‘Reconectar’ – het centrale Joodse vraagstuk van de 21ste eeuw?

Print Friendly, PDF & Email

In 1492 werden de Joden van Spanje door Koning Ferdinand en Koningin Isabella van Castilla y Leon, voor de keus gesteld: of je bekeert je tot het Katholicisme, of je wordt het land uitgegooid, met verbeurdverklaring van al je bezittingen. Dat deel van de Joden dat besloot Jood te blijven, en dus Spanje moest verlaten, werd vanaf dat moment aangeduid met de term “Sefardiem” = afkomstig uit Spanje. Zij die voor bekering kozen en in Spanje bleven, naar verluidt een veelvoud van degenen die zich niet bekeerden, zouden vanaf dat moment tot de categorie van Nieuw-Christenen oftewel conversos horen: officieel op gelijke voet met de Oud-Christenen levend, maar in de praktijk met haat en wantrouwen bejegend door zowel de Katholieke Kerk als het gewone volk, en altijd vertoevend in het vizier van de Inquisitie. Om uit de klauwen van laatstgenoemden te blijven, deden de conversos en hun nazaten alles om niet op te vallen en om geen verdenkingen op zich te laden. De Joodse achtergrond ging voor eeuwen ondergronds; de sporen van een Joodse achtergrond werden expres gewist uit archieven, eigendomsaktes, geboortebewijzen etc. En men zocht een goed heenkomen in de Nieuwe Wereld, de Spaanse koloniën in Midden- en Zuid Amerika, waar de lange arm van de Inquisitie ze minder goed bereiken kon.

Eeuwen later zijn de fysieke sporen van de conversos dan ook nauwelijks terug te vinden, terwijl om redenen die in het boek “The Converso’s Return” (2020) van Dalia Kandiyoti worden uiteengezet en die ik in mijn vorige artikel schetste, er aan het begin van de 21ste eeuw een grote, alsmaar groeiende, belangstelling is voor Sefarad, en om de levens van haar verloren kinderen, de conversos te boekstaven. Mensen ontdekken (meestal via DNA onderzoek) dat ze Sefardische wortels hebben en zien zichzelf als nazaten van de vervolgde, onderdrukte, converso die eeuwenlang met een verborgen identiteit heeft moeten leven of men gaat zichzelf zien als “Jood”. Men meet zich een “ancient identity” aan, zegt Dalia Kandeyoti, en men vraagt zich af: “is my ancient identity also my destiny?” Oftewel: bepaalt mijn oude identiteit ook mijn toekomst?

Bij het beantwoorden van deze vraag blijkt al snel dat het voor sommigen helemaal niet om een “ancient identity” gaat. Hun nieuw ontdekte Sefardische/Joodse identiteit is wat men altijd al is geweest, maar men heeft die als crypto-Joden gedurende vele eeuwen verborgen moeten houden. Deze mensen spreken over zichzelf als Joden, over hun gebruiken – die volgens hen heel anders zijn dan die van de hen omringende maatschappij – als “Joods”
Kijk bijvoorbeeld naar de stad Monterrey, gevestigd in de deelstaat Nueva León, in het Noordoosten van Mexico. De stad werd in de 16e eeuw door de converso Luis de Carvajal de la Cueva gesticht en is anno 2021 een agglomeratie van 4,9 miljoen inwoners. Aangejaagd door de werkzaamheden van het in Monterrey gevestigde Centro Carvajal Sefarad ontpopt Monterrey zich in de 21ste eeuw als het epicentrum van het ontwakende crypto-Judaïsme in Mexico en verschillende staten in het Zuid-Westen van de Verenigde Staten (e.g. Texas, New Mexico, Arizona ). Het Centro doet onderzoek naar de crypto-Joden en de Joodse wortels van de streek, helpt mensen met genealogisch onderzoek en met de aanvragen voor de Portugese ( en tot 2020 Spaanse) nationaliteit vanwege Sefardische wortels, fungeert als kenniscentrum voor de erfenis en erfgoed van Sefarad en is ook vraagbaak voor allerhande kwesties over Jodendom, de Joodse feestdagen, het Ivriet etc. In maart 2021 zat ik in een webinar met als belangrijkste gast de directeur van het Centro Carvajal Sefarad, mevrouw Katia Schkolnik. Alle aanwezigen spraken over zichzelf als “Joods”. Deze mensen hadden met elkaar gemeen: 1. het Spaans als moedertaal, 2. dat ze niet in een Joodse traditie waren opgevoed 3. altijd iets hadden gevoeld/gemerkt dat hen ( en hun families) anders maakte , 4. hadden ontdekt dat ze Sefardische wortels hadden en wilden hier wat mee doen doen. De bij dat webinar aanwezigen kwamen uit: Mexico, Argentinië, Venezuela, Spanje, Guatemala, Israel en verschillende steden in de USA. Het belang van het Centro Carvajal Sefarad weerspiegelt zich in hun streven een heus Joods Historisch Museum te stichten “El Museo Sefardi de Nueva León”, met een actieradius die reikt tot de staten Texas en New Mexico in de Verenigde Staten. De opening hiervan stond gepland voor 2020 maar moest worden uitgesteld in verband met de Covid-19 epidemie.

Honderdduizenden mensen beantwoordden de vraag “bepaalt mijn oude Sefardische identiteit ook mijn toekomst” bevestigend, toen ze een aanvraag indienden om vanwege die Sefardische wortels in aanmerking te komen voor een resp. Spaanse of Portugese nationaliteit. Deze mogelijkheid die door de Spaanse regering in 2015 bij wet is ingesteld, en die tot 2020 kon worden ingeroepen, leverde 150.000 aanvragen op. Daarvan zijn 15.300 goedgekeurd, terwijl er rond de 28.000 aanvragen nog om uitsluitsel wachten. Een vergelijkbare wet in Portugal dat in tegenstelling tot de Spaanse geen einddatum, heeft ongeveer 19.000 applicaties opgeleverd – slechts een fractie hiervan leidde tot het verkrijgen van de Portugese nationaliteit.
De aanvragen kwamen van mensen uit verschillende landen in Midden- en Zuid Amerika, maar ook veel uit Marokko, Turkije, Israel.

De ontdekking van Sefardische wortels is hoe dan ook voor miljoenen mensen het startsein voor een verdere zoektocht. Ik zeg miljoenen, in navolging van de in Miami, Florida, USA, gevestigde Jewish Heritage Alliance die zich als taak stelt “to recover and promote the story of Sefarad” en aan de wereld kond te doen dat de crypto-Joden, de zg. “Secret Jews, niet iets van het verleden zijn, maar gewoon in het hier en nu in ons midden zijn.
Wat moeten we ons daarbij voorstellen? Als je ervan uitgaat, zegt de Jewish Heritage Alliance, dat er zo’n 60 miljoen “Hispanics” (=mensen van Latijns-Amerikaanse afkomst) in de USA wonen en 652 miljoen mensen in de landen van Midden- en Zuid-Amerika, en DNA testen uitwijzen dat ¼ van alle Latinos een Joodse afkomst heeft, dan betekent dit dat er tussen de 150 miljoen en 200 miljoen mensen zijn met een converso achtergrond, met een potentiële belangstelling voor een nauwere verbinding met hun Sefardische en/of Joodse achtergrond. Onderzoek van de Jewish Heritage Alliance wijst uit van de mensen die via DNA onderzoek gekomen zijn tot een Sefardische connectie:
– 14% zich met de Joodse achtergrond wilt verbinden
– en 30% meer wilt weten over het Jodendom en hun Joodse wortels.
Het sleutelbegrip in deze ontwikkeling is het woord Spaanse “reconectar”, her-verbinden. Daarmee wordt bedoeld het herstel van de connectie van de conversos met het Joodse Volk en met het officiële Jodendom en viceversa.
Oftewel “reconectar” gaat over de terugkeer van de converso in de boezem van het Joodse Volk.
De Jewish Heritage Alliance ziet dit als het centrale Joodse vraagstuk van de 21ste eeuw.

Crypto-Jewish Wedding

Wat als de Jewish Heritage Alliance daarin gelijk heeft? Een succesvolle “reconectar” van de conversos kan grote consequenties hebben voor het Joodse Volk en het Jodendom. In de eerste plaats worden de altijd doornige vragen “wie is een Jood”, “welke criteria bepalen wie een Jood is” en “wie bepaalt dat” op scherp gesteld. We weten allemaal dat het officiële Jodendom meestal niet scheutig is met het accepteren van individuele Gerim en dat de procedures hiervoor in veel landen (incl. Nederland en Israel) zeer moeizaam en tijdrovend zijn. Maar wat gebeurt er als het officiële Jodendom zich plotseling geconfronteerd ziet met grote aantallen mensen die zichzelf niet eens als Gerim zien, maar als “hervonden” Joden die nu hun plek in het Jodendom claimen? Ten tweede zou een instroom van miljoenen conversos in het Jodendom, de demografie van het Joodse Volk in de wereld ingrijpend veranderen. In plaats van een volk c.q. religieuze stroming van niet meer dan 14,8 – 15 miljoen mensen wereldwijd, zou dat aantal zienderogen groeien. Ten derde verplaatst het zwaartepunt van het Jodendom zich dan van een dominantie van de Asjkenaziem, naar een meerpolige Jodendom waar de Sefardische inbreng groter en gelijkwaardiger is. En last but not least: niet langer zijn de USA met hun 6 a 7 miljoen Joden de enige en belangrijkste steunpilaar van de Staat Israël, maar vindt er een verschuiving naar het Zuiden van het Amerikaanse continent plaats, wat ook een verschuiving is in taal: van het Engels (en het Jiddisch) naar het Spaans.

Luchtfietserij? De tijd zal het leren. De terugkeer van de converso in de boezem van het Joodse Volk, wordt in ieder geval zeer serieus genomen door het ANU, het Museum voor het Joodse Volk in Tel Aviv (vroeger bekend als het Beit Hatefutsot Museum), dat op 10 maart 2021 opnieuw zijn deuren opende, na een ingrijpende restauratie die 10 jaren duurde en meer dan 100 miljoen shekels kostte. Het ANU wil een museum zijn die zichtbaar maakt de cultuur, geschiedenis, omzwervingen en gebruiken van verschillende Joodse gemeenschappen in verschillende landen van de wereld, die gezamenlijk de veelzijdige identiteit van het Joodse Volk uitmaken. Het ANU moet een inclusief museum zijn waar iedereen zich in kan herkennen en waarin iedereen die er komt zich thuis voelt, onafhankelijk van zijn achtergrond, gender of (religieuze) affiliatie.
Een acceptatie van het verhaal van Sefarad en van de converso als onlosmakelijk onderdeel van het Joodse volk past naadloos in de visie van de ANU. In samenwerking met de Jewish Heritage Alliance heeft de ANU een educatieve (reis) tentoonstelling ontwikkeld, een zg. Capsule Exhibition getiteld “At the crossroads of Sefarad: in the Footsteps of the Crypto-Jews”

De eerste stap in de terugkeer van de converso in de boezem van het Joodse Volk lijkt te zijn gezet.
La historia continua.

Maria Cuartas
Amsterdam,
10 mei 2021


NB: de foto’s bij dit artikel zijn van kunstwerken van de in staat New Mexico, USA levende kunstenares van Sefardische/ converso achtergrond Anita Rodriguez.





Deel dit artikel.
Over Maria Cuartas 8 Artikelen
Geboren in Havana, Cuba, opgegroeid op Curacao. Familie met Cubaanse, Spaanse, Curaçaosche en Sefardische wortels. Studeerde Nederlands Recht aan de Radboud Universiteit te Nijmegen. Woont en werkt in Amsterdam sinds 1985. Thema’s: het leven in brede zin met aandacht voor het Joodse daarin - maar niet alleen dát.

1 Trackback / Pingback

  1. 1997, hart van de Roaring Nineties

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*