Israël het enige Joodse gebied? Lang niet!

Print Friendly, PDF & Email

Wisten jullie dat de staat Israël niet de enige Joodse rechtsmacht is? En ook niet de oudste of de grootste?

Grenzend aan de Volksrepubliek China ligt de Joodse Autonome Oblast (JAO), in het Jiddisj de ייִדישע אװטאָנאָמע געגנט, de yidishe avtonome Gegnt. (Een oblast is een bestuurlijke eenheid die onder andere voorkomt in de Russische Federatie, Oekraïne, Wit-Rusland het Kazachstan.) Wat betreft grondoppervlak is het gebied meer dan anderhalf keer zo groot als Israël. Het heeft een officiële Joodse status en dat is al zo sinds 1934. Daarmee is de JAO de oudste Joodse rechtsmacht ter wereld.

Behalve de oudste zijn, heeft dit Joodse gebied heeft nog meer records op zijn naam staan: ‘s werelds hoogste chanoekia zou in de hoofdstad Birobidzjan (ביראָבידזשאן) staan. Volgens The Guinness Book of World Records is de grootste chanoekia ter wereld echter in Manhattan te vinden. Dat exemplaar is bijna 10 meter hoog en 8,5 meter breed. Met een hoogte van 21 meter zou die in Birobidzjan daar een flink stuk bovenuit steken. Of het waar is? De groep die claimt deze gigachanoekia (met staatssteun), te hebben gebouwd is de Chabad-Lubavitcher gemeenschap in die stad. De Chanoekia in New York die bekend stond als ‘the tallest in the world’ werd ook door de Chabad-Lubavitcher gemeenschap gebouwd.

De JAO op de kaart. Door Marmelad – Made from Image: map of Russian subjects, 2008-03-01.svg, CC BY-SA 2.5

Alternatief voor zionisme

Het gebied was al lange tijd deel van het Russische rijk, maar er woonde nauwelijks iemand, behalve legertroepen die er gestationeerd werden. De aanleg van de Trans-Siberische spoorlijn rond 1900 zorgde ervoor dat meer mensen in het gebied gingen wonen, voornamelijk boeren.

Toen de Sovjets eenmaal aan de macht waren, veranderde dit. In 1924 was meer dan 30 procent van de Joden in de Sovjet-Unie werkloos. Dat kwam door pogroms, maar ook door het beleid dat Joden verbood ambachten uit te oefenen en kleinhandel te drijven. Om de Joden aan het werk te krijgen, werd een commissie in het leven geroepen die de agrarische nederzetting van Joden moest regelen. Hoewel het Jodendom niet bepaald paste in het atheïstische beleid van de Bolsjewiekse partij, wilde Vladimir Lenin graag minderheidsgroepen tegemoetkomen, om zo hun steun te krijgen, en om als voorbeeld te dienen van zijn zogenaamde tolerantie. De Sovjets overwogen om alle Joden te verplaatsen naar een toegewezen gebied waar ze een levensstijl konden uitoefenen die ‘socialistisch in inhoud, maar nationaal in vorm’ zou zijn. Bovendien kregen socialistische zionisten rond die tijd veel gevolg, en bij linkse Joden begon het zionisme te rivaliseren met het Marxisme. De Sovjets wilden een alternatief voor het zionisme bieden, althans, voor het zionisme dat een Joods thuisland in Palestina als doel had.

Nederzetting

In eerste instantie werd de Krim als locatie overwogen omdat daar al veel Joden woonden; er waren zelfs al Joodse districten gevormd. Uiteindelijk werd toch een alternatief bedacht: Birobidzjan werd door de Sovjetleiders gekozen als locatie voor de Joodse regio. De Soviets wilden meer nederzettingen in het verre oosten, vooral om tegenwicht te bieden tegen China en Japan. Op dat moment woonden er nog maar ongeveer 30.000 mensen in de regio. In maart 1928 werd een decreet uitgevaardigd dat ‘een vrij gebied in de buurt van de Amur rivier zou worden toegevoegd waar werkende Joden zich konden vestigen’ en in 1934 werd de Joodse Autonome Oblast officieel uitgeroepen.Tekstvak: Afbeelding 2: een poster in hebreeuws van de collectieve landbouw. met werkende vrouwen

In de vroege jaren 30 werd in typische Sovjetstijl campagne gevoerd om mensen naar het gebied te trekken, met posters en Jiddisje romans over een socialistische utopie. Er werden flyers uitgestrooid boven een Joodse buurt in Wit-Rusland en zelfs een film gemaakt over een Joodse familie uit de VS die een nieuw leven begon in Birobidzjan. In totaal zijn er ongeveer 1200 niet-Sovjet-Joden neergestreken, niet alleen uit de Sovjet-Unie maar ook uit Argentinië, Canada, de VS en Brits Palestina. De groei van de Joodse bevolking betekende ook dat de invloed van de Jiddisje cultuur op de regio groeide. Kolonisten begonnen de Birobidzhaner Shtern, een Jiddisje krant. Theatergroepen werden gevormd, en nieuwe straten in de stad werden genoemd naar prominente Jiddisje schrijvers zoals Sholom Aleichem en Perez. Rond 1937 woonden er 20.000 Joden in de regio. Maar de regio trok ook veel niet-Joodse kolonisten, aangetrokken door de mogelijkheid land te bezitten, wat niet mocht in de rest van de Sovjet-Unie.

‘Rijd naar de kolchos!’ Sovjetposter uit de jaren 20 of 30 die moderne Joodse vrouwen toont die een tractor besturen. Op de achtergrond steekt een vrouw de sjabbatkaarsen aan. Publiek domein.

Na het eind van de tweede wereldoorlog was er vernieuwde interesse in het gebied als opvang voor Joodse vluchtelingen en in 1948 was de Joodse bevolking er op zijn grootst, met rond de 50.000 zielen. Maar in de loop van de tijd nam hun aantal gestaag af. In 1989 woonden er volgens de volkstelling nog 8.887 Joden in de JAO, ongeveer 4 procent van de bevolking. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie emigreerden de meeste Joden, vooral naar Israël, en liep het percentage terug naar 2 procent.

Opleving

Ondanks de naam van het gebied is nu van alle ongeveer 162.000 bewoners van de Joodse Autonome Oblast nog maar 1 op de 100 werkelijk Joods. Maar er is een renaissance gaande: het Jiddisj (een van de twee officiële talen van het gebied) staat weer op het curriculum van scholen en meer Joden, vooral uit Israël, vestigen zich er. De Birobidzhaner Shtern is springlevend, onder aanvoering van hoofdredacteur Sarashevskaya, die ook een van de makers is van het wekelijkse televisieprogramma Jiddisjkeit. Joodse schrijvers en journalisten uit de VS, Israël en andere landen werken samen met de krant, die in oktober 2020 zijn 90-jarig jubileum vierde.

Er zijn drie sjoels in Birobidzjan en volgens chabad-rabbijn Mordechai Scheiner, opperrabbijn van Birobidzjan, zijn er in het gebied 4000 Joden. Hij vindt dat het een fijne plek is voor Joden: ‘Today one can enjoy the benefits of the Yiddish culture and not be afraid to return to their Jewish traditions. It’s safe without any antisemitism and we plan to open the first Jewish day school here.’

Stel je voor dat de geschiedenis een andere loop had genomen en Israël in zijn huidige vorm nooit was ontstaan. Dan zou de Joodse thuisstaat niet in het Midden-Oosten maar in Siberië hebben gelegen.

Over Nathan Roos 1 Artikel
Nathan Roos (2002) woont in Amsterdam en studeert sinds dit jaar Molecular Sciences & Technology aan de TU Delft en de Universiteit Leiden.

1 Comment

Laat een antwoord achter aan Frank Scimone Antwoord annuleren

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*