getto Rome](https://devrijdagavond.com/tag/getto-rome/)
- [Haringen](https://devrijdagavond.com/tag/haringen/)
- [rebecca](https://devrijdagavond.com/tag/rebecca/)
- [AVRO](https://devrijdagavond.com/tag/avro/)
- [Epimanes](https://devrijdagavond.com/tag/epimanes/)
- [Mikeets](https://devrijdagavond.com/tag/mikeets/)
- [Juda](https://devrijdagavond.com/tag/juda/)
- [Vayigash](https://devrijdagavond.com/tag/vayigash/)
- [Judaica](https://devrijdagavond.com/tag/judaica/)
- [Mea Shearim](https://devrijdagavond.com/tag/mea-shearim/)
- [Wallet&Van Weezel](https://devrijdagavond.com/tag/walletvan-weezel/)
- [Goldberg Paris](https://devrijdagavond.com/tag/goldberg-paris/)
- [Gilbert Bécaud](https://devrijdagavond.com/tag/gilbert-becaud/)
- [2024](https://devrijdagavond.com/tag/2024/)
- [Niet in mijn naam](https://devrijdagavond.com/tag/niet-in-mijn-naam/)
- [Yaffa Adar](https://devrijdagavond.com/tag/yaffa-adar/)
- [Rome](https://devrijdagavond.com/tag/rome/)
- [Giacomo Segre](https://devrijdagavond.com/tag/giacomo-segre/)
- [Nesjomme](https://devrijdagavond.com/tag/nesjomme/)
- [Rivka Lodeizen](https://devrijdagavond.com/tag/rivka-lodeizen/)
- [Sefer Bereesjiet](https://devrijdagavond.com/tag/sefer-bereesjiet/)
- [Farao](https://devrijdagavond.com/tag/farao/)
- [Hadassah Hospital](https://devrijdagavond.com/tag/hadassah-hospital/)
- [Hadassah Ziekenhuis](https://devrijdagavond.com/tag/hadassah-ziekenhuis/)
- [Alexander Manotskov](https://devrijdagavond.com/tag/alexander-manotskov/)
- [Demografisch rapport 2025](https://devrijdagavond.com/tag/demografisch-rapport-2025/)
- [Cultuuratlas](https://devrijdagavond.com/tag/cultuuratlas/)
- [bestand Israel - Hamas](https://devrijdagavond.com/tag/bestand-israel-hamas/)
- [Abraham akkoorden](https://devrijdagavond.com/tag/abraham-akkoorden-2/)
- [Once She Told Me](https://devrijdagavond.com/tag/once-she-told-me/)
- [Irvin D. Yalom](https://devrijdagavond.com/tag/irvin-d-yalom/)
- [Ajax in Wenen](https://devrijdagavond.com/tag/ajax-in-wenen/)
- [Goldstoff Trophy](https://devrijdagavond.com/tag/goldstoff-trophy/)
- [Frieder Weissmann](https://devrijdagavond.com/tag/frieder-weissmann/)
- [Sylvia Willink](https://devrijdagavond.com/tag/sylvia-willink/)
- [Auschwitz-herdenking](https://devrijdagavond.com/tag/auschwitz-herdenking/)
- [Borsalino](https://devrijdagavond.com/tag/borsalino/)
- [Gila Fine](https://devrijdagavond.com/tag/gila-fine/)
- [Talmoedstudie](https://devrijdagavond.com/tag/talmoedstudie/)
- [Va’era](https://devrijdagavond.com/tag/vaera/)
- [Theatre of Remembrance](https://devrijdagavond.com/tag/theatre-of-remembrance/)
- [commissie Sorgdrager](https://devrijdagavond.com/tag/commissie-sorgdrager/)
- [Hawija](https://devrijdagavond.com/tag/hawija/)
- [brugerdoelen](https://devrijdagavond.com/tag/brugerdoelen/)
- [Gad Frumkin](https://devrijdagavond.com/tag/gad-frumkin/)
- [Daf Jomi](https://devrijdagavond.com/tag/daf-jomi/)
- [Rabbijn Goldstein](https://devrijdagavond.com/tag/rabbijn-goldstein/)
- [Warren Goldstein](https://devrijdagavond.com/tag/warren-goldstein/)
- [Shabbesproject](https://devrijdagavond.com/tag/shabbesproject/)
- [Stolperschweller](https://devrijdagavond.com/tag/stolperschweller/)
- [Napels synagoge](https://devrijdagavond.com/tag/napels-synagoge/)
- [Amsterdam Oud-Zuid](https://devrijdagavond.com/tag/amsterdam-oud-zuid/)
- [Parashat Bo 5785](https://devrijdagavond.com/tag/parashat-bo-5785/)
- [Rabbi David Fohrman](https://devrijdagavond.com/tag/rabbi-david-fohrman/)
- [CAFÉ ATARA](https://devrijdagavond.com/tag/cafe-atara/)
- [Limmoed 2025](https://devrijdagavond.com/tag/limmoed-2025/)
- [Machane Yehuda 2.0](https://devrijdagavond.com/tag/machane-yehuda-2-0/)
- [LJG](https://devrijdagavond.com/tag/ljg/)
- [sidoeriem](https://devrijdagavond.com/tag/sidoeriem/)
- [Na de oorlog](https://devrijdagavond.com/tag/na-de-oorlog/)
- [Saskia Goldschmidt](https://devrijdagavond.com/tag/saskia-goldschmidt/)
- [Jacques Grishaver](https://devrijdagavond.com/tag/jacques-grishaver/)
- [Maastricht](https://devrijdagavond.com/tag/maastricht/)
- [NIHS-Limburg](https://devrijdagavond.com/tag/nihs-limburg/)
- [Onno Hoes](https://devrijdagavond.com/tag/onno-hoes/)
- [Auschwitz 80 jaar bevrijd](https://devrijdagavond.com/tag/auschwitz-80-jaar-bevrijd/)
- [Gaza-oorlog](https://devrijdagavond.com/tag/gaza-oorlog/)
- [Trumps Gazaplan](https://devrijdagavond.com/tag/trumps-gazaplan/)