Herdenkingsmonumenten horen in de openbare ruimte 

debat monumenten

schaduwen van twee mensen op de stoep

De struikelstenen, de schaduwen op het Olympiaplein, de teksten bij het Dachaumonument in het Amsterdamse bos zijn opgenomen in de straatstenen. Ja je loopt er overheen, maar je wilt ook een zekere confrontatie bij een monument, je wilt dat het opvalt. Het zijn herdenkingsmonumenten in de openbare ruimte en vaak opgericht op initiatief van buurtbewoners. Daarom zijn deze plekken van herinnering zo krachtig, ook al kunnen ze niet ieders goedkeuring wegdragen.

Denk aan het schaduwmonument aan de nieuwe Keizersgracht, opgericht door bewoners die zich terdege bewust waren van het feit dat zij daar nu een huis hebben omdat anderen, de joden, daar zijn verdreven. Zo ook het nieuwe schaduwmonument op het Olympiaplein. Het is mooi om te bedenken dat mensen rekenschap geven van de plek waar ze wonen.

Dachau monument in het Amsterdamse bos door Niek Kemps, 1996

impact

De bewoners op het Adema van Scheltemaplein in Zuid wilden ook een herinneringsteken voor wat daar op het plein was gebeurd. Veel scholieren en andere gebruikers van het parkje waren zich daar niet van bewust. Twee jonge kunstenaars ontwikkelden een plan op verzoek van de kunstcommissie van het stadsdeel Zuid. Zij kozen een tekstje uit het boek van Bianca Stigter, De Bezette Stad, en vroegen een aantal willekeurige voorbijgangers de tekst te lezen en in eigen woorden na te vertellen.

Het resultaat is nu te zien in de stenen van het plein. De reacties waren onthullend. De ene persoon kwam niet verder dan ‘oorlog en iets met Joden’, voor een ander betekende dit kleine stukje tekst de samenbundeling van de hele Jodenvervolging in Europa. Daarmee wil ik maar zeggen dat zowel een schrijver als een kunstenaar nooit kan voorspellen welke impact zijn werk op anderen heeft. 

politiebus

Dat er een politiebus op het monument voor het jongensweeshuis parkeerde zoals Lody van der Kamp zag, is zeker ongepast en ongewenst. Maar is het onvermijdelijk? Een keer per jaar leggen we er een krans neer en staan we er letterlijk bij stil, de rest van het jaar is het openbare weg, voor iedereen toegankelijk. Daarnaast is de Stopera op zichzelf natuurlijk al een afrond geplaatst op de leegte van de Jodenbuurt.

Dat deze buurt na de moord op meer dan 75.000 Amsterdammers altijd leeg zou blijven is natuurlijk een illusie. In de opbouwperiode was er niet veel oog voor dit verlies; als volgend jaar het Holocaustmuseum zijn deuren opent, is dat een van de laatste van dergelijke musea in Europa terwijl het percentage vermoordde Joden in Nederland toch tot de hoogste van de bezette landen behoort. 

struikelstenen

De struikelstenen zijn een geval op zich. Het is een bijzonder initiatief omdat hiermee landsgrenzen worden overschreden, Joden in heel Europa worden herdacht van Brno in Tsjechië tot Thessaloniki in Griekenland om maar iets te noemen. In haar eenvoud laten ze zien dat Joden, Roma en Sinti in Europa van hot naar her werden versleept met als enig doel hun vernietiging. Mijn bezwaar hierbij: niet iedereen krijgt zo’n steen alleen zij met nabestaanden of zoals in de Nieuwe Amstelstraat een buurtgemeenschap die zich het lot van de gedeporteerden aantrekt. 

Maar mijn grootste bezwaar is dat met de stenen de dood wordt herdacht en niet het leven van desbetreffende persoon. Om die reden ben ik nog altijd een groot voorstander van het digitaal joods monument omdat hier ook de levensgebeurtenissen van de slachtoffers worden verzameld; het waren mensen als jij en ik met een baan, kinderen etc.

openbare ruimte

Voor mij is essentieel dat een monument in de openbare ruimte staat. Op een begraafplaats ga ik niet over graven lopen. Als iets geïncorporeerd is in de openbare ruimte heeft het een andere functie en betekenis dan in een besloten ruimte.

In het Amstelpark, ook een ontwerp van kunstenaar Ram Katzir, staat een monument dat heel goed communiceert met de openbare ruimte waarin het staat. Daar hebben we de stap gemaakt van een anoniem monument dat in een afgelegen hoekje naast Zorgvlied stond, naar een openbare plek met meerdere functies. Dit monument ter herinnering aan de fusillades bij Park Roozenburg was aan vernieuwing toe. Ook hier hebben we als kunstcommissie van Zuid in samenwerking met de bewoners de stap genomen om het monument uit de beslotenheid van de 4 mei herdenking te halen en het in de openbare ruimte te plaatsen.

naamplaat bij Stoelenmonument Rozenoord, Amstelpark, werk van Ram Katzir, 2015

De keuze viel op het ontwerp van Ram omdat hij met de simpele alledaagse stoelen, met daaronder de naam van de gefusilleerde, nabestaanden en geïnteresseerden de gelegenheid geeft om heel dicht bij de gevallenen te komen. Nooit zullen we het beeld vergeten van de vader van Theo van Gogh toen hij tijdens de opening op de stoel met daaronder de naam van zijn broer plaatsnam. Of zoals een van de nabestaanden mij ontroerd schreef: dankzij dit monument kan ik nu op de stoel van mijn vader zitten die ik nooit heb gekend. 

stoelen schijnbaar op grasveld
Rozenoord, monument Amstelpark, Ram Katzir, 2015

Het monument in het Amstelpark is meer dan een herdenkingsplaats; het is een eyecatcher in het hele park, mensen gebruiken de stoelen om een boekje te lezen, of een beetje te mijmeren over vroeger of de dingen die voorbijgaan. Dat is oké, ook ons Nationaal Monument op de Dam wordt gebruikt als zit- en of slaapplaats. De openbare ruimte is van iedereen, van de doden en de levenden. 


cover: Schaduwen van Ram Katzir, Olympiaplein, Amsterdam, 2022

Over Anita Frank 3 Artikelen
Anita Frank initieerde en participeerde, na haar studie theaterwetenschap en kunstgeschiedenis, in talloze projecten in het theater, de openbare ruimte en op het terrein van cultureel erfgoed onder andere voor de Gemeente Amsterdam. Daarnaast adviseert zij kunstenaars en culturele initiatieven. Voor het Joods Museum maakte zij onder meer de foto installatie Joods Leven. Levensmotto: van cultuur krijg je nooit genoeg!

3 Comments

  1. Beste mevrouw Frank, veel dank voor uw inhoudelijke reactie op mijn eerdere artikel over de monumenten en stolpersteiner. Er is nog heel veel meer over te zeggen…. 🙂

    Wat de politiebus geparkeerd boven op het lintmonument van het weeshuis betreft, tot twee keer toe heb ik een mailbericht hierover aan de politie geschreven. Ook aan de korpschef. Nooit heb ik enige reactie gekregen. En dat is jammer.

    Het stoelenmonument van Ram Katzir in het Amstelpark is inderdaad heel indrukwekkend en inspirerend. Op 4 mei j.l. was ik daar weer voor de Dodenherdenking. Ik vraag mij wel iedere keer weer af of Katzir heeft geweten van het vergelijkbare stoelenmonument op het Heldenplein in het hart van de getto in het Poolse Krakow waar ik vorige week weer was. Dit monument is een jaar of tien eerder geplaatst dan het monument in het Amstelpark.

    • Beste heer van de Kamp, u heeft gelijk er is nog een monument met stoelen, er zijn er zelfs meerdere! Je zou kunnen zeggen dat het hier gaat om een vorm van toegepaste kunst. Hier past geen autonoom werk waar een kunstenaar een sterk eigen signatuur afgeeft omdat het vooral gaat om de inhoud. Zoals u al meldde: er valt nog veel over dit soort zaken te zeggen. Met groet,

  2. Wat jammer dat de politie nooit gereageerd heeft op onderstaande bruef van 1 januari jl.

    Geachte heer Pauw,

    Hierbij stuur ik u een fotootje dat ik donderdagmiddag maakte bij het gebouw van de Stopera in Amsterdam.

    Tijdens de uitvaart van oud-burgemeester Ed van Tijn stond de politieauto geparkeerd op deze plek.

    De plek is het lint-monument dat de plaats markeert waar tot in de Tweede Wereldoorlog het Joods Jongensweeshuis stond. De bijna honderd kinderen en drie verzorgers van het joodse jongensweeshuis werden in maart 1943 door de Duitse bezetter op transport zijn gezet naar het concentratiekamp Sobibor en zijn daar omgebracht.

    Ongetwijfeld zullen de collega’s in de auto niet beseffen dat deze plaats zo een belangrijk monument is waar natuurlijk geen auto’s op geplaatst dienen te worden. Het lijkt mij dat de Politie-eenheid Amsterdam er mee gediend is dat dit even onder de aandacht wordt gebracht. Vandaar dit bericht.

    Voor alle volledigheid, de foto heb ik verder niet rondgestuurd. Ik heb deze alleen maar genomen om dit alleen onder uw aandacht te brengen. Voor nu de beste wensen voor 2022. Voor u zelf, uw dierbaren en natuurlijk ook voor de collega’s in onze stad.

    Een hartelijke groet,

    Lody B. van de Kamp

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*