Converso 2.0

Print Friendly, PDF & Email

The Return of the Converso.
Converso 2.0

In de zomer van 2019 bracht ik 2 weken in het Zuiden van Spanje, in Andalusia door. Mijn neef K. had mij gevraagd om met hem mee te gaan op zoek naar de oorsprong van onze familie De Marchena, dat volgens de overlevering lag in het gelijknamige Andalusische dorp Marchena.
Onze reis met het karakter van “Turismo y Memoria” (toerisme en herinnering), werd begeleid door Pepa Rull en haar stichting Be Sefarad/ Legado Sefarad die zich expliciet tot doel stelt het onbekende, verborgen en verzwegen Sefardisch Joodse verleden van Spanje en andere Europese landen zichtbaar te maken. Tijdens onze reis deden we behalve Marchena, verschillende andere plaatsen aan met een link naar dat Sefardisch verleden.
Zo kwamen we in Lucena aan, een plaats op 70 kilometers van Cordoba, die nu ongeveer 45.000 mensen telt, en waar ik tot dan toe nog nooit eerder van had gehoord. Het is een groot, Spaans dorp dat er welvarend en goed aangeharkt bij ligt, maar verder niet zo bijzonder oogt. Lucena bleek echter een een zeer luisterrijk Joods verleden te kennen.

De eerste vermelding van Lucena als “Eliossana” in schriftelijke bronnen komt uit Irak (853). In de Al-Andaluz tijd stond Lucena bekend als “La Perla de Sefarad”, de Parel van Sefarad. Lucena was tussen de 9e en 12e eeuw een belangrijke, zo niet de belangrijkste handelspost van Al-Andaluz. In de stad woonden destijds uitsluitend Joden! Lucena had Joods zelfbestuur, een eigen leger, eigen rechtspraak en eigen begraafplaats. Er werd gehandeld in (zelf vervaardigde ) zijde, wijn, brandewijn, aarden potten, karaffen en vaten. De handelscontacten van Lucena strekten zich uit tot ver buiten de grenzen van Al-Andaluz en reikten tot in Duitsland, Caïro, Constantinopel en Bagdad. Lucena was bovendien een belangrijk centrum van Joodse geleerdheid dat met zijnTalmud academiën en grammatica- en vertaal scholen grote faam genoot in heel Europa en ver daarbuiten.
Aan dit alles kwam een einde toen Lucena in 1148 door de Berberse Almohaden werd veroverd. Alle Joden die zich niet wilden bekeren tot de Islam werden gedood of verdreven. Velen ontsnapten naar Toledo; anderen vonden via de Provence hun weg naar Frankrijk.

Met de Christelijke reconquista van Lucena in 1240 onder Koning Fernando III “El Santo” kwam een deel van de verdreven Joden, samen met een veelvoud aan “conversos”, met de Christelijke troepen mee en maakte al gauw deel van de stedelijke elite. Uiteraard kwam aan deze hernieuwde Joodse aanwezigheid in Lucena in 1492 een einde toen alle Joden definitief uit Spanje verdreven werden.

Wie tegenwoordig in Lucena komt, treft een stad/dorp aan dat zeer trots is op het bovengeschetste Joodse verleden. De eeuwenoude gebruiken en tradities van Lucena, worden gezien als een erfenis van de Joden en vooral van de “conversos” die na 1492 in de stad bleven wonen. Dezen hielden naar verluidt eeuwenlang de Joodse gebruiken, die verboden waren en door de Inquisitie streng werden bestraft, in het geheim en in het verborgene in leven.
Hun gebruiken zijn nu geïncorporeerd in de tradities van Lucena zonder dat de meesten weten waar die vandaan komen, vertelde Fran Carrasco die in 2019 tijdens ons bezoek onze gids was. Hij is in het dagelijks leven kapper en tevens voorzitter van de Vereniging Raices de Sefarad/ Wortels van Sefarad en van Bereshit Lucena die zich tot doel stellen het Sefardisch verleden van Lucena breder bekend te maken. Zijn kapperszaak, dat niet meer dan één stoel telt, is een klein museum van Judaica uit verschillende landen, met veel aandacht voor het hedendaagse Israël. Terwijl Fran Carrasco zijn klandizie knipt, vertelt hij enthousiast over de rijke erfenis van de Joden van Lucena en omstreken. Carrasco is ook een vraagbaak voor iedereen die iets wil weten over het Jodendom en de joodse feestdagen. Van heinde en verre komen mensen naar zijn kapperszaak om zich hierover te informeren.


Dat werpt de vraag op: is Fran Carrasco Joods? Niet als je dat aan een willekeurige rabbijn zou vragen. Hij zelf zegt: Ja. Het diepe gevoel “Joods” te zijn, leeft volgens Fran Carrasco, niet enkel bij hem, maar ook bij velen in Lucena – ook al is men katholiek gedoopt, eet men met graagte “jamon serrano” en weet men niets van Torah of de Joodse feestdagen.
Hoe vreemd dit ook moge klinken in onze Nederlandse Joodse oren, die zijn afgestemd op Israel en de USA (met hun Asjkenazische meerderheden) en hoe vreemd ik dat ook in de zomer van 2019 vond, sindsdien is mij gebleken dat Fran Carrasco geen uitzondering is. Integendeel hij maakt deel uit van een groeiende beweging in Spanje, de Spaans sprekende landen in Latijns Amerika en de Spaans sprekende Latino/Hispanic gemeenschappen in het Zuiden en Zuidwesten van de USA dat zich beroept op een “converso” achtergrond en op een lang verzwegen, verborgen Sefardische Joodse identiteit.

Daarover een volgende keer meer.
Maria Cuartas
Amsterdam 25 maart 2021

Over Maria Cuartas 9 Artikelen
Geboren in Havana, Cuba, opgegroeid op Curacao. Familie met Cubaanse, Spaanse, Curaçaosche en Sefardische wortels. Studeerde Nederlands Recht aan de Radboud Universiteit te Nijmegen. Woont en werkt in Amsterdam sinds 1985. Thema’s: het leven in brede zin met aandacht voor het Joodse daarin - maar niet alleen dát.

2 Comments

  1. Ik heb een verzoek of het mogelijk is om een “print icon” bij de artikelen te plaatsen,

    Chag :esach Kasher en Sameach,

    Herbert Markus,
    Herzlia, Israel

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*